Vedel
 'n Moderne rekonstruksie van 'n vedel na 'n skildery van Hans Memling | |
| Snaarinstrument | |
|---|---|
| Klassifikasie |
|
| Ontwikkel | 11de eeu |
| Verwante instrumente | |
| |
Die vedel is 'n Europese snaarinstrument wat met 'n strykstok bespeel is en in die Middeleeue gebruik is.[1] Dit lyk soos die moderne viool, maar met 'n effens langer en dieper klankkas, drie tot vyf dermsnare en 'n blaarvormige skroefkas met stemskroewe wat van voor ingesteek is; soms het die klankkas die vorm van 'n agt.[verwysing benodig] Watter uiterlike vorm hierdie instrumente ook al gehad het, die klankkas het bestaan uit 'n boblad en 'n bodem wat deur sye verbind is, 'n boumetode wat volgens ondervinding vir strykinstrumente die geskikste is. Die vorm wat in Frankryk die algemeenste aan die vroegste vedels gegee is, was ovaal, en dié vorm het met sy wysigings in die guns gebly totdat die Italiaanse lira da braccio hom as die beter tipe laat geld het, wat uiteindelik tot die viool gelei het.[2]
Die vedel was een van die gewildste instrumente van die Middeleeue en is van die 13de tot die 15de eeu deur troebadoers en jongleurs gebruik. Dit het moontlik uit die Bisantynse lira ontwikkel, 'n gestrykte instrument wat naby verwant is aan die rebab, 'n Arabiese strykinstrument.[3] Daar bestaan talle Middeleeuse afbeeldings van verskillende soorte vedels in manuskripte, beeldhouwerk en skilderye, ten minste sedert die 12de eeu.[4]
In die musiekwetenskap word die terme vièle en vielle ook in 'n algemene sin gebruik vir enige min of meer eenvoudige strykinstrument wat wêreldwyd voorkom en wat baie verskillende vorme en eienskappe kan hê. Net so word klein strykinstrumente uit die volksmusiek en tradisionele musiek van oor die hele wêreld sonder nadere onderskeid fidel of fiedel genoem.
Naam
[wysig | wysig bron]Die woord kom uit dieselfde stam as die Engelse fiddle.[3] Naas vedel is die instrument ook as fidel en viuola bekend, hoewel die Franse naam vièle algemeen gebruik word.[3] Ander Franse vorme is vielle, viièle en viele.[1] Verwante benaminge is Italiaans viella en Spaans vihuela; die historiese instrument word ook fidula genoem.[5] Die Duitse vorme gaan terug op Oudhoogduits fidula en Middelhoogduits fidel, fyddel en videl.
Voor die 19de eeu was die Duitse spelling nie gestandaardiseer nie: naas fidel en fiedel kom ook vorme met 'n aanvangs-v voor. Die woordoorsprong kan tot in Oudprovensaals teruggevoer word. 'n Verwantskap met viola (Italiaans viola) word as waarskynlik beskou, hoewel die besonderhede omstrede is; ook of daar 'n verband met Italiaans viella, Spaans vihuela en Frans vièle en vielle bestaan, is omstrede.
Die Duitstalige musiekwetenskap het hom grootliks op die spelling Fidel vir historiese strykinstrumente vasgelê, onder andere in die naslaanwerk Die Musik in Geschichte und Gegenwart.[6] Dieselfde geld vir die Schola Cantorum Basiliensis in Basel, waarskynlik die enigste instelling vir hoër musiekonderrig ter wêreld waar Fidel as hoofvak studeer kan word.[7]
Van die middel of die einde van die 15de eeu af is die Franse woord vielle vir die draailier gebruik, as verkorte vorm van vielle à roue ("vedel met 'n wiel").[2]
Geskiedenis
[wysig | wysig bron]
Die historiese vedel, ook fidula genoem, is reeds in die 11de eeu aantoonbaar; in die 12de eeu kom vedels dikwels in die timpane van kerkportale voor as die instrumente van die 24 ouderlinge uit die Openbaring.[5]
Naas die vedel was veral die rebec die belangrikste strykinstrument van die Middeleeuse en die Renaissance-musiek. Waar die Middeleeuse vedel 'n plat bodem gehad het en 'n skroefkas met stemskroewe wat regop van voor of van agter ingesteek is, het die rebec 'n gewelfde rug en stemskroewe gehad wat na die sy uitgestaan het. Die strykstok het bestaan uit 'n geboë stok wat die perdehaarbespanning styf gehou het.
