Gaan na inhoud

Chicxulub-krater

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Beelde van Nasa se Shuttle Radar Topography Mission STS-99 wys ’n deel van die 180 km wye ring van die Chicxulub-krater.

Die Chicxulub-krater (uitspraak: /tʃikʃuˈlub/) is ’n prehistoriese slagkrater in die see onder die Yucatán-skiereiland in Mexiko.[1] Sy middelpunt lê naby die dorp Chicxulub Puerto, waarna dit genoem is. Die ouderdom van die asteroïedbotsing en die Kryt-Paleogeen-grens (K-Pg-grens) stem presies ooreen. Die krater is 180 km breed en 20 km diep, en dit is dus een van die grootste impakkraters op Aarde. Die hemelliggaam wat dit veroorsaak het, se deursnee was minstens 10 km.

Die krater is in die 1970's ontdek deur twee geofisici wat petroleum op Yucatán gesoek het. Die ouderdom van die rotse wat deur die impak geraak is, wys die krater dateer uit sowat 66 miljoen jaar gelede, die einde van die geologiese periode Kryt en die begin van die Paleogeen-periode. Dit val saam met die K-Pg-grens, die geologiese grens tussen die Kryt en Paleogeen. Dit dui daarop dat die impak verantwoordelik was vir die Kryt-Paleogeen-uitwissing, waarin onder meer al die nievlieënde dinosourusse uitgesterf het.[2]

Ontdekking

[wysig | wysig bron]

In die laat 1970’s het die geoloog Walter Alvarez en sy pa, die Nobelprys-wetenskaplike Luis Walter Alvarez, hulle teorie voorgestel dat die Kryt-Paleogeen-uitwissing deur ’n botsvoorval veroorsaak is.[3][4] Die hoofbewys van so ’n botsing was vervat in ’n dun kleilaag wat by die K-Pg-grens in Gubbio, Italië, voorkom. Die Alvareze en kollegas het berig dit bevat ’n abnormaal hoë konsentrasie iridium, ’n chemiese element wat skaars op die Aarde is, maar algemeen in asteroïede voorkom.[3][5] Iridiumvlakke in dié laag was tot 160 keer dié van ander lae.[6] Die hipotese is gestel dat die iridium in die atmosfeer versprei is toe die impaktor verdamp is en oor die Aarde se oppervlak neergesak het saam met ander materiaal wat deur die impak opgeskiet is, en dit het die iridiumverrykte kleilaag gevorm.[7] Destyds was daar geen konsensus oor wat die Kryt-Paleogeen-uitsterwing en die grenslaag veroorsaak het nie. Teorieë het ingesluit ’n nabygeleë supernova, klimaatsverandering of ’n geomagnetiese omkering.[6]:1095 Die Alvareze se botsingshipotese is deur baie paleontoloë verwerp, want hulle het geglo die gebrek aan fossiele wat naby die K-Pg-grens gevind is, dui op ’n geleideliker afsterwe van spesies.[4][8]

Die Alvareze, saam met Frank Asaro en Helen Michel van die Universiteit van Kalifornië, Berkeley, het hulle artikel oor die iridiumanomalie in Junie 1980 in die tydskrif Science gepubliseer.[6] Min of meer gelyktydig het Jan Smit en Jan Hertogen hulle iridiumbevindings van Caravaca, Spanje, in Mei 1980 in die tyskrif Nature gepubliseer.[9] Dié artikels is gevolg deur ander verslae van soortgelyke iridiumpieke by die K-Pg-grens oor die wêreld heen en het wye belangstelling in die oorsaak van die K-Pg-uitsterwing ontketen; meer as 2 000 artikels is in die 1980’s oor die onderwerp gepubliseer.[8]:82[10] Daar was geen bekende slagkraters van die regte ouderdom en grootte nie, wat ’n soektog na ’n geskikte kandidaat aangespoor het.[4] Met erkenning van die omvang van die werk het Lee Hunt en Lee Silver in 1981 ’n kruisdissiplinêre vergadering in Snowbird, Utah, gereël. Onbekend aan hulle is bewyse van die krater waarna hulle gesoek het dieselfde week aangekondig, en dit sou grootliks deur die wetenskaplike gemeenskap misgekyk word.[8]:83–84[10]

