Veroudering (mens)

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Veroudering is die proses van ouer word. By die mens verteenwoordig dit die stelselmatige akkumulasie van veranderings in die mens[1] en kan dit fisieke, sielkundige en sosiale veranderings insluit. Reaksietyd kan byvoorbeeld met veroudering stadiger raak, terwyl kennis oor wêreldgebeure en wysheid kan toeneem. Veroudering is die grootste bekende risikofaktor vir die meeste menslike siektes: Van die rofweg 150 000 sterftes wat elke dag wêreldwyd voorkom, is sowat twee derdes verwant aan ouderdom.

Die oorsake van veroudering is onseker; huidige teorieë sluit veral die begrip "skade" in waardeur die ophoping van skade (soos DNS-oksidasie) kan veroorsaak dat biologiese stelsels faal, of die begrip "geprogrammeerde veroudering" waardeur interne prosesse soos DNS-metilasie veroudering veroorsaak.

Uitwerking[wysig | wysig bron]

Ouer mense se groter neuse en ore word soms toegskryf aan die voortgesette groei van kraakbeen, maar die oorsaak is waarskynliker swaartekrag.[2]
’n Vergelyking tussen ’n brein wat normaalweg verouder het (links) en ’n brein wat deur Alzheimer se siekte aangetas is (regs).

Verskeie kenmerkende verouderingsimptome kom gedurende hulle leeftyd by die meeste of baie mense voor.

  • Tieners verloor ’n jong kind se vermoë om hoëfrekwensieklanke bo 20 kHz te hoor.[3]
  • Plooie ontwikkel, veral op dele wat aan die son blootgestel word (soos die gesig).[4]
  • Nadat vroulike vrugbaarheid in die middel 20's ’n hoogtepunt bereik het, neem dit af.[5]
  • Ná 30 jaar neem die menslike liggaamsmassa af.[6]
  • Spiere reageer minder op oefening of besering, en verlies aan spiermassa en -krag is algemeen.[7]
  • ’n Groter risiko kom by mense bo 35 voor dat die krag in die siliêre spier (die kringspier van die straalvormige liggaam in die oog) afneem, wat kan lei tot probleme om op nabye voorwerpe te fokus (versiendheid).[8][9] Die meeste mense ondervind versiendheid teen 45 tot 50 jaar.[10]
  • Om en by 50 jaar begin hare grys word.[11] Omtrent 30% tot 50% van mans[12] en ’n kwart van vroue[13] begin hare op dele van die kop verloor.
  • Menopouse kom tussen gemiddeld 44 en 58 jaar voor.[14]
  • In die ouderdomsgroep 60 tot 64 styg die voorkoms van osteoartritis tot 53%. Net 20% rapporteer egter op dié ouderdom stremmende osteoartritis.[15]
  • Amper die helfte van mense bo 75 jaar ervaar gehoorverlies, wat gesproke kommunikasie kan belemmer.[16]
  • Teen 80-jarige ouderdom het meer as die helfte van Amerikaners ’n katarak.[17]
  • Tingerigheid, ’n gevolg van ’n afname in krag, fisieke aktiwiteit en energie, raak 25% van mense ouer as 85.[18][19]
  • Aterosklerose word as ’n ouderdomsiekte geklassifiseer.[20] Dit lei tot hartbloedvatsiektes (soos beroerte en hartaanvalle),[21] wat wêreldwyd die algemeenste oorsaak van die dood is.[22] Die veroudering van are veroorsaak ’n verlies aan elastisiteit en veroosaak ’n styfheid van die liggaam se bloedvatnetwerk.[20]

Demensie kom algemeen by ouer mense voor.[23] Sowat 3% van mense tussen 65 en 74, 19% tussen 75 en 84, en byna die helfte van mense ouer as 85 jaar het demensie.[24] Die spektrum wissel van ligte kognitiewe belemmering tot die neurodegeneratiewe siektes Alzheimer se siekte, serebrovaskulêre siekte, Parkinson se siekte en motorneuronsiekte. Baie soorte geheue neem ook af met die ouderdom, maar nie semantiese geheue (algemene kennis soos woorddefinisies) nie; dié neem toe of bly dieselfde tot laat in ’n mens se lewe.[25] Intelligensie neem ook af, maar die tempo hang af van die soort en kan selfs dieselfde bly en net aan die einde van die leeftyd skielik afneem.

