Tremprobleem
Die tremprobleem (Engels: Trolley problem) is 'n reeks denkeksperimente in etiek, sielkunde en kunsmatige intelligensie wat gestileerde etiese dilemmas behels in 'n scenario van of een persoon opgeoffer moet word om 'n groter aantal te red. Die reeks begin gewoonlik met 'n scenario waarin 'n weghol-trem of trein op koers is om met 'n aantal mense (tradisioneel vyf) langs die spoorlyn te bots en dood te maak, maar 'n bestuurder of omstander kan ingryp en die voertuig aflei om net een persoon op 'n ander spoor dood te maak. Dan word ander variasies van die weghol-voertuig, en analoë lewens-en-dood-dilemmas (medies, geregtelik, ens.) gestel, elk met die opsie om óf niks te doen nie – in welke geval verskeie mense doodgemaak sal word – óf om in te gryp en een aanvanklik "veilige" persoon op te offer om die ander te red.
Menings oor die etiek van elke scenario blyk sensitief te wees vir besonderhede van die storie wat dalk irrelevant vir die abstrakte dilemma mag lyk. Die vraag na die formulering van 'n algemene beginsel wat rekening kan hou met die verskillende oordele wat in verskillende variante van die storie ontstaan, is in 1967 geopper as deel van 'n ontleding van debatte oor aborsie en die leerstelling van dubbele effek deur die Engelse filosoof Philippa Foot.[1] Later gedoop deur Judith Jarvis Thomson in 'n 1976-artikel wat 'n groot literatuur gekataliseer het, verwys die onderwerp na die metaprobleem van waarom verskillende oordele in spesifieke gevalle bereik word.
Thomson[2][3] en die filosowe Frances Kamm[4] en Peter Unger het die tremprobleem breedvoerig geanaliseer.[5] Thomson se 1976-artikel het die literatuur oor die tremprobleem as 'n onderwerp op sigself geïnisieer. Kenmerkend van hierdie literatuur is kleurvolle en toenemend absurde alternatiewe scenario's waarin die geofferde persoon eerder op die spore gestoot word as 'n manier om die trollie te stop, sy organe geoes word om oorplantingspasiënte te red, of op meer indirekte maniere doodgemaak word wat die ketting van oorsaaklikheid en verantwoordelikheid kompliseer.
Vroeëre vorme van individuele trem-scenario's het Foot se publikasie voorafgegaan. Frank Chapman Sharp het 'n weergawe ingesluit in 'n morele vraelys wat in 1905 aan voorgraadse studente aan die Universiteit van Wisconsin gegee is. In hierdie variasie het die spoorweg se wisselaar die wisselaar beheer, en die enigste individu wat geoffer moes word (of nie) was die wisselaar se kind.[6][7] Die Duitse regsfilosoof Karl Engisch het 'n soortgelyke dilemma in sy habilitasie-tesis in 1930 bespreek, net soos die Duitse regsgeleerde Hans Welzel in 'n werk uit 1951.[8][9] In sy kommentaar op die Talmoed, wat in 1953 gepubliseer is, het Avrohom Yeshaya Karelitz die vraag oorweeg of dit eties is om 'n projektiel van 'n groter skare na 'n kleiner een af te buig.[10] Net so, in The Strike, 'n televisiedrama wat op 7 Junie 1954 in die Verenigde State uitgesaai is, moet 'n bevelvoerder in die Koreaanse Oorlog kies tussen die bevel van 'n lugaanval op 'n oprukkende vyandelike mag, ten koste van sy eie 20-man patrollie-eenheid; en die aanval aflas, wat die lewens van die hoofleër van 500 man in gevaar stel.[11]
Vanaf 2001 is die tremprobleem en die variante daarvan gebruik in empiriese navorsing oor morele sielkunde. Dit was 'n onderwerp van gewilde boeke.[12] Trollie-styl scenario's ontstaan ook in die bespreking van die etiek van outonome voertuigontwerp, wat programmering mag vereis om te kies wie of wat om toe te slaan wanneer 'n botsing onvermydelik blyk te wees.[13] Meer onlangs het die tremprobleem ook 'n Internetmeem geword.[14]
Verwysings
[wysig | wysig bron]- ↑ Philippa Foot, "The Problem of Abortion and the Doctrine of the Double Effect" in Virtues and Vices (Oxford: Basil Blackwell, 1978) (originally appeared in the Oxford Review, Number 5, 1967.)
- ↑ Judith Jarvis Thomson, Killing, Letting Die, and the Trolley Problem Geargiveer 9 September 2017 op Wayback Machine, 59 The Monist 204-17 (1976)
- ↑ Jarvis Thomson, Judith (1985). "The Trolley Problem" (PDF). Yale Law Journal. 94 (6): 1395–1415. doi:10.2307/796133. JSTOR 796133.
- ↑ Kamm, Frances Myrna (1989). "Harming Some to Save Others". Philosophical Studies. 57 (3): 227–60. doi:10.1007/bf00372696. S2CID 171045532.
- ↑ Peter Unger, Living High and Letting Die (Oxford: Oxford University Press, 1996)
- ↑ Frank Chapman Sharp, A Study of the Influence of Custom on the Moral Judgment Bulletin of the University of Wisconsin no.236 (Madison, Junie 1908), 138.
- ↑ Frank Chapman Sharp, Ethics (New York: The Century Co, 1928), 42–44, 122.
- ↑ Engisch, Karl (1930). Untersuchungen über Vorsatz und Fahrlässigkeit im Strafrecht. Berlin: O. Liebermann. p. 288.
- ↑ Hans Welzel, ZStW Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft 63 [1951], 47ff. About the German discussion see also Schuster, Crim Law Forum 34, 237–270 (2023). https://doi.org/10.1007/s10609-023-09452-0
- ↑ Hazon Ish, HM, Sanhedrin #25, s.v. "veyesh leayen". Available online, http://hebrewbooks.org/14332, page 404
- ↑ "Studio One: The Strike(TV)" The Paley Center. Besoek 7 Augustus 2022.
- ↑ Bakewell, Sarah (22 November 2013). "Clang Went the Trolley". The New York Times.
- ↑ Lim, Hazel Si Min; Taeihagh, Araz (2019). "Algorithmic Decision-Making in AVs: Understanding Ethical and Technical Concerns for Smart Cities". Sustainability (in Engels). 11 (20): 5791. arXiv:1910.13122. Bibcode:2019Sust...11.5791L. doi:10.3390/su11205791.
- ↑ "Students Assist Professor Bert Huang in Empirical Study of Law and Moral Dilemmas". Columbia Law School (in Engels). 19 Desember 2016. Besoek op 15 Desember 2024.