'n Kunstenaar se voorstelling van die asteroïed wat die tropiese, vlak see van die swaelryke Yucatán-skiereiland tref in wat vandag Suidoos-Mexiko is.[11] Die nasleep van die asteroïedbotsing, wat ongeveer 66 miljoen jaar gelede plaasgevind het, is vermoedelik die massauitsterwing van nievlieënde dinosourusse en baie ander spesies op Aarde.[11] Die slag het honderde miljarde ton swael die atmosfeer in gespoeg, wat ’n wêreldwye verduistering en vriesende temperature veroorsaak het wat minstens ’n dekade lank voortgeduur het.[11]

In 1978 het die geofisici Glen Penfield en Antonio Camargo vir die Mexikaanse staatsbeheerde oliemaatskappy Petróleos Mexicanos (Pemex) gewerk as deel van ’n lugmagnetiese opname van die Golf van Mexiko noord van die Yucatán-skiereiland.[12]:20–21 Penfield se taak was om geofisiese data te gebruik om moontlike liggings vir olieboorwerk te verken.[3] In die magnetiese data het Penfield afwykings opgemerk waarvan hy die diepte beraam en gekarteer het. Hy het toe swaartekragdata uit die 1940’s verkry. Toe die swaartekragkaarte en magnetiese afwykings vergelyk is, het Penfield ’n vlak “kol” met 'n deursnee van 180 km beskryf wat in die andersins niemagnetiese en eenvormige omgewing verskyn – vir hom 'n duidelike bewys van ’n slagkrater.[3][13] ’n Dekade vroeër het dieselfde kaart ’n krater aan die kontrakteur Robert Baltosser uitgewys, maar Pemex se korporatiewe beleid het hom verhinder om sy gevolgtrekking bekend te maak.[12]:20

Penfield het sy bevindinge aan Pemex voorgelê, wat die kraterteorie verwerp het en eerder steun verleen het aan bevindings wat die kenmerk aan vulkaniese aktiwiteit toegeskryf het.[13] Pemex het die vrystelling van spesifieke data verbied, maar het Penfield en Camargo toegelaat om die resultate in 1981 op 'n konferensie vir geofisici aan te bied.[10] Dié jaar se konferensie is swak bygewoon en hulle verslag het min aandag getrek, aangesien baie kenners oor slagkraters en die K-Pg-grens eerder die Snowbird-konferensie bygewoon het.

Hoewel Penfield oor baie geofisiese datastelle beskik het, het hy geen boorkerne of ander fisiese bewys van ’n impak gehad nie.[3] Hy het geweet Pemex het verkennende putte in die streek geboor. In 1951 het een put deurgedring tot in wat beskryf is as ’n dik laag andesiet ongeveer 1,3 km diep. Dié laag kon die gevolg gewees het van die intense hitte en druk van ’n aardimpak, maar ten tyde van die boorwerk is dit afgemaak as ’n lawakoepel – ’n kenmerk wat nie tipies van die streek se geologie is nie.[3] Penfield is deur William C. Phinney, kurator van maanrotse by die Johnson-ruimtesentrum, aangemoedig om dié monsters te vind om sy hipotese te ondersteun.[13] Penfield het probeer om terreinmonsters te bekom, maar is meegedeel dat hulle verlore geraak of vernietig is. Toe pogings vrugteloos was om na die boorplekke terug te keer om bevestigende rotse te soek, het Penfield sy soektog laat vaar, sy bevindings gepubliseer en na sy Pemex-werk teruggekeer.[3] Nadat hy die 1980-Science-artikel gesien het, het Penfield aan Walter Alvarez oor die Yucatán-struktuur geskryf, maar geen antwoord ontvang nie.[10]