Ouderdom kan sigprobleme meebring en dit bemoeilik nieverbale kommunikasie,[26] wat weer kan lei tot afsondering en moontlik depressie. Dit lyk egter of ouer mense minder aan depressie ly as jonger volwassenes; oor die algemeen verbeter die gemoedstoestand, ondanks ’n afname in fisieke gesondheid.[27] Sigprobleme kan ook deur ander faktore veroosaak word, soos spieragteruitgang[28] en groeisels om die retina.[29]

Veroudering is die grootste risikofaktor vir siektes.[30] Van die rofweg 150 000 mense wat jaarliks wêreldwyd sterf, sterf omtrent twee derdes (100 000 mense per dag) aan ouderdomsverwante siektes. In nywerheidslande is die persentasie hoër: tot 90%.[31][32][33]

Gemeenskap en kultuur[wysig | wysig bron]

’n Bejaarde vrou.
’n Bejaarde man

Verskillende kulture druk ouderdom op verskillende maniere uit. Die ouderdom van ’n mens word gewoonlik getel in volle jare vanaf die geboorte. Ander soorte verdelings is lewenstydperke: kinderjare (ook preadolessensie, adolessensie), vroeë, middel- en laat volwassenheid. Minder formele terme sluit in "voortieners", "tieners", "twintigerjare", "dertigerjare", ensovoorts.

Die meeste regstelsels bepaal spesifieke ouderdomme waarop dit wettig of verpligtend is om sekere goed te doen. Dit sluit in stemouderdom, drinkouderdom, instemmingsouderdom, meerderjarigheid, ouderdom van misdaadverantwoordelikheid, troubare ouderdom en verpligte aftreeouderdom. Toegang tot ’n rolprentteater kan byvoorbeeld beperk word tot ’n sekere ouderdom vir ’n spesifieke rolprent. Kinders of bejaardes van ’n sekere ouderdom kan afslag kry op bustariewe. Elke nasie, regerings- en nieregeringsorganisasie het verskillende maniere om ouderdom te klassifiseer. Chronologiese veroudering kan dus verskil van "sosiale veroudering" (kulturele verwagtings van hoe iemand behoort op te tree as hulle ouer word) en biologiese veroudering (mense se fisieke toestand terwyl hulle ouer word).[34]

Ekonomie[wysig | wysig bron]

Bevolkingsveroudering is die toename in die aantal of die proporsie van ouer mense in die gemeenskap. Dit het drie moontlike oorsake: migrasie, ’n langer lewensverwagting (’n afname in sterfgevalle) en ’n afname in geboortes. Veroudering het ’n aansienlike impak op die gemeenskap. Jong mense het gewoonlik minder wetlike voorregte (as hulle minderjarig is), hulle is meer geneig om op politieke en sosiale veranderings aan te dring, om nuwe tegnologie te ontwikkel en gebruik, en om opvoeding nodig te hê. Ouer mense het ander vereistes van die gemeenskap en regering, soos eiendom en pensioen.[35]

In die 21ste eeu is veroudering een van die grootste bevolkingsneigings.[36] Meer as 11% van die wêreld se huidige bevolking is 60 jaar of ouer en die Verenigde Nasies (VN) se Bevolkingsfonds raam dat dit teen 2050 tot sowat 22% sal styg.[37]

’n Kaart wat mediaanouderdomme vir 2017 aandui.

Veroudering kom voor vanweë ontwikkeling, wat beter voeding, sanitasie, gesondheidsorg, opvoeding en ekonomiese welsyn tot gevolg gehad het. Gevolglik neem vrugbaarheid af en lewensverwagting toe. Die lewensverwagting is in 33 lande hoër as 80 jaar. Veroudering is ’n "wêreldwye verskynsel" wat die vinnigste in ontwikkelende lande toeneem, insluitende dié met groot jong bevolkings, en stel sosiale en ekonomiese uitdagings wat oorkom kan word met "die regte stel beleidsrigtings om individue, families en gemeenskappe toe te rus om hierdie uitdagings te bowe te kom en voordeel daaruit te trek".[38]

Terwyl lewensverwagting styg en geboortes afneem in ontwikkelde lande, styg die mediaanouderdom ook. Volgens die VN vind hierdie proses plaas in feitlik elke land ter wêreld.[39] ’n Stygende mediaanouderdom kan aansienlike sosiale en ekonomiese implikasies inhou, aangesien die werkplek progressief ouer word en die aantal ou werkers en pensioentrekkers toeneem in vergelyking met die jong werkers. Ouer mense het gewoonlik meer geld vir gesondheidsorg nodig as jonger mense en maak aanspraak op pensioen.[40]