Die vedel was die belangrikste instrument van die troebadoers en die Duitse minnesangers. Vedels het gewoonlik 'n ovaal klankkas gehad of een met 'n ingesnoerde taille, en volgens die Duitse vakliteratuur vyf tot sewe snare in kwint- en kwartstemming, met of sonder bourdonsnare; dié sonder bourdonsnare was die voorlopers van die groter strykinstrumente.
In die 15de eeu het die lira da braccio uit die vedel ontwikkel, wat naas die vyf speelsnare twee bourdonsnare langs die toets gehad het. Die stemming van dié instrument was d–d′–g–g′–d′–a′–e″. Uit die vedel en die rebec het die strykinstrumente ontwikkel; die viola da braccio van die 15de eeu het al baie na aan die hedendaagse viool gestaan.
Die korthalsvedel is met die linkerhand teen die bors of die nek gehou en met die regterhand met die strykstok bespeel. Gedurende die Renaissance is die familie uitgebrei en is die groter tipes tussen die bene vasgeklem en so bespeel. Die instrument is by godsdienstige sowel as burgerlike feeste gebruik.[8]
Nasate van die Middeleeuse vedel het in die Oos-Europese volksmusiek behoue gebly. 'n Ou vorm van die vedel wat tot aan die einde van die 19de eeu in Pole gespeel is, is die suka; sedert die 1990's word die tipe wat in tekeninge oorgelewer is, weer nagebou.
Onder die vervaardigers van vedels in die 20ste eeu was byvoorbeeld die Werkstatt für Historische Musikinstrumente und Fidelbau van Emmo Koch in Bremen en, in Mittenwald, Karl Frank, wat sessnarige "Mittenwalder Fideln" gebou het wat in kwarte gestem en op die skoot gespeel word.[9]
Vorme en tipes
[wysig | wysig bron]
'n Studie van 147 instrumente in Romaanse beeldhouwerk, wat uitgaan van 'n ontwikkeling wat deur die musikale eise aan die instrument gedryf is en wat sigbaar is in die verbinding tussen die klankkas en die hals eerder as in die vorm van die klankkas, onderskei vier tipes:
- die peervormige vedel sonder hals en sonder toets, waarvan die klankkas by die bosaal regstreeks by die kop aansluit;
- die vedel met 'n hals maar sonder toets (die klankkas van hierdie tipe kan verskillende vorme aanneem: peervormig, ovaal of ellipties);
- die peervormige vedel met 'n toets maar sonder hals (die toets verskyn aan die begin van die 12de eeu);
- die ovaal of halfovaal vedel met 'n hals wat van die klankkas losstaan en van 'n toets voorsien is.
Hierdie ontwikkeling was nie lineêr nie, aangesien argaïese ontwerpe aan die einde van die 12de eeu nog steeds voortbestaan het, terwyl ander instrumente meer musikale moontlikhede sou gebied het.
Bou
[wysig | wysig bron]
Kop
[wysig | wysig bron]Die kop van die vedel, waarin die frontale stemskroewe sit waarmee die snare gespan word, het verskillende vorme: vyfhoekig, rond of spitsboogvormig. Die kop kan aan die onderkant uitgehol wees; in daardie geval loop die snare deur een of meer openinge net agter die bosaal in.
Klankgate en klankkas
[wysig | wysig bron]Die klankgate neem uiteenlopende vorme aan. Hulle kan as twee halfsirkels weerskante van die kam uitgesny wees, of die vorm van 'n letter, van 'n neum (veral die virga), van waterdruppels, of 'n ovaal, halfovaal of kwartovaal hê. By hierdie paar hoofklankgate kan nog ander op die boblad bykom – Griekse of Maltese kruise, sterrekonstellasies, waterdruppels of gewone gaatjies – of selfs op die sykant van die instrument. Aangesien die tegniek om sye met 'n warm yster te buig, wat eie is aan die vioolbou, nog nie bestaan het nie, is daar juis op die sykant plek vir sulke klankgate: die klankkas is in sy geheel uit 'n enkele plank uitgehol, waarop 'n bodem en 'n boblad aangebring is.
