Gotiese grammatika

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Die grammatika van die Gotiese taal is waarskynlik die oudste bekende grammatika van 'n Germaanse taal en daarby ook die enigste grammatika uit die Oos-Germaanse taalvertakking. Dit is hoofsaaklik uit die Wulfilabybel afgelei. Weens sy vroeë oorsprong is die Gotiese grammatika van besondere belang, aangesien hy duidelik veel nader aan Oergermaans op klank- en vormleer staan as al die ander Oudgermaanse tale.

Die Gotiese naamwoorde[wysig | wysig bron]

Die Gotiese naamwoorde (nomen ) word volgens naamval (kasus) en getal (numerus) verbuig.

Taaltipologie[wysig | wysig bron]

Goties is 'n morfologiese Nominatief-Akkusatieftaal.

Fleksie[wysig | wysig bron]

Goties is 'n sintetiese taal; die verskillende funksies van die werkwoorde word uitgedruk deur die uitgange aan te las en soms deur die klinker van die stam te verander, bv. -siggw- teenoor -suggw- vir "sing". Omdat ook die 'ek', 'jy', 'hy/sy/dit' deur uitgange uitgedruk word, kan die werkwoord gebruik word sonder om ik "ek", þu "jy", ens. by te voeg, bv. siggwa: ek sing ; siggwis: jy sing; siggwand: "hulle sing".

Dit val op dat Goties nie dieselfde analitiese karakter as Afrikaans het nie; 'n werkwoord kan daarom 44 verskillende vorme hê om verskillende tydsvorme, die lydende vorm (passief), wense en moontlikhede (optatief) en die dader uit te druk: [1]

sōkidedeima
gesoekhetmagons
ons mag gesoek het

Naamwoordverbuiging[wysig | wysig bron]

Daar is 4 tot 6 woordbounaamvalle (morfologiese kasus). Baie keer word die verdwynende vokatief en reste van die wertuignaamval (instrumentalis) buite rekening gelaat.

Nominatief[wysig | wysig bron]

Die nominatief is die naamval wat die meeste in die Gotiese taal gebruik word. Die onderwerp word in die nominatief geskryf en kom byna in elke volsin voor. Dit kan slegs naas 'n werkwoord staan wat in persoon (bv. 1ste, 2de, 3de persoon) en getal (numerus) verbuig is (die persoonsvorm). Die nominatief is 'n naamval wat verder die onderwerp as die draer van die handeling aandui (in 'n bedrywende/aktiewe sin) of die onderwerp as die lydende van die handeling (in 'n lydende/passiewe sin).

Voorbeeldsinne

  • Sa hunds ni beitiþ ((af) hierdie/die hond byt nie; vergelyk (de) dieser/der Hund beißt nicht).
  • þai wulfos beitand ((af) hierdie/die wolwe byt; vergelyk (de) diese/die Wölfe beißen).
  • Sa þiudans gibiþ máiþm ((af) hierdie/die koning gee ('n) geskenk; vergelyk (de) dieser/der König gibt (eine) Gabe).
  • Sa mats gibada (((af) die vleis word gegee; vergelyk (de) das Fleisch wird gegeben).

Genitief[wysig | wysig bron]

Die genitief word gewoonlik gebruik om die besit of 'n nabye verwantskap tussen naamwoorde aan te dui. In Goties tree (soos in Duits) verskeie agtervoegsels op wat die genitief aandui. Dit hang alles af van die verbuigingsklas, die woordgeslag (manlik, vroulik en onsydig) en die getal (numerus):

  • Þiudanis barna ((af) kinders van ('n) koning; vergelyk (de) Kinder (eines) Königs).
  • Þiudane barna ((af) kinders (van) konings; vergelyk (de) Kinder (von) Königen).
  • Þis þiudanis barna ((af) kinders van hierdie/die koning; vergelyk (de) Kinder dieses/des Königs).
  • Þize þiudane barna ((af) kinders van hierdie/die konings; vergelyk (de) Kinder dieser/der Könige).
  • Þo barna þis þiudanis ((af) Die kinders van hierdie/die koning; vergelyk (de) Die Kinder dieses/des Königs).
  • Þo barna þize þiudane ((af) Die kinders van hierdie/die konings; vergelyk (de) Die Kinder dieser/der Könige).

Datief[wysig | wysig bron]

Die datief word gebruik om 'n indirekte voorwerp te benoem, byvoorbeeld:

  • Sa þiudans gaf þamma barna maiþm. ((af) Die koning het (aan) die kinders 'n geskenk gegee; vergelyk (de) Der König gab den Kindern eine Gabe.)
  • Þai þiudanos gebun þaim skalkam silubr. ((af) Die konings het (aan) die dienaars silwer gegee; vergelyk (de) Die Könige gaben den Dienern Silber.)