Alvarez en ander wetenskaplikes het hulle soektog na die krater voortgesit, maar hulle het in oseane gesoek op grond van foutiewe ontledings wat daarop gedui het dat die impaktor in oop water geland het.[8] Onbewus van Penfield se ontdekking het 'n nagraadse student aan die Universiteit van Arizona, Alan R. Hildebrand, en sy studieleier, William V. Boynton, na ’n krater naby die Brazosrivier in Texas gesoek.[8] Hulle bewyse het groen-bruin klei met 'n oormaat iridium ingesluit, wat geskoktekwartskorrels en klein verweerde glasballetjies bevat het wat soos tektiete gelyk het.[14] Dik, deurmekaar afsettings van growwe rotsfragmente was ook teenwoordig, wat vermoedelik deur ’n impakgebeurtenis van een plek afgeskuur en elders neergelê is. Sulke afsettings kom op baie plekke voor, maar het gekonsentreerd gelyk in die Karibiese Bekken by die K-Pg-grens. Toe die Haïtiaanse professor Florentine Morás ontdek wat hy gedink het bewys van ’n antieke vulkaan op Haïti was, het Hildebrand voorgestel dat dit ’n kenmerkende teken van ’n nabygeleë impak kon wees. Toetse op monsters wat van die K-Pg-grens verkry is, het meer tektietglas onthul, wat slegs in die hitte van asteroïedbotsings en kernontploffings gevorm word.[3]

In 1990 het Hildebrand van Penfield se vroeëre ontdekking van ’n moontlike slagkrater gehoor.[15]:50 Hildebrand het Penfield gekontak en die paar het spoedig twee boormonsters uit die Pemex-putte verkry wat vir dekades in New Orleans gestoor is.[13] Hildebrand se span het die monsters getoets, wat duidelik skokmetamorfiese materiale getoon het.[3] ’n Span Kaliforniese navorsers wat satellietbeelde ondersoek het, het ’n sinkgatring ontdek wat op die dorp Chicxulub Pueblo gesentreer is en ooreengestem het met die een wat Penfield vroeër gesien het.[16]

Meer onlangse bewyse dui daarop dat die krater 300 km breed is en dat die waargenome ring van 180 km ’n binnemuur van die groter krater is.[17] Hildebrand, Penfield, Boynton, Camargo en ander het in 1991 hulle artikel gepubliseer waarin die krater geïdentifiseer is.[8][14]

In Maart 2010 het 41 kundiges uit baie lande die beskikbare bewyse hersien: 20 jaar se data wat ’n verskeidenheid velde dek. Hulle het tot die gevolgtrekking gekom dat die impak by Chicxulub die massauitsterwings by die K-Pg-grens veroorsaak het.[4][2] ’n Studie uit 2013 het isotope in impakglas van die Chicxulub-krater vergelyk met isotope in as van die K-Pg-grens, en tot die gevolgtrekking gekom dat hulle uit byna presies dieselfde tyd dateer en binne eksperimentele foutmarges val.[18]

Impakbesonderhede

[wysig | wysig bron]
Vryelug-swaartekraganomalie oor die Chicxulub-struktuur (kuslyn en staatsgrense as swart lyne aangedui).

’n Studie uit 2013 wat in Science gepubliseer is, het die ouderdom van die impak geraam op 66 043 000 ± 11 000 jaar gelede, gebaseer op verskeie bewyse, insluitend argon-argon-datering van tektiete uit Haïti en bentoniethorisonne wat bo die impakhorison in Noordoos-Montana lê.[18] Dié datum is ondersteun deur ’n studie uit 2015 wat op argon-argon-datering gebaseer is van tefra wat in lignietlae in die Hell Creek- en oorliggende Fort Union-formasies in Noordoos-Montana gevind is.[19] ’n Studie uit 2018 wat op argon-argon-datering van sferules van Gorgonilla-eiland, Colombia, gebaseer is, het ’n effens ander resultaat van 66 051 000 ± 31 000 jaar gelede opgelewer.[20] Die impak is vertolk as dat dit gedurende die Noordelike Halfrond se lente plaasgevind het, gebaseer op jaarlikse isotoopkrommes in steur- en roeivisbene wat in ’n uitwerpselhoudende sedimentêre eenheid op die Tanis-terrein in suidwestelike Noord-Dakota gevind is. Daar word vermoed dat hierdie sedimentêre eenheid binne ure ná die impak gevorm het.[21]

