Taalstryd van Ragusa

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Voorstelling van Ragusa omstreeks die middel van die 17de eeu.

Die taalstryd van Ragusa het hom uitgewoed onder die onderskeie tale van weleer wat in die Republiek Ragusa gepraat is, veral wat spreektaal betref. Hierdie taalturksvy het veral vanaf die middel van die 19de tot in die middel van die 20ste eeu groot belangstelling gewek, toe die "Kroatiese Herlewing (Risorgimento)" (hrvatski narodni preporod) toenemend druk begin uitoefen het vir taalregte en identiteit - in stryd met die Italiaanse "Irredentismo" (wat Italiaans op al die Italiaanssprekende gebiede ten sterkste wou uitbrei). Daar was 'n oor en weer getwis wie nou eintlik die nasionale karakter van die Republiek Ragusa behoort te weerspieël: moet dit eksklusief Slawies (Kroaties) wees, of eksklusief Italiaans? Van die eerste navorsing was betreklik eensydig geskryf, met bronne wat opsetlik weggelaat of verdraai is indien dit nie die eie ideologie sou pas nie. Van weerskante was die uitsluitlike doel voor oë om enige spoor van hetsy die Romaanse (Latyn, Italiaans, Regusa-dialek), hetsy die Slawiese tale uit te vee. Die afgelope dekades het die vraag weereens opgeduik op die wetenskaplike en kultuurgebied, maar hierdie keer word die polemiek terugskouend op 'n neutrale en wetenskaplike manier in 'n aangename atmosfeer aangepak. Die Kroatiese taalkundiges benadruk - met betrekking tot Ragusa - die uitruilbaarheid van die uitdrukkings "Slawiese taal" en "Kroatiese taal".

Uit die bronne blyk daar 'n duidelike taalverskuiwing op straat wat in Ragusa oor die jare heen plaasvind: nog in die vyftiende eeu is dit niks snaaks om die Latynse of oorheersende Neoromaanse taal die botoon te laat voer nie, maar omstreeks 1500 is bordjies verhang toe die Slawiese tongval die Romaanse tale op straat heeltemal begin verdring, en uiteindelik die "natuurlike taal" van die plek inneem. Eers Latyn en toe later Italiaans kon hom egter vir eeue lank nog handhaaf, omdat hulle albei die tale was wat die hoëfunksies beklee, naamlik: die sosiale opgang, kultuur, wetenskap, handel en mag. Juis daarom is Italiaans (en Latyn) meer onder die mans van die heersende klasse gebesig as onder die vroue en die gewone volk.

'n Mens kan die oorheersende skryftaal van die inwoners van Ragusa soos volg kategoriseer:

  • Amptelike openbare regstaal: Latyn (en Italiaans)
  • Diplomatieke korrespondensie: Latyn (en Italiaans)
  • Wetenskaplike/filosofiese werke: Latyn (en Italiaans)
  • Digkuns en letterkundige werke: Slawies (asook Latyn en Italiaans)
  • Persoonlike briefwisseling: Italiaans (asook Slawies en Latyn)

Hierdie indeling kan toegeskryf word aan die geografiese ligging van Ragusa, asook die taalgebruiklikheid van die onderskeie genres wat oor die Republiek versprei het: Latyn was eeuelank die kultuurtaal van Europa, en so is Italiaans ook as "klassieke taal" geag. Bowendien was die taalkeuse, hetsy Latyn, hetsy Italiaans, hetsy Slawies, heel logies gegrond op die "eindbestemming van die produk".[1].

Die gesproke taal[wysig | wysig bron]

Die eerste getuienisse[wysig | wysig bron]

Dit is ontsettend moeilik om voor die 13de eeu ondubbelsinnige bewyse op te spoor rakende die taalgebruik in Ragusa. Soms word die Romeinse benaming Romani (in Grieks 'Ρωμᾶνοι) in die bronne gebruik om party gemeenskappe langs die Dalmatiese kus doelbewus van ander in die gebied te onderskei. So is daar die Romei (' Ρωμαῖοι) - as 't ware die Bisantynse Grieke ('Oos-Romeine') - en die Slawe wat in die gebied tussen die 6de en 8ste eeu aangekom het.[2] In De Administrando Imperio (geskryf tussen 948 en 952) omkring Konstantyn Porphyrogennetos die stede in die grondgebied wat deur die Romani bewoon word: Ragusa, Spalato, Traù, Zara, Arbe, Veglia en Ossero, waarby ook Cattaro toegevoeg word, soos twee eeue later eksplisiet gestel deur die Arabiese aardrykskundige Idrisi.[3].