Baie keer kan die datief gebruik word om by bepaalde werkwoorde 'n direkte voorwerp te benoem; dit sluit die werkwoorde tekan "aanraak" en waírpan "werp, gooi" in.

  • Sa skalks taítok þamma barna. ((af) Die dienaar het die kind aangeraak; vergelyk (de) Der Diener berührte das Kind.)
  • Þata barn warp þamma stáina. ((af) Die kind het die klip (steen) gegooi; vergelyk (de) Das Kind warf den Stein.)

Die datief word meestal saam met voorsetsels gebruik. Enkele voorsetsels wat die datief vereis is:

  • af (vanaf, sedert)
  • *afar (ná)
  • *ana (aan, op, vir)
  • *at (aan, by, om)
  • *bi (aan, by, na mate, om, weens)
  • du (om, vir)
  • faura (voor (tydelik))
  • fram (vanaf, sedert, van...af)
  • in (in, op (tydelik), op, by, vir)
  • miþ (met)
  • *uf (op)
  • *ufar (oor, anderkant)
  • us (van, sedert, vanaf, van...af)

Die voorsetsels wat met 'n sterretjie gemerk is, kan ook vir die akkusatief gebruik word.

Akkusatief[wysig | wysig bron]

In die Gotiese taal belig die akkusatief die semantiese rol, wat nie aktief handel nie, maar wat iets of iemand "beweeg" of "laat beweeg".

  • Þai Gumans saíhvand þans ƕaito stainans. ((af) Die mans sien die wit klippe (stene); vergelyk (de) Die Männer sehen die weißen Steine.)
  • Þai Barna ni saihvand þana giba. ((af) Die kinders sien nie die geskenk nie; vergelyk (de) Die Kinder sehen das Geschenk nicht.)
  • sa skalks ni swariþ Aiþans. ((af) Die dienaar het geen eed gesweer nie / Die dienaar het nie 'n eed gesweer nie; vergelyk (de) Der Diener schwört keine (eig. nie) Eide.)

Werktuignaamval[wysig | wysig bron]

Die werktuignaamval (instrumentalis) het slegs in oorblyfsels en vaste voorvoegsels behoue gebly. Dus het hierdie morfologiese naamval vroeër verdwyn, net soos in die meeste ander Oudgermaanse tale (soos in Oudhoogduits het hy min of meer behoue gebly). Kyk byvoorbeeld na þe[h] "daarmee, met hierdie"; he? "met wie"; ni þeei "nie omdat…" / "nie dat".[2]

Vokatief[wysig | wysig bron]

In teenstelling met die ander Germaanse tale het die vokatief in Goties behoue gebly. Dit is onduidelik of die ou vokatief in Duits wel vandag nog bestaan en/of dit maar net heeltemal met die nominatief saamval. In Goties het die vokatief sowel in die enkelvoud as in die meervoud heeltemal behoue gebly, hoewel die meervoudsvokatief egter selde gebruik word. Sy uitgange stem baie maal ooreen met dié van die nominatief en akkusatief. Die vokatief beskik egter oor geen lidwoord nie; as lidwoord kan daar na die "o" van die vokatief gekyk word, wat meestal weggelaat word. Byvoorbeeld: Oh Sunu ((af) "O, seun"; vergelyk (de) "O Sohn").

Woordgeslagte[wysig | wysig bron]

Goties het drie geslagte wat egter geen natuurlike geslagte is nie; dit wil sê, die stelsel stem nouliks ooreen met die Duitse een:

  1. Vroulik bv. So Giba ((af) die gawe, die geskenk ; vergelyk (de) die Gabe/Geschenk).
  2. Manlik bv. Sa Stains ((af) die steen, die klip ; vergelyk (de) der Stein).
  3. Onsydig bv. þata Triu ((af) die hout ; vergelyk (de) das Holz).

Getal[wysig | wysig bron]

In hierdie afdeling word daar tussen twee kategorieë onderskei:

  1. Enkelvoud.
  2. Meervoud.

By uitsondering bestaan daar die tweevoud (dualis, bv. ons twee, ons al twee, ons beide ; julle twee, julle al twee, julle beide) wat in die werkwoordvervoegings behoue gebly het, maar nie by die naamwoorde nie.