Die terrein van die krater ten tyde van die impak was ’n mariene karbonaatplatform.[22] Die waterdiepte op die impakterrein het gewissel van 100 m aan die westelike rand van die krater tot meer as 1 200 m aan die noordoostelike rand, met ’n geraamde diepte by die middelpunt van die impak van ongeveer 650 m.[23] Die seebodemgesteentes het bestaan uit ’n opeenvolging van mariene sedimente uit die Jura en Kryt van 3 km dik. Hulle was oorwegend karbonaatgesteente, insluitend dolomiet (35-40% van die totale opeenvolging) en kalksteen (25-30%), saam met evaporiete en klein hoeveelhede skalie en sandsteen (3-4%), onderlê deur ongeveer 35 km kontinentale kors. Die kors was saamgestel uit gesteente soos graniet.[24]

Die impaktor was ongeveer 10 km in deursnee[25] – groot genoeg dat, indien dit op seevlak geplaas is, dit hoër sou reik as die berg Everest.[8]:9 ’n Studie uit 2021 het beraam dat die impaktor ’n snelheid van 20 km/s gehad het, met ’n helling van 45-60° teenoor die horisontaal, en dat dit die Aarde uit die noordooste getref het.[26]

Gevolge

[wysig | wysig bron]
’n Animasie wat die Chicxulub-impak en daaropvolgende kratervorming toon.

Die kinetiese energie van die impak is geskat op sowat 72 teraton TNT.[27] Die impak het winde van vinniger as 1 000 km/h naby die middel van die ontploffing gegenereer,[28] en ’n kortstondige holte van 100 km breed en 30 km diep geskep wat later ineengestort het. Dit het ’n krater gevorm wat hoofsaaklik onder die see lê en tans deur ongeveer 1 000 m sediment bedek is.[22][29] Die impak, die uitbreiding van water nadat die krater gevul is en verwante seismiese aktiwiteit het megatsoenami’s van meer as 100 m hoog veroorsaak, met een simulasie wat voorstel dat die onmiddellike golwe van die impak moontlik tot 1,5 km hoog kon gereik het.[30][31]

Die golwe het die seebodem uitgeskuur en rimpels gelaat onder wat nou Louisiana is, met gemiddelde golflengtes van tot 600 m en gemiddelde golfhoogtes van tot 16 m.[32][33] Materiaal wat deur daaropvolgende aardbewings verskuif is en die golwe het gereik tot by wat nou Texas en Florida is, en kon sedimente so ver as 6 000 km van die impakterrein af versteur het.[34] Die impak het ’n seismiese voorval met ’n geraamde momentmagnitude van 9 111 Mw veroorsaak.[27]

’n Wolk van warm stof, as en stoom sou vanaf die krater versprei het, met tot 25 biljoen metrieke ton materiaal wat deur die ontploffing die atmosfeer ingeslinger is. Sommige van hierdie materiaal het uit die Aarde se wentelbaan ontsnap en deur die Sonnestelsel versprei,[4] terwyl ander na die Aarde teruggeval en tydens herintrede tot die atmosfeer verdamp het. Die verhitte rots het die Aarde se oppervlak verhit en veldbrande ontketen, wat na raming byna 70% van die planeet se woude omhul het. Die uitwerking op lewende wesens selfs honderde kilometers ver was enorm, en groot dele van die hedendaagse Mexiko en VSA sou verwoes gewees het.[3][8]:10–13[4] Fossielbewyse vir ’n onmiddellike uitwissing van uiteenlopende diere is gevind in ’n grondlaag slegs 10 cm dik in New Jersey, 2 500 km van die impakterrein af, wat aandui dat dood en begrawing onder puin skielik en vinnig oor wye afstande op nabygeleë land plaasgevind het.[29] Veldnavorsing uit die Hell Creek-formasie in Noord-Dakota wat in 2019 gepubliseer is, toon die gelyktydige massauitwissing van talle spesies, gekombineer met geologiese en atmosferiese kenmerke wat met die impakgebeurtenis ooreenstem.[4]

Weens die relatief vlak water op die impakterrein het die gesteente wat verdamp is swaelryke gips uit die onderste deel van die Kryt-opeenvolging ingesluit, en dit is die atmosfeer in gespuit.[29] Dié wêreldwye verspreiding van stof en sulfate sou ’n skielike en katastrofiese uitwerking op die klimaat wêreldwyd gehad het, wat groot temperatuurdalings veroorsaak en die voedselketting verwoes het. Navorsers het verklaar dat die impak nie net ’n omgewingsramp veroorsaak het wat lewe uitgewis het nie, maar ook ’n uitgestrekte ondergrondse hidrotermiese stelsel veroorsaak het wat ’n oase vir die herstel van lewe geword het.[35][36] Met behulp van seismiese beelde van die krater in 2008 het wetenskaplikes bepaal die impaktor het in dieper water geland as wat voorheen gedink is, wat moontlik tot verhoogde sulfaataërosols in die atmosfeer gelei het as gevolg van meer waterdamp wat beskikbaar was om met die verdampte anhidriet te reageer. Dit kon die impak selfs dodeliker gemaak het deur die klimaat vinnig af te koel en suurreën te genereer.[37]