Sommige mense het al gesê bevolkingsveroudering het ekonomiese ontwikkeling gestrem.[41] Bewyse dui daarop dat pensioene nie net vir ouer mense voordelig is nie, maar soms vir hele gesinne of families, veral in krisistye wanneer daar ’n werktekort of -verlies in huishoudings kan wees. In ’n studie in 2003 deur die Australiese regering is geraam "vroue tussen 65 en 74 jaar dra A$16 miljard per jaar by tot versorging sonder betaling en welsynwerk. Mans in dieselfde ouderdomsgroep dra nog A$10 miljard per jaar by."[37]

Vanweë die toename van ouer mense in die bevolking sal uitgawes vir gesondheidsorg in die komende dekades bly toeneem relatief tot die ekonomie. Dit is al as ’n negatiewe verskynsel beskou en doeltreffende strategieë soos die verbetering van arbeidsproduktiwiteit moet oorweeg word om die negatiewe gevolge van veroudering teen te werk.[42]

Eie indruk van ouderdom[wysig | wysig bron]

Skoonheidstandaarde verander deur die dekades voortdurend vanweë ’n groter persepsie van estetika.[43] Daarom brei die kosmeseutiese bedryf uit en word dit geleidelik deel van baie mense se persoonlike sorgroetine. Kosmeseutika is tans die vinnigs groeiende skoonheidsbedryf, met meer as $42 miljard wat in 2018 daarin gestort is.[44] Korea is aan die voorpunt van die navorsing oor en ontwikkeling van kosmeseutiese produkte met middels teen veroudering, insluitende bestanddele soos slakafskeidings, botaniese ekstrakte, groentee en rooiginseng.

Daar is bevind die afskeiding van die gewone tuinslak het antioksidantiese eienskappe, vermenigvuldig velselle en laat ekstrasellulêre proteïene soos kollagaan en fibronektien (belangrike proteïene vir selvermeerdering) toeneem.[45]

Positiewe selfindrukke van veroudering word verbind met beter geestelike en fisieke gesondheid en welsyn.[46] Positiewe selfindrukke van gesondheid is al verbind met beter welsyn en ’n afname in sterftes onder bejaardes.[47][48] Dié gevoel is gewoonlik sterker by mans as by vroue,[48] maar dit is nie in alle studies bevind nie en is dalk net in sekere omstandighede waar.[49]

Wanneer mense ouer word, bly hulle subjektiewe gesondheid relatief stabiel, al verswak hulle objektiewe gesondheid.[50] Dit kan ’n gevolg wees van vergelyking,[51] soos wanneer ouer mense hulle eie gesondheid met dié van ander in hulle ouderdomsgroep vergelyk.[52]

Suksesvolle veroudering[wysig | wysig bron]