Persoonlike voornaamwoorde[wysig | wysig bron]

Die verbuigings van die persoonlike naamwoorde in Goties sien soos volg daar uit:

Getal Persoon Woordgeslag Nominatief Akkusatief Genitief Datief
Enkelvoud 1ste   ik mik meina mis
2de   þu þik þeina þus
3de Manlik is ina ize imma
Vroulik si ija izos izái
Onsydig ita ita is imma
Tweevoud 1ste   wit ugkis ugkara ugkis
2de   jit igqis igqara ugkis
Meervoud 1ste   weis uns unsara uns
2de   jus izwis izwara izwis
3de Manlik eis ins ize im
Vroulik ijos ijos izo im
Onsydig ija ija ize im

Let wel: Gewoonlik word die persoonlike voornaamwoord in Goties slegs by nadruk as 'n afsonderlike woord uitgedruk (net soos in Sanskrit, Grieks en Latyn), anders is dit in die werkswoordsvorm opgesluit. Goties verteenwoordig hier 'n ouer stadium as die ander Oudgermaanse tale.[3]

Wat merkwaardig is van hierdie Gotiese voornaamwoorde is hul argaïese voorkoms – dit verbind baie elemente van die Latynse voornaamwoorde (byvoorbeeld die 3de persoons meervoud) en Wes-Germaanse voornaamwoorde:

  • Aan die een kant die tweevoud van Oudengels,
  • Aan die ander kant veral die 1ste persoons enkelvoud (*k>*ch) van Oudhoogduits.

Die Gotiese persoonlike voornaamwoorde was daarom van besondere taalhistoriese belang: So dien hulle byvoorbeeld in die 19de eeu as beginpunt by die rekonstruksie van 'n Indogermaanse oertaal.

Betreklike voornaamwoorde[wysig | wysig bron]

In Goties is daar nog geen egte betreklike voornaamwoorde nie. Betreklike bysinne word deur 'n kombinasie van aanwysende voornaamwoorde / lidwoord (sa, so, þata) en die onbuigbare rededeel (partikel) "ei" ingelei. In die meeste gevalle is die woord wat ontstaan eenvoudig (simpel): sa+ei = saei "..., wat";[4] þáim+ei = þáimei "...aan diegene wat".[5]

In enkele gevalle bring "Sandhi" verandering mee, waar die elemente byeenkom (waar twee woorde of woordvorme saamtrek en grammaties noodwendig klankverandering meebring). Daar is twee soorte sandhi in samehang met hierdie voornaamwoorde:

  • Die wegval van die a in die begin van baie woorde
  • Oorgang na 'n stemhebbende medeklinker: die afsluit-s word 'n z
Manlik Onsydig Vroulik
Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud
Nominatief Saei þaiei þatei þoei Soei þozei
Genitief þizei þizei þizei þizei þizozei þizoei
Datief þammei þaimei þammei þaimei þizaiei þizomei
Akkusatief þanei þanzei þatei þoei þoei þozei

Vraende voornaamwoorde[wysig | wysig bron]

Hulle is in Goties nog redelik sterk uitgebou (by die enkelvoud). Die Oudhoogduits besit 'n soortgelyke grammatikale konstruksie (dit word in die ontwikkeling tot die Nieuhoogduits weliswaar aansienlik verminder).

By nadere ondersoek toon die vraende voornaamwoorde van die onsydige naamwoorde 'n onreëlmatigheid: dit is nie ƕata, soos wat verwag word nie, maar ƕa; vergelyk hiermee die voornaamwoord ita en die lidwoord þata.

Enkelvoud
Manlik Onsydig Vroulik
Nominatief ƕas ƕa ƕō
Akkusatief ƕana ƕa ƕō
Genitief ƕis ƕis *ƕizos
Datief ƕamma ƕamma ƕizai
  • by die meervoud is daar slegs een voornaamwoord bekend: ƕanzuh.

Voorbeeld: ƕanzuh: insandida ins twans ƕanzuh (Hy het hulle weggestuur/weg van twee en twee)

Besitlike voornaamwoorde[wysig | wysig bron]

Die besitlike voornaamwoorde is besitlike byvoeglike naamwoorde. Hulle word veel meer gebruik as die Genitief by die persoonlike voornaamwoorde in die 1ste en 2de persoon.
Hulle volg gewoonlik op die naamwoorde,
waarop hulle betrekking het, en stem hiermee met die woordgeslag, getal en naamval ooreen. Dit is:

  • meins: (af) myne; (de) mein
  • þeins: (af) joune; (de) dein
  • ugkar: (af) ons s'n (tweevoud); (de) unser (Dual)
  • igqar: (af) julle s'n (tweevoud); (de) euer (Dual) (vergelyk egter Beiers enker 'julle s'n')
  • unsar: (af) ons s'n (meervoud); (de) unser (Plural)
  • izwar: (af) julle s'n (meervoud); (de) euer (Plural)

Hierdie byvoeglike naamwoorde word nooit swak verbuig nie. By ugkar, igqar, unsar en izwar ontbreek die -s aan die einde van die Enkelvoud-Manlik-Nominatief. Verder kan mens nooit die -ata in die nominatief en akkusatief onsydig by hierdie vier byvoeglike naamwoorde in die meervoud koppel nie (bv. unsarata, igqarata, ens.). Die onsydige vorm is in hierdie geval met die Enkelvoud-Manlik-Nominatief identies, sonder uitgang. In ander gevalle word die byvoeglike naamwoorde presies soos elke ander sterk byvoeglike naamwoord verbuig: skalksos meinái (af) "my dienaar" / (de) "meiner Diener", in razn þeinamma "in jou huis" / (de) "in deinem Hause", ens.