Die vrystelling van stof en deeltjies kon die hele oppervlak van die Aarde vir etlike jare, moontlik tot ’n dekade, bedek het en ’n strawwe omgewing vir biologiese lewe geskep het. Die vervaardiging van koolstofdioksied wat deur die vernietiging van karbonaatgesteentes veroorsaak is, sou tot ’n skielike kweekhuiseffek gelei het.[14]:5 Vir ’n dekade of langer sou sonlig verhinder gewees het om die Aarde se oppervlak te bereik deur die stofdeeltjies in die atmosfeer, wat die oppervlak drasties afgekoel het. Fotosintese deur plante sou ook onderbreek gewees het, wat die hele voedselketting beïnvloed het.[38][39]

’n Plaaslike uitwerking van die impak op lang termyn was die skepping van die Yucatán- sedimentêre kom wat “uiteindelik gunstige toestande vir menslike nedersetting geskep het in ’n streek waar oppervlakwater skaars is”.[40]

Morfologie

[wysig | wysig bron]
Skematiese dwarssnit van die impakstruktuur.

Die vorm en struktuur (geomorfologie) van die Chicxulub-krater is hoofsaaklik bekend uit geofisiese data. Dit het ’n goed gedefinieerde konsentriese veelringstruktuur. Die buitenste ring is met behulp van seismiese refleksiedata geïdentifiseer. Dit lê tot 130 km van die middelpunt van die krater af en bestaan uit ’n ring van normale breuke wat na die krater se middelpunt afsak en die buitenste grens van beduidende vervorming aandui. Dit maak dit een van die drie grootste impakstrukture op Aarde.[41]


As 'n mens na die middelpunt toe beweeg, is die volgende ring die hoofkraterwal, ook bekend as die “binnewal”. Dit het ’n radius wat wissel tussen 70 en 85 km.[22] Die volgende binneste ringstruktuur is die piekring. Die gebied tussen die binnewal en die piekring word beskryf as die “terrasone”, wat gekenmerk word deur ’n reeks breukblokke wat deur normale breuke gedefinieer word wat na die krater se middelpunt toe hel en soms “insakkingsblokke” genoem word. Die piekring is ongeveer 80 km in deursnee en het ’n wisselende hoogte, 400-600 m bo die basis van die krater in die weste en noordweste, en 200-300 m in die noorde, noordooste en ooste.[22]

Die ringstrukture is die beste ontwikkel in die suide, weste en noordweste, en word minder duidelik na die noorde en noordooste van die struktuur. Dit word vertolk as ’n gevolg van wisselende waterdieptes ten tyde van die botsing, met minder goed gedefinieerde ringe wat ontstaan het in gebiede waar water aansienlik dieper as 100 m was.[23]

Geologie

[wysig | wysig bron]

Voor die botsing

[wysig | wysig bron]
Die middelpunt van die krater is naby Chicxulub Puerto.
'n Stele op die hoofplein van Chicxulub Puerto wat die botsing herdenk.

Voor die impak het die geologie van die Yucatán-gebied, soms die “teikengesteentes” genoem, bestaan uit ’n opeenvolging van hoofsaaklik Kryt-kalkstene, bo-op rooi lae van onsekere ouderdom bo ’n diskordansie met die oorwegend granietbasement. Die basement vorm deel van die Maya-blok en inligting oor die samestelling en ouderdom daarvan in die Yucatán-gebied kom slegs van boorresultate rondom die Chicxulub-krater en uit die ontleding van basementmateriaal wat as deel van die uitwerpsels by meer afgeleë K-Pg-grensplekke gevind is. Die Maya-blok is een van ’n groep korsblokke wat aan die rand van die kontinent Gondwana voorkom.