Guglielmo di Tiro[wysig | wysig bron]

Guglielmo di Tiro (1130 - 1186) beskryf in sy Cronica getiteld Historia rerum in partibus transmarinis gestarum die Dalmasië ten tyde van die Eerste Kruistog so:

Latyn Afrikaans Frans[4] Italiaans
Est autem Dalmatia longe patens regio inter Hungariam et Adriaticum Mare sita, quattuor habens metropoles: Iazaram et Salonam, que alio nomine dicitur Spaletum, Antibarim et Ragusam; populo ferocissimo, rapinis et cedibus assueto inhabitata, montibus et silvis, magnis quoque fluminibus, pascuis etiam longe lateque diffusis occupata penitus, ita ut raram habeat agrorum culturam, locorum incolis in gregibus et armentis omnem vivendi habentibus fiduciam, exceptis paucis qui in oris maritimis habitant, qui, ab aliis et moribus et lingua dissimiles, Latinum habent idioma, reliquis Sclavonico sermone utentibus et habitu barbarorum.[5] Dalmasië is 'n uitgestrekte land tussen Hongarye en die Adriatiese See geleë, en het vier hoofstede: Zara en Salona, ook bekend as Spalato, Antivari en Ragusa. Die land word deur 'n woeste volk bewoon, wat roof en doodslag nou al gewoond is. Die land is oortrek met berge en woude, groot riviere en ontsaglik groot weiveld, wat maar min ruimte laat vir akkerbou; die mense is daarom maar aangewese op hul stuks vee. Met die uitsondering van die handjievol wat langs die kus woon, wie se gebruike en taal van die ander verskil, praat hulle 'n Latynse idioom; die res praat Slawies en het barbaarse gebruike. La Dalmatie est un vaste pays, situé entre la Hongrie et la mer Adriatique, et qui compte quatre métropoles, Zara, Salone, autrement dit Spolète, Antibaris et Raguse. Elle est habitée par un peuple extrêment féroce, qui vit de meurtre et de pillage. Couverte de montagnes, de forêts, de grands fleuves, et d'imenses pâturages, elle offre peu de place à l'agriculture, et les habitans tirent leur principale subsistance de leurs nombreux bestiaux; il faut en excepter cependant ceux qui habitent en petit nombre sur les bords de la mer et qui diffèrent des autres de mœurs comme de langage; ceux-ci parlent l'idiome latin; tous les autres parlent l'esclavon, et ont toutes les habitudes des peuples barbares. La Dalmazia è un vasto paese, situato fra l'Ungheria e il mare Adriatico, e che conta quattro metropoli: Zara e Salona, che con altro nome è chiamata Spalato, Antivari e Ragusa. È abitata da un popolo ferocissimo, che vive di rapine e di omicidi. Ricoperta da montagne, foreste e grandi fiumi e di immensi pascoli, essa offre poco spazio all'agricoltura, così che gli abitanti traggono il loro principale sostentamento dal loro numeroso bestiame. Eccetto pochi che vivono nelle località marittime i quali dissimili dagli altri sia per costumi che per lingua, parlano un idioma latino, gli altri utilizzano la lingua slava e hanno dei costumi barbari.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Queste le conclusioni di Ivano Cavallini, Le Muse in Illiria: l'Accademia dei Concordi a Ragusa (Dubrovnik) e i "Ragionamenti sulla musica" di Nicolò Vito di Gozze e Michele Monaldi, in Homo Adriaticus. Identità culturale e autocoscienza attraverso i secoli, Edizioni Diabasis, Reggio Emilia 1998, p. 190.
  2. Konstantin Jireček, L'eredità di Roma nelle città della Dalmazia durante il medioevo, 3 voll., AMSD, Roma 1984-1986, Vol. I, p. 67.
  3. Konstantin Jireček, op. cit., p. 67.
  4. Collection des mémoires relatifs à l'histoire de France, depuis la fondation de la monarchie française jusqu'au 13e siècle ; avec une introduction, des supplémens, des notices et des notes (1823-1835). p. 110
  5. Guillelmus Tyrensis, Historia rerum gestarum in partibus transmarinis, Liber II, Caput XVII