By hierdie byvoeglike naamwoorde kan ook sein toegevoeg word. Hierdie byvoeglike naamwoord is selde, hoewel dit geen nominatief het nie, slegs akkusatief, genitief en datief. Sein beteken "syne, hulle" (3de persoons enkelvoud + meervoud) sonder onderskeid van woordgeslag of getal. Dit kan egter net gebruik word om na die onderwerp van die sin te verwys. 'n Mens kan vergelyk tussen:

  • Sa manna sahv hund seinana. ((af) Die man het sy (eie) hond gesien. ; (de) Der Mann sah seinen (eigenen) Hund).
  • Sa manna sahv hund is. ((af) Die man het sy (van iemand anders) hond gesien.; (de) Der Mann sah seinen Hund (von jemand anderem)).
  • Þái gumans drugkun wein seinata. ((af) Die mans het hulle (eie) wyn gedrink. ; (de) Die Männer tranken ihren (eigenen) Wein.)
  • Þái gumans drugkun wein ize. ((af) Die mans het hulle (van ander mense) wyn gedrink.; (de) Die Männer tranken ihren Wein (von anderen Leuten)).

Voorbeeldverbuiging mein-[wysig | wysig bron]

Manlik Onsydig Vroulik
Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud
Nominatief meins meinai meinata/mein meina meina meinos
Genitief meinis meinize meinis meinize meináizos meináizo
Datief meinamma meinaim meinamma meinaim meinai meinaim
Akkusatief meinana meinans meinata/mein meinos meina meinos

Bepaalde lidwoord[wysig | wysig bron]

In Goties is daar slegs een bepaalde lidwoord wat tegelyk 'n aanwysende voornaamwoord is. Hy tree verbasend baie soos die Duitse bepaalde lidwoord en ook die aanwysende voornaamwoord op. Aan hierdie bepaalde lidwoord, wat terselfdertyd 'n aanwysende voornaamwoord is, kan mens besonder goed die ontwikkeling van die afsonderlike bepaalde lidwoorde en aanwysende voornaamwoorde in die uiteenlopende Oergermaanse tale (bv. Oudhoogduits, Oudengels en Oudnoors) raaksien. Wat die aanwysende voornaamwoorde betref, kan 'n mens steeds by Yslands parallelle trek (vergelyk Yslands þessi en Gotiese þize).

Manlik Onsydig Vroulik
Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud
Nominatief Sa þai þata þo So þos
Genitief þis þize þis þize þizos þizo
Datief þamma þaim þamma þaim þizai þizom
Akkusatief þana þans þata þo þo þos

Nou kan mens 'n vergelyking maak tussen die tabel hierbo en die Oudengelse bepaalde lidwoord en aanwysende voornaamwoord in die twee tabelle hieronder.

  • Bepaalde lidwoorde
Enkelvoud Meervoud
Manlik Onsydig Vroulik
Nominatief Se þæt sēo þā
Akkusatief þone þæt þā þā
Genitief þæs þæs þæs þāra, þǣra
Datief þǣm, þām þǣm, þām þǣre þǣm, þām
  • Aanwysende voornaamwoorde
Enkelvoud Meervoud
Manlik Onsydig Vroulik
Nominatief þes þis þēos þās
Akkusatief þisne þis þās þās
Genitief þis(s)es þis(s)es þisse, þisre þissa, þisra
Datief þis(s)um þis(s)um þisse þis(s)um

Daar is geen onbepaalde lidwoord in Goties nie.

Selfstandige naamwoord[wysig | wysig bron]

By die verbuigingsvorme van die selfstandige naamwoord is die verbuigingstam van die naamvaluitgang onderskeibaar. Na gelang van die uitgang van die verbuigingstam kry mens in Goties 'n klinker- (volgens Jacob Grimm: sterk) en 'n medeklinker- (volgens Jacob Grimm: swak) verbuiging.

Deels deur die Laat Oergermaanse en Voorgotiese ontwikkeling is die eindklank van die verbuigingstam nie in elke verbuigingsvorm herkenbaar nie. By die klinkerstamme toon dit veral nog in die Datief-Meervoud en Akkusatief-Meervoud: a-stamme dagam, dagansō-stamme gibom, gibosi-stamme gastim, gastinsu-stamme sunum, sununs. By die medeklinerstamme is die verbuigingstam die duidelikste voor die uitgange wat met 'n klinker begin, vergelyk: gumane, qinono, manageino.