Die begrip "suksesvolle veroudering" kan na die 1950's teruggespoor word en is in die 1980's gewild gemaak. Tradisionele definisies daarvan lê klem op die gebrek aan fisieke en kognitiewe gestremdhede.[53] In 1987 het Rowe en Kahn in ’n artikel suksesvolle veroudering beskryf as die betrokkenheid van drie elemente: a) gebrek aan siektes en gestremdhede, b) goeie kognitiewe en fisieke toestand, en c) sosiale en produktiewe betrokkenheid.[54]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (2004) “Living and dying for sex. A theory of aging based on the modulation of cell cycle signaling by reproductive hormones”. Gerontology 50 (5): 265–90. doi:10.1159/000079125.
  2. Moss S (July 2013). "Big ears: they really do grow as we age". The Guardian. MeshID:D000375; OMIM:502000. Besoek op 9 September 2016.AS1-onderhoud: Gebruik authors-parameter (link)
  3. (August 2014) “Extended high-frequency (9-20 kHz) audiometry reference thresholds in 645 healthy subjects”. International Journal of Audiology 53 (8): 531–45. doi:10.3109/14992027.2014.893375.
  4. (April 2012) “Chemical consequences of cutaneous photoageing”. Chemistry Central Journal 6 (1): 34. doi:10.1186/1752-153X-6-34.
  5. pmhdev (25 March 2015). “Infertility: Overview”.
  6. (2004) “Age Dynamics of Body Mass and Human Lifespan”. Journal of Evolutionary Biochemistry and Physiology 40 (3): 343–349. doi:10.1023/B:JOEY.0000042639.72529.e1.
  7. (August 2008) “Cellular and molecular mechanisms underlying age-related skeletal muscle wasting and weakness”. Biogerontology 9 (4): 213–28. doi:10.1007/s10522-008-9131-0.
  8. "Facts About Presbyopia". Besoek in Oktober 2010: National Eye Institute. Besoek op 11 September 2016.AS1-onderhoud: location (link)
  9. (2003) “Epidemiology of refractive errors and presbyopia”. Survey of Ophthalmology 48 (5): 515–43. doi:10.1016/S0039-6257(03)00086-9.
  10. (Februarie 2009) “Presbyopia. Emerging from a blur towards an understanding of the molecular basis for this most common eye condition”. Experimental Eye Research 88 (2): 241–7. doi:10.1016/j.exer.2008.07.003.
  11. (2013) “Premature graying of hair”. Indian Journal of Dermatology, Venereology and Leprology 79 (5): 641–53. doi:10.4103/0378-6323.116733.
  12. (Maart 1951) “Patterned loss of hair in man; types and incidence”. Annals of the New York Academy of Sciences 53 (3): 708–28. doi:10.1111/j.1749-6632.1951.tb31971.x.
  13. (November 2015) “Selected Disorders of Skin Appendages--Acne, Alopecia, Hyperhidrosis”. The Medical Clinics of North America 99 (6): 1195–211. doi:10.1016/j.mcna.2015.07.003.
  14. (Desember 1998) “International variability in ages at menarche, first livebirth, and menopause. World Health Organization Collaborative Study of Neoplasia and Steroid Contraceptives”. American Journal of Epidemiology 148 (12): 1195–205. doi:10.1093/oxfordjournals.aje.a009609.
  15. (Februarie 2014) “Defining and mapping the person with osteoarthritis for population studies and public health”. Rheumatology 53 (2): 338–45. doi:10.1093/rheumatology/ket346.
  16. "Hearing Loss and Older Adults" (Laas bygewerk op 3 Junie 2016). National Institute on Deafness and Other Communication Disorders. 2016-01-26. Besoek op 11 September 2016.
  17. "Facts About Cataract". September 2015. Besoek op 14 Augustus 2016.
  18. (Maart 2001) “Frailty in older adults: evidence for a phenotype”. The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences 56 (3): M146-56. doi:10.1093/gerona/56.3.m146.
  19. Persentasie verkry uit Tabel 2 in Fried et al. 2001
  20. 20,0 20,1 (July 2012) “Aging and atherosclerosis: mechanisms, functional consequences, and potential therapeutics for cellular senescence”. Circulation Research 111 (2): 245–59. doi:10.1161/CIRCRESAHA.111.261388.
  21. (February 2016) “Epidemiology of Atherosclerosis and the Potential to Reduce the Global Burden of Atherothrombotic Disease”. Circulation Research 118 (4): 535–46. doi:10.1161/CIRCRESAHA.115.307611.
  22. {https://laysamagazine.com/pdf/heart-disease-stroke-statistics/}%7Cbot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
  23. (Desember 2013) “New insights into the dementia epidemic”. The New England Journal of Medicine 369 (24): 2275–7. doi:10.1056/nejmp1311405.
  24. Umphred D (2012). Neurological rehabilitation (6th uitg.). St. Louis, MO: Elsevier Mosby. p. 838. ISBN 978-0-323-07586-2.
  25. Schaie, K. Warner v (2005). Developmental Influences on Adult Intelligence. doi:10.1093/acprof:oso/9780195156737.001.0001. ISBN 978-0-19-515673-7.
  26. Worrall L, Hickson LM (2003). "Theoretical foundations of communication disability in aging". In Worrall L, Hickson LM (reds.). Communication disability in aging: from prevention to intervention. Clifton Park, NY: Delmar Learning. pp. 32–33.