Strykstok
[wysig | wysig bron]Omdat die strykstok van die vedel selde in beeldhouwerk bewaar gebly het – dit is afgebreek of te sterk gestileer – kom die meeste afbeeldings uit manuskripte en skilderye; Nelly Poidevin het daaruit 'n ontwikkelingslyn afgelei. Die oorspronklike vorm is dié van 'n eenvoudige boog, die wapen waaraan die voorwerp sy Franse naam (archet) te danke het. Daarna verskyn 'n verlenging van die stok aan een van die ente, onder die vlak van die perdehaar: 'n soort handgreep wat die speler kan vasvat. Hierdie greep bly van die 12de tot die 14de eeu in gebruik, in verskillende vorme en groottes. Aanvanklik, tot in die 12de eeu, lê die greep nie op dieselfde lyn as die stok nie en word dit deur 'n knik van die kromming van die stok onderskei.
Hierdie eerste drie strykstokvorme volg die natuurlike krommings van die hout; die vorme wat daarna voorkom, veronderstel meer ingewikkelde konstruksiemetodes. 'n Vorm wat baie dikwels voorkom, is dié waar die stok oor die hele lengte reguit is behalwe by die punt, waar die kromming skerp soos 'n haak is; hierdie strykstokke, wat in die 12de en 13de eeu op peervormige, ovaal en agtvormige vedels (op die knieë) gespeel is, is dikwels baie lank. 'n Vyfde vorm, wat naby aan die voorgaande staan, onderskei hom deur 'n kromming oor die hele lengte van die stok terwyl die haak aan die punt behou word, wat 'n S-vormige stok gee. 'n Wikingstrykstok uit die 11de eeu wat in Ierland gevind is, het hierdie vorm, wat veral in die 14de eeu algemeen bly.
In dieselfde eeu verskyn 'n vorm wat radikaal van die voorgaandes verskil: die grootste afstand tussen die stok en die hare lê nie meer na die punt toe nie, maar in die eerste derde van die strykstok, waar 'n soort slof uit die stok gesny is waardeur die hare loop. Hierdie strykstokke lyk fyner en ligter, met 'n minder ferm houvas as vroeër. 'n Ander vorm, wat beheersing van die warmbuigtegniek vir die welwing van die hout vereis, bestaan uit 'n reguit stok wat parallel aan die hare loop maar aan albei ente omgebuig is om by die hare aan te sluit; hierdie model kom deur die hele 15de eeu voor. Die laaste tipe wat opgeteken is, in die 15de eeu en daarna, is dié in die vorm van 'n S, waar die grootste afstand tussen die hare en die stok onderaan die stok, na die slof toe, lê. Sulke kort, fyn strykstokke veronderstel 'n verfynde speelwyse naby die slof.
Snare en stemming
[wysig | wysig bron]Afbeeldings van die instrument van voor die 13de eeu gee 'n wisselende aantal snare aan, hoofsaaklik drie tot vyf, wat ook François-Joseph Fétis in sy werk Sur l'origine et les transformations des instruments à archet (1856) opmerk. Die prins-abt Martin Gerbert beweer dat die snaargetal van die 11de tot die 13de eeu wisselend was, van drie tot vyf, en dat die getal van vyf snare daarna vasgelê is. Hieronymus van Morawië, 'n Dominikaan wat in die 13de eeu geleef het, gee 'n gedetailleerde beskrywing van die vedel van sy tyd, wat vyf snare gehad het.[10]
Hieronymus skryf oor die stemming van die instrument:
Die vedel, hoewel dit hoër gaan as die rubèbe [die rebec], gaan nie hoër of laer as wat die verskillende maniere waarop musikante dit stem, bepaal nie; want die vedel kan op drie maniere gestem word. Dit het en moet vyf snare hê.[10]
In die eerste manier wat Hieronymus voorstel, lê een snaar links van en buite die hals en word dit op d gestem. Die snaar daarnaas op die hals word op die kwint daaronder gestem, dit wil sê op G; die volgende snaar staan 'n oktaaf bo G, wat g gee, sodat daar 'n oktaafkoor ontstaan wat dikwels in die ikonografie te sien is. Die twee oorblywende hoë snare word in unisoon op d′ gestem, die kwint bo die naasliggende g. Volgens Hieronymus kan met hierdie eerste stemming, deur die druk van die vingers van die linkerhand, in alle moontlike modusse gespeel word.