Klinkerverbuiging[wysig | wysig bron]

a-stamme (manlik en onsydig)[wysig | wysig bron]

Die Gotiese a-stamme, wat sowel manlik en onsydig insluit, sit die Oergermaanse a-stamme en uiteindelik die Oerindogermaanse o-stamme voort, sodat hulle met die Latynse en Oudgriekse o-stamme (tipies: Latyn lupus 'wolf', Grieks lúkos 'wolf') vergelykbaar is. By die Oergermaanse a-stamme wissel die agtervoegsel tussen *-a- en *-e- ( < Oerindogermaans *o : *e), wat in Goties as -a- : -i- voortgesit is. Die a-stamme word op grond van klankontwikkeling in drie klasse verdeel:

  • suiwer a-stamme
  • i̯a-stamme
  • u̯a-stamme

Suiwer a-stamme[wysig | wysig bron]

Paradigma[6] van die manlike en onsydige a-stamme: dags (manlik) 'dag', hlaifs (manlik) 'brood', waurd (onsydig) 'woord', haubiþ (onsydig) 'hoof' / 'kop':

manlik dags, hlaifs onsydig waurd, haubiþ
Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud
Nominatief dags hlaifs dagos hlaibos waurd haubiþ waurda haubida
Genitief dagis hlaibis dage hlaibe waurdis haubidis waurde haubide
Datief daga hlaiba dagam hlaibam waurda haubida waurdam haubidam
Akkusatief dag hlaif dagans hlaibans waurd haubiþ waurda haubida
Vokatief dag
  • Die reëlmatige verandering (wisseling) tussen f : b ((nominatief-enkelvoud laufs* 'blaar' : nominatief-meervoud laubos), þ : d (nominatief-enkelvoud liuhaþ 'lig' : genitief-enkelvoud liuhadis) en s : z (nominatief-enkelvoud riqis 'duisternis, donkerheid' : genitief-enkelvoud riqizis) spruit uit die Gotiese eindklankverharding.

i̯a-stam[wysig | wysig bron]

Die manlike i̯a-stamme word weens 'n uitgangsonderskeid verdeel in 'n groep met kort stamlettergrepe en 'n groep met lang stamlettergrepe (uiteindelik deur die Wet van Sievers). Soos die langlettergrepiges behou hulle ook die meerlettergrepige stamme. Wat die onsydige i̯a-stamme betref, bestaan hierdie onderskeid in Goties nie meer nie; hier is die kortlettergrepige bou deurgevoer.

Paradigma van die manlike en onsydige i̯a-stamme:

  1. kortlettergrepige harjis (manlik) (af) 'leer' (de) 'Heer'; kuni (onsydig) (af) 'geslag' (de) 'Geschlecht' (nl) 'kunne' (da) 'køn' (no) 'kjønn' (sv) 'könn';
  2. langlettergrepige hairdeis (manlik) (af) 'herder' (de) 'Hirte'; reiki (onsydig) (af) 'ryk' (de) 'Reich':
manlik harjis, hairdeis onsydig kuni, reiki
Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud
Nominatief harjis hairdeis harjos hairdjos kuni reiki kunja reikja
Genitief harjis hairdeis harje hairdje kunjis reikjis kunje reikje
Datief harja hairdja harjam hairdjam kunja reikja kunjam reikjam
Akkusatief hari hairdi harjans hairdjans kuni reiki kunja reikja
Vokatief hari hairdi

u̯a-stamme[wysig | wysig bron]

Die u̯a-stamme word weens hul besondere klankvorming eweneens van die suiwer a-stamme onderskei. Die kortlettergrepige u̯a-stamme het in die nominatief-enkelvoud die klankvorm (manlik) -us, (onsydig) -u; die langlettergrepiges het weer die klankvorm (manlik) -ws, (onsydig) -w.

Paradigma van die manlike en onsydige u̯a-stamme: þius* (manlik) 'dienaar, kneg', waurstw (onsydig) 'werk':

  • Kortlettergrepige naamwoorde (met kort klinker)
þius, waurstw
Enkelvoud Meervoud
Nominatief þius waurstw þiwos waurstwa
Genitief þiwis waurstwis þiwe waurstwe
Datief þiwa waurstwa þiwam waurstwam
Akkusatief þiu waurstw þiwans waurstwa
Vokatief þiu
  • Die woord nominatief-enkelvoud aiws* '(lewens)tyd, ewigheid' wissel in die verbuiging tussen a- en i-stamme: genitief-enkelvoud aiwis, datief-enkelvoud aiwa, akkusatief-enkelvoud aiw : datief-meervoud aiwam (7 bewysplekke[7]), akkusatief-meervoud aiwins (Matthéüs 6:13: unte þeina ist þiudangardi jah mahts jah wulþus in aiwins. amen.).