  27. (April 2019) “Improved mood despite worsening physical health in older adults: Findings from the International Mobility in Aging Study (IMIAS)”. PLOS One 14 (4): e0214988. doi:10.1371/journal.pone.0214988.
  28. (September 2015) “Age-Related Macular Degeneration”. Primary Care 42 (3): 377–91. doi:10.1016/j.pop.2015.05.009.
  29. Nussbaum JF, Thompson TL, Robinson JD (1989). "Barriers to conversation". In Nussbaum JF, Thompson TL, Robinson JD (reds.). Communication and aging. New York: Harper & Row. pp. 234–53.
  30. (Januarie 2019) “Age-related diseases as vicious cycles”. Ageing Research Reviews 49: 11–26. doi:10.1016/j.arr.2018.11.002.
  31. (2007) “Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations”. Studies in Ethics, Law, and Technology 1. doi:10.2202/1941-6008.1011.
  32. (Mei 2006) “Global and regional burden of disease and risk factors, 2001: systematic analysis of population health data”. Lancet 367 (9524): 1747–57. doi:10.1016/S0140-6736(06)68770-9.
  33. Brunet Lab: Molecular Mechanisms of Longevity and Age Related Diseases. Stanford.edu. Besoek op 11 April 2012.
  34. Phillips, Judith, Kristine Ajrouch, and Sarah Hillcoat-Nallétamby (2010) Key Concepts in Social Gerontology. SAGE Publications. ISBN 978-1-4462-0428-3. pp. 12–13.
  35. (December 2005) “Understanding generations: political economy and culture in an ageing society”. The British Journal of Sociology 56 (4): 579–99. doi:10.1111/j.1468-4446.2005.00084.x.
  36. "Population Ageing and Development". UNFPA. 2002.
  37. 37,0 37,1 "Ageing in the Twenty-First Century". UNFPA. 2012.
  38. "Ageing". unfpa.org. UNFPA – United Nations Population Fund.
  39. "UN Human Development Report 2005" (PDF). United Nations Development Programme. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 27 Mei 2008. Besoek op 7 Oktober 2010.
  40. Chosewood, L. Casey. "Safer and Healthier at Any Age: Strategies for an Aging Workforce". NIOSH Science Blog. National Institute for Occupational Safety and Health. Besoek op 6 Augustus 2012.
  41. (2015) “Population Aging And Iran's Non-Oil Economic Growth”. Payavard Salamat 9 (2): 131–46.
  42. (2014) “Health care cost disease as a threat to Iranian aging society”. Journal of Research in Health Sciences 14 (2): 152–6.
  43. (March 2019) “Botulinum Toxin Application in Facial Esthetics and Recent Treatment Indications (2013-2018)”. Journal of International Society of Preventive & Community Dentistry 9 (2): 99–105. doi:10.4103/jispcd.JISPCD_430_18.
  44. (Junie 2018) “The use of natural ingredients in innovative Korean cosmeceuticals”. Journal of Cosmetic Dermatology 17 (3): 305–312. doi:10.1111/jocd.12492.
  45. (Junie 2018) “The use of natural ingredients in innovative Korean cosmeceuticals”. Journal of Cosmetic Dermatology 17 (3): 305–312. doi:10.1111/jocd.12492.
  46. (Augustus 2020) “Associations of Awareness of Age-Related Change With Emotional and Physical Well-being: A Systematic Review and Meta-analysis”. The Gerontologist 60 (6): e477–e490. doi:10.1093/geront/gnz101.
  47. (2003) “Discussion: Gender Differences in Self-Rated Health, in Mortality, and in the Relationship Between the Two”. The Gerontologist 43 (3): 372–75. doi:10.1093/geront/43.3.372.
  48. 48,0 48,1 (Junie 2003) “Self-rated health, gender, and mortality in older persons: introduction to a special section”. The Gerontologist 43 (3): 369–71. doi:10.1093/geront/43.3.369.
  49. (Junie 2003) “Gender differences in the self-rated health-mortality association: is it poor self-rated health that predicts mortality or excellent self-rated health that predicts survival?”. The Gerontologist 43 (3): 396–405; discussion 372–5. doi:10.1093/geront/43.3.396.
  50. (September 2000) “Is age-related stability of subjective well-being a paradox? Cross-sectional and longitudinal evidence from the Berlin Aging Study”. Psychology and Aging 15 (3): 511–26. doi:10.1037/0882-7974.15.3.511.
  51. Heckhausen J (1999). Developmental Regulation in Adulthood: Age-Normative and Sociostructural Constraints as Adaptive Challenges. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-02713-7.
  52. (September 2008) “Determinants of self-rated health items with different points of reference: implications for health measurement of older adults”. Journal of Aging and Health 20 (6): 739–61. doi:10.1177/0898264308321035.
  53. Baltes PB, Baltes MM (1990). "Psychological perspectives on successful aging: The model of selective optimization with compensation". In Baltes PB, Baltes MM (reds.). Successful Aging. pp. 1–34. doi:10.1017/CBO9780511665684.003. ISBN 978-0-511-66568-4.
  54. (July 1987) “Human aging: usual and successful”. Science 237 (4811): 143–9. doi:10.1126/science.3299702.

Skakels[wysig | wysig bron]