Vir die tweede stemming, wat nodig is vir wêreldlike en onreëlmatige liedere wat dikwels die hele omvang van die Guidoniese hand deurloop, lê al vyf snare op die hals. Slegs een snaar verskil van die vorige stemming, naamlik die hoogste, wat op g′ gestem word – die kwart bo d′.
Die derde en laaste manier staan teenoor die eerste: die laagste snare word in unisoon op G gestem, die derde op d, die kwint bo G, en die twee hoogstes in unisoon op c′. Hierdie laaste stemming, wat weens die septiem daarin vreemd voorkom, word in navorsing van Christopher Page verdedig, wat daarin 'n eiesoortige stemwyse sien om die chanson de geste te begelei.
Die drie stemminge wat Hieronymus oorlewer, word ook so weergegee, met die bourdonsnaar tussen hakies:
- (d–)G–g–d′–d′
- (d–)G–g–d′–g′
- (G–)G–d–c′–c′
Stemminge 1 en 3 lyk daarop te dui dat die vedel soms dubbelsnare gebruik het en dus, musikaal gesproke, soms net oor drie speelsnare beskik het, soos die rebec.
Die agtvormige vedel
[wysig | wysig bron]Daar bestaan enkele seldsame voorbeelde van vedels met soortgelyke vorme wat sittende gespeel is; dit kom hoofsaaklik in die Iberiese gebied voor.
'n Ander instrument wat sittende gespeel is – op die knieë of soms tussen die bene – onderskei hom egter van dié wat hierbo bespreek is en in die arms gespeel is. Vir die snaarinstrumentmaker en organoloog Christian Rault kan hierdie agtvormige vedel die trichordum giga wees wat in 'n werk uit die 12de eeu vermeld word.[11] Die agtvormige vedel is deur sy vorm, sy konstruksiemetode en sy musikale gebruik met 'n opvoedkundige funksie nou verbonde aan die organistrum. Ongeag die polemiek oor sy benaming kom dit in Romaanse beeldhouwerk voor in die hande van koning Dawid, van die 24 ouderlinge uit die Openbaring en van ander belangrike figure. Hierdie driesnarige instrument met 'n hals het nooit 'n verhoogde toets nie. Dit is dus vermoedelik nie gespeel deur die snare met die vingers teen die toets te druk, soos op die tjello of die viola da gamba nie – die vingers is te ver van die hals af – maar deur hulle sywaarts met die naels of die vingers te haak, soos by sekere Oosterse instrumente, byvoorbeeld die Maghrebiese rabab.
Moderne gebruik
[wysig | wysig bron]Verskeie moderne musiekgroepe wat op ou musiek (van voor die Barok) fokus, gebruik soms vedels of moderne nabouings daarvan in hul ensembles, saam met ander instrumente soos rebecs en die saz.
Die moderne "Fidel"
[wysig | wysig bron]Die naam Fidel, vroeër ook Neue Fidel,[12] word in Duits ook gebruik vir 'n strykinstrument wat eers in die 20ste eeu ontstaan het. Dit is 'n gemoderniseerde vorm van die viola da gamba, 'n historiese strykinstrument wat in die loop van die 20ste eeu saam met die historiese uitvoeringspraktyk herontdek is. Die instrument stem in speelwyse en stemming met sy historiese voorbeeld ooreen. In die middel van die 20ste eeu het vioolbouers met die Fidel 'n stewiger en goedkoper vorm van die gamba ontwikkel om beginners se toegang tot die instrument te vergemaklik. By sommige musiekskole word dit steeds as beginnersinstrument onderrig.
Fidels kom in verskillende toonlae voor; die algemeenste is die hoë diskantlaag. In teenstelling met die gamba word die Fidel met staalsnare bespan. Baie Fidels word met meganieke in plaas van stemskroewe gestem, maar daar is ook variante met stemskroewe en fynstemmers, soos by viole. Dit word soos die diskantgamba tussen die bene gehou, of met die klankkas op die skoot en die hals boontoe. Fidels het vyf tot ses snare in 'n kwart-terts-stemming en 'n toets met bande.