ō-stamme (vroulik)[wysig | wysig bron]

Die Gotiese ō-stamme, wat slegs die vroulike vorme insluit, sit die Oergermaanse ō-stamme en uiteindelik die Oerindogermaanse eh₂-stamme voort. Wat in die Oerindogermaanse taal nog 'n geringe agtervoegselklinkerwisseling (Suffixablaut) uitmaak, speel in die Oergermaanse taal reeds geen rol meer nie. Daar word tussen die suiwer ō-stamme, die u̯ō-stamme en die i̯ō-stamme onderskei. Die u̯ō- en die kortlettergrepige i̯ō-stamme toon geen afwyking van die suiwer ō-stamme nie en kan daarom onder dieselfde hofie behandel word. Andersins word hulle by die langlettergrepige i̯ō-stamme ingedeel.

Suiwer ō-, u̯ō- en kortlettergrepige i̯ō-stamme[wysig | wysig bron]

Paradigma van die vroulike ō-, u̯ō- en kortlettergrepige i̯ō-stamme:

  1. Suiwer ō-stamme: giba ((af) 'gawe', 'geskenk' (de) 'Gabe'),
  2. u̯ō-stamme: triggwa ((af) 'getrouheid', 'verbond' (de) 'Treue'),
  3. i̯ō-stamme: sunja ((af) 'waarheid' (de) 'Wahrheit').
giba, triggwa, sunja
Enkelvoud Meervoud
Nominatief giba triggwa sunja gibos triggwos sunjos
Genitief gibos triggwos sunjos gibo triggwo sunjo
Datief gibai triggwai sunjai gibom triggwom sunjom
Akkusatief giba triggwa sunja gibos triggwos sunjos

Langlettergrepige i̯ō-stamme[wysig | wysig bron]

In hierdie klas hoort die woorde met 'n langer wortellettergreep en dié waarby die agtervoegsel-*i̯ō in die derde lettergreep staan, soos – van binne Gotiese perspektief hier as onreëlmatig beskou – ook mawi 'meisie' en þiwi 'maagd'. Paradigma: bandi 'boei, band', mawi 'mesie':

bandi, mawi
Enkelvoud Meervoud
Nominatief bandi mawi bandjos maujos
Genitief bandjos maujos bandjo maujo
Datief bandja maujai bandjom maujom
Akkusatief bandja mauja bandjos maujos
  • Die langlettergrepige Gotiese i̯ō-stamme sit 'n Oerindogermaanse bou voort met:
  1. in die nominatief en akkusatief-enkelvoud die agtervoegsel in die nultrap-vorm *-ih₂,
  2. in die ander naamvalle in die voltrap-vorm *-i̯eh₂.

U-stam (alle woordgeslagte)[wysig | wysig bron]

Die U-stam onderskei hom in 'n hoë mate van die ander twee sterk stamme. Hy het nie, soos vermoed word, 'n *Ju-stam en ook geen Wu-stam nie. Verder is daar net twee onsydige naamwoorde bekend wat tot die U-stam hoort, naamlik *Faíhu ((af) vermoë, mag, besittings, rykdom (soos geld, goedere, beeste); (de) Vermögen) en *Paíru(stekel) (volgens onderskeie tekste ook *qaíru). Waarskynlik ook *Leiþu (vrugtewyn).

Sunus, –jus
seun (manlik)
Handus, –us
hand (vroulik)
Faihu, ??
goed, rykdom, besittings (onsydig)[8][9]
Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud
Nominatief Sunus/Sunáus –us/aus Sunjus –jus Handus –us Handus –us Faihu –u Onbekend
Genitief Sunjus –jus Suniwe –iwe Handus –us Handiwe –iwe Faihaus -aus Onbekend
Datief Sunau –au Sunum –um Handau –au Handum –um Faiháu Onbekend
Akkusatief Sunu/Sunau –u Sununs –uns Handu –u Handuns –uns Faíhu –u Onbekend
Vokatief Sunu/Sunau –u/au Handu -u Onbekend

Swak selfstandige naamwoorde[wysig | wysig bron]

Swak manlike/onsydige An-stam[wysig | wysig bron]

Guma, -ns
man (manlik)
Hairto, -ns
hart (onsydig)
Enkelvoud Meervoud Enkelvoud Meervoud
Nominatief Guma - Gumans -ans Haírto Haírtana –ana
Genitief Gumins –ins Gumane –ane Haírtins –ins Haírtane –ane
Datief Gumin –in Gumam –am Haírtin –in Haírtam –am
Akkusatief Guman –n Gumans –ans Haírto Haírtona –ona
Vokatief Guma Haírto

Swak vroulike On-stam[wysig | wysig bron]

tuggo, –ns
tong (vroulik)
Enkelvoud Meervoud
Nominatief Tuggo
[tuːŋgɔ] of [tʊŋgoː]
Tuggons –ons
Genitief Tuggons –ons Tuggono –ono
Datief Tuggon –on Tuggom –om
Akkusatief Tuggon –on Tuggons –ons

Werkwoorde[wysig | wysig bron]

Swak en sterk werkwoorde[wysig | wysig bron]

Soos by alle Germaanse tale word die werkwoorde in swak en sterk werkwoorde verdeel.

Byna alle Gotiese werkwoorde word volgens die Oerindogermaanse beginsel by die sogenaamde "tematiese" vervoeging verbuig; dit beteken daar word 'n sogenaamde temaklinker tussen die wortel en die vervoegingsagtervoegsel (Flexionssuffix) ingevoeg. Wat by die Indogermaanse rekonstrueerde temaklinker *e und *o is, het by die Goties tot i en u verder ontwikkel. Die ander atematiese vervoeginge, wat by die agtervoegsel direk aan die wortel gevoeg word, bestaan by Goties nog slegs by die werkwoord wisan (af) wees (de) „sein“, asook by enkele klasse van die swak vervoegende werkwoorde (so bv. bly die werkwoord salbôn ((af) salf / (de) salben) se stam salbô- steeds onveranderd; daar word ook geen temaklinker ingevoeg soos bv. by baíran (sien onder) nie). Die atematiese werkwoord wisan toon in die aanwysende onvoltooide teenwoordige tyd (Präsens) soos in alle Indogermaanse tale baie onreëlmatighede op grond van die veranderinge (wisselings) van die normale (voltrap) en nultrap:

Aanwysende onvoltooide teenwoordige tyd (Präsens Indikativ): ik im, þu is, is ist; wis si(j)um, jus si(j)uþ, eis sind

Soos by alle Germaanse tale is daar twee groepe werkwoorde wat onderskeidelik as "sterk" en "swak" gekenmerk word. Swak werkwoorde word in die Voltooide teenwoordige tyd (Präteritum) vervoeg deur die agtervoegsel -da/-ta, die sterk werkwoorde deur die ablaut (die verandering van die stamklinker by werkwoorde):

swak: salbôn – salbôda – salbôdedun – salboþs, „salf – ek/hy het gesalf – hulle het gesalf – gesalf“
sterk: qiman – qam – qemun – qumans, „kom – ek/hy het gekom – hulle het gekom – gekom“

Argaïsmes[wysig | wysig bron]

Goties het enkele taalfossiele uit die Oerindogermaanse tyd behou:

  1. twee tweevoude (ons twee, ons al twee, ons beide / julle twee, julle al twee, julle beide)
  2. 'n sintetiese (medium) lydende vorm in die Onvoltooide teenwoordige tyd (Präsens):
Aanwysende tweevoud (Dual Indikativ):
baíros „ons twee dra“, sôkjôs „ons soek albei“
báirats „julle twee dra“, sôkjats „julle soek albei“
Optatiewe* tweevoud (Dual Optativ): (Om 'n 1) vervulbare wens of 2) om 'n moontlikheid met betrekking tot die toekoms uit te druk; met of sonder wenswoorde)
baíraiwa „ons sou albei dra“, salbôwa „ons sou albei salf“
baíraits „julle twee dra“, salbôts „julle twee salf“
Gebiedende tweevoud (Dual Imperativ)
baírats! „julle twee moet dra!“, salbôts! „julle twee moet salf!“
Onvoltooide verlede tyd (Dual Präteritum):
Indikativ: bêru, bêruts / salbôdêdu, salbôdêduts
Optativ: bêrweiwa, bereits / salbôdeiwa, salbôdeits
Aanwysende lydende vorm (Passiv Indikativ):
1ste en 3de persoons enkelvoud: baírada / salbôda „wees gedra / gesalf“
2de persoons enkelvoud: baíraza / salbôza „wees gedra / gesalf“
in die hele meervoud: baíranda / salbônda „wees gedra / gesalf“
Optatiewe lydende vorm (Passiv Optativ):
1ste en 3de persoons enkelvoud: baíraidau / habaidau „sou gedra word / gehad“
2de persoons enkelvoud: baíraidau / habaizau „(jy) sou gedra word / gehad“
in die hele meervoud: baíraindau / habaindau „(julle/hulle) sou gedra word / gehad“

Opmerking: Die ek-vorm word in die passief deur die 3de persoon enkelvoud gevul. In die meervoud kry die 3de persoon die ons- en hulle-vorm. In die volgende tabel sal daar nie verder uitvoeriger op die twee- en meervoud ingegaan word nie

Sterk werkwoorde[wysig | wysig bron]

Klas I (a/b) (ei-ai-i/ai-i/ai)[wysig | wysig bron]