Gebruiklike stemminge:
- vyfsnarig: g–c′–e′–a′–d″
- sessnarig: d–g–c′–e′–a′–d″
Galery
[wysig | wysig bron]
Mosarabiese miniatuur uit 'n Beatus-manuskrip van ongeveer 900–950 in Spanje. Nasionale Biblioteek van Spanje, Vitr. 14/1, folio 130r.
Detail uit die Cantigas de Santa Maria (kodeks MS T.I. 1): twee vedels (links) en 'n citole. Spanje, ongeveer 1280.
Vedel of vihuela de arco in die Cantigas de Santa Maria, ongeveer 1280. Die instrument word regop op die musikant se knie gespeel.
Vedel uit ongeveer 1310, Ormesby-psalter, Bodleian-biblioteek.
Vedel uit die Codex Manesse, Universiteitsbiblioteek van Heidelberg, ongeveer 1305–1315.
Reinmar die vedelspeler, uit die Codex Manesse. Duitsland, ongeveer 1305–1315.
Speler van 'n driesnarige vedel, in die kantlyn van die Peterborough-psalter. Vroeë 14de eeu.
Half mens, half dier wat 'n driesnarige vedel linkshandig speel, in die kantlyn van die getydeboek van Karel die Edele. Vroeë 15de eeu.
Moderne nabouing van 'n vedel uit Spanje, gebaseer op 'n instrument in die beeldhouwerk van die Pórtico de la Gloria in Santiago de Compostela.
,_fol._5r,_detail.jpg)
_-_Hours_of_Charles_the_Noble,_King_of_Navarre_(1361-1425),_fol._325r,_Text_-_1964.40.325.a_-_Cleveland_Museum_of_Art_cropped.jpg)
Sien ook
[wysig | wysig bron]Verwysings
[wysig | wysig bron]- 1 2 Vielle in die Trésor de la langue française informatisé. Centre national de ressources textuelles et lexicales. (in Frans)
- 1 2 Schlesinger, Kathleen (1911). "Vielle". In Chisholm, Hugh (red.). Encyclopædia Britannica. Vol. 28 (11de uitg.). Cambridge University Press. p. 50.
- 1 2 3 "fiddle". Encyclopædia Britannica. Besoek op 6 Maart 2009.
- ↑ Vièle in die Musiconis-databasis, Université Paris-Sorbonne. (in Frans)
- 1 2 Erich Valentin: Handbuch der Musikinstrumentenkunde. Gustav Bosse, Regensburg 1954, p. 427.
- ↑ Rainer Ullreich: Fidel. In: Die Musik in Geschichte und Gegenwart. 2de uitgawe, aanvullingsband (S3).
- ↑ "Liste der Instrumente, die an der Schola Cantorum Basiliensis unterrichtet werden". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Oktober 2008. Besoek op 9 September 2026. (in Duits)
- ↑ "Muziekinstrumenten uit Middeleeuwen, Renaissance en Barok. Museum voor muziekinstrumenten, Peer (museumgids)" (PDF). Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 9 Desember 2022. Besoek op 23 Oktober 2016. (in Nederlands)
- ↑ Erich Valentin: Handbuch der Musikinstrumentenkunde. Gustav Bosse, Regensburg 1954, pp. 455 e.v.
- 1 2 Hieronymus van Morawië: Tractatus de Musica, ongeveer 1280.
- ↑ Werner Bachmann: The Origins of Bowing. Oxford University Press, 1969, p. 83.
- ↑ Erich Valentin: Handbuch der Musikinstrumentenkunde. Gustav Bosse, Regensburg 1954, p. 426.
Eksterne skakels
[wysig | wysig bron] |
Wikimedia Commons bevat media in verband met Vielle. |
- Vedels in Polish folk musical instruments (in Engels)
- Vedels in die Musiconis-databasis van die Université Paris-Sorbonne (in Frans)
- Versameling vedels van oor die hele wêreld by die Etnografiese Museum van Genève (in Frans)
| Nasionaal | |
|---|---|
| Ander | |