Onbepaalde wyse greipan
Onvoltooide teenwoordige tyd deelwoord
(Partizip Präsens)
greipands
Voltooide teenwoordige tyd deelwoord
(Partizip Perfekt)
gripans
Enkelvoud
Eerste persoon Tweede persoon Derde persoon
ik þu is/si/ita
Bedrywend Teenwoordige tyd greipa greipis greipiþ
Verlede tyd gráip gráipt gráip
Optatief Teenwoordige tyd greipau greipais greipai
Verlede tyd gripjau gripeis gripi
Lydend Aanwysend greipada greipaza greipada
Optatief greipaidau greipaizau greipaidau
Gebiedend greip greipadau
Tweevoud
Eerste persoon Tweede persoon
wit jut
Bedrywend Teenwoordige tyd greipôs greipats
Verlede tyd gripu griputs
Optatief Teenwoordige tyd greipaiwa greipaits
Verlede tyd gripeiwa gripeits
Lydend Aanwysend greipanda greipanda
Optatief greipaindau greipaindau
Gebiedend greipats
Meervoud
Eerste persoon Tweede persoon Derde persoon
weis jus eis/ija/ijos
Bedrywend Teenwoordige tyd greipam greipiþ greipand
Verlede tyd gripum gripuþ gripun
Optatief Teenwoordige tyd greipaima greipaiþ greipaina
Verlede tyd gripeima gripeiþ gripeina
Lydend Aanwysend greipanda greipanda greipanda
Optatief greipaindau greipaindau greipaindau
Gebiedend greipam greipiþ greipandau

Notas[wysig | wysig bron]

  1. Conradie, C.J. 1986. Taalgeskiedenis. Pretoria: Academica, bl. 34
  2. Wulfila.be: In die Luthervertaling by al twee verse is dit "nicht, daß"; Ook kan geredeneer word: "nicht...als"
  3. Van der Merwe, H.J.J.M. 1965. Goties: kommentaar en annotasies. Pretoria: Unisa, p. 41
  4. Wulfila.be: saei word gebruik om "wat" aan te dui
  5. Wulfila.be: In die Luthervertaling stem þáimei baie ooreen met welchen
  6. Conradie, C.J. 1986. Taalgeskiedenis. Pretoria: Academica, bl. 14: "'n Paradigma is in die historiese taalkunde verskillende vorme van dieselfde woord"
  7. Wulfila.be soekresultate
  8. Wulfila.be: faihu word dikwels gebruik om "goed, rykdom, besittings" aan te dui.
  9. Wulfila.be: sien verbuiging "faihau" by Markus 10:24.

Bronne[wysig | wysig bron]

  • Bethge, R.: Gotisch. In: Dieter, F.: Laut- und Formenlehre der altgermanischen Dialekte. Leipzig 1898–1900. (S. 21–35: Vokalismus; S. 193–214: Konsonantismus; S. 391–408: Konjugation; S. 568–602: Deklination).
  • Binnig, W.: Gotisches Elementarbuch. 5., völlig neubearb. Aufl. der früheren Darstellung v. H. Hempel. Berlin [u. a.] 1999.
  • Braune, W., Heidermanns, Fr.: Gotische Grammatik mit Lesestücken und Wörterverzeichnis. 20. Auflage. Tübingen 2004.
  • Hutterer, C.J.: Die germanischen Sprachen. Ihre Geschichte in Grundzügen. 4. erg. Auflage. Wiesbaden 2008.
  • Jellinek, M.H.: Geschichte der gotischen Sprache. 3., verb. und verm. Aufl.. Berlin [u. a.] 1926.
  • Kieckers, E.: Handbuch der vergleichenden gotischen Grammatik. München 1928.
  • Kluge, F.: Die Elemente des Gotischen. Eine erste Einführung in die deutsche Sprachwissenschaft. 3., verb. und verm. Aufl. Strassburg 1911.
  • Krahe, H.: Historische Laut- und Formenlehre des Gotischen. Zugleich eine Einführung in die germanische Sprachwissenschaft. 2. Aufl., bearb. v. E. Seebold. Heidelberg 1967.
  • Krause, W.: Handbuch des Gotischen. 3., neubearb. Aufl. München 1968.
  • Mossé, F.: Manuel de la langue gotique. nouvelle éd. Paris 1956.
  • Rauch, I.: The Gothic language. Grammar, genetic provenance and typology, readings. New York [u. a.] 2003.
  • Streitberg, W.: Gotisches Elementarbuch. 5. und 6. neubearb. Aufl. Heidelberg 1920.
  • Wright, J.: Grammar of the Gothic language and the gospel of St. Mark, selections from the other gospels and the second epistle to timothy with notes and glossary. Oxford [u. a.] 1997 [= Nachdruck von 1910].
Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Duitse Wikipedia vertaal.