Rooi lae van wisselende dikte, tot 115 m, lê bo die granietbasement, veral in die suidelike deel van die gebied. Hierdie kontinentale klastiese gesteentes word beskou as van Trias- tot Jura-ouderdom, hoewel hulle moontlik tot in die Vroeë Kryt strek. Die onderste deel van die Vroeë Kryt-reeks bestaan uit dolomiet met tussenlae van anhidriet en gips, terwyl die boonste deel uit kalksteen bestaan, deels met dolomiet en anhidriet. Die dikte van die Vroeë Kryt wissel van 750 m tot 1 675 m.

Die reeks van die Laat Kryt is hoofsaaklik platformkalksteen, met mergel en tussenlae van anhidriet. Dit wissel in dikte van 600 m tot 1 200 m. Daar is bewyse van ’n Kryt-bekken binne die Yucatán-gebied wat die Yucatán-trog genoem word, wat ongeveer suid–noord loop en noordwaarts verbreed, wat die waargenome diktewisseling verklaar.[42]

Botsingsgesteentes

[wysig | wysig bron]

Die algemeenste waargenome botsingsgesteentes is sueviete, wat in baie van die boorgate rondom die Chicxulub-krater gevind word. Die meeste van die sueviete is kort ná die botsing hersedimenteer deur die terugvloei van oseaanwater in die krater. Dit het gelei tot ’n laag sueviet wat strek van die binneste deel van die krater tot so ver as die buiterand.[43]

Smeltgesteentes van die botsing vul die sentrale deel van die krater, met ’n maksimum dikte van 3 km. Die monsters van smeltgesteente wat bestudeer is, het oor die algemeen samestellings soortgelyk aan dié van die basementgesteentes, met aanduidings van vermenging met ’n karbonaatbron, vermoedelik afkomstig van die Kryt-karbonate. ’n Ontleding van smeltgesteentes wat deur die M0077A-boorgat bemonster is, dui op twee soorte smeltgesteentes: ’n boonste botsingsmelt (UIM), wat ’n duidelike karbonaatkomponent bevat, soos blyk uit die algehele chemie en die teenwoordigheid van skaars kalksteenklaste; en ’n onderste botsingsmeltdraende eenheid (LIMB), wat geen karbonaatkomponent bevat nie. Die verskil tussen die twee botsingsmelte word vertolk as gevolg daarvan dat die boonste deel van die aanvanklike botsingsmelt, verteenwoordig deur die LIMB in die boorgat, vermeng geraak het met materiale uit die vlak deel van die kors wat óf in die krater teruggeval het óf teruggebring is deur die terugvloei wat die UIM gevorm het.[44]

Die “pienk graniet”, ’n granitoïed ryk aan alkaliveldspaat wat in die piekringboorgat gevind is, toon baie vervormingskenmerke wat die uiterste spannings aanteken wat met die vorming van die krater en die daaropvolgende ontwikkeling van die piekring verbind word.[35][45] Die granitoïed het ’n ongewoon lae digtheid en P-golfsnelheid in vergelyking met tipiese granietbasementgesteentes. Studie van die kern uit M0077A toon die volgende vervormingskenmerke in skynbare volgorde van ontwikkeling: deurdringende frakturering langs en deur korrelgrense, ’n hoë digtheid van skuiffoute, bande van kataklasiet en ultrakataklasiet, en sommige rekbare skuifstrukture. Dié vervormingsvolgorde word vertolk as die gevolg van aanvanklike kratervorming wat akoestiese fluïdisering behels het, gevolg deur skuiffouting met die ontwikkeling van kataklasiete met foutsones wat botsingsmelte bevat.[46]

In die piekringboorwerk onder die seevloer is ook bewyse ontdek van ’n massiewe hidrotermiese stelsel wat ongeveer 1,4 × 105 km3 van die Aarde se kors gemodifiseer het en honderdduisende jare voortgeduur het. Dié hidrotermiese stelsels kan ondersteuning bied vir die botsingsoorsprong-van-lewe-hipotese vir die Hadeïese Eon,[47] toe die hele oppervlak van die Aarde geraak is deur impaktors wat baie groter as die Chicxulub-impaktor was.[48]

Ná die botsing

[wysig | wysig bron]

Nadat die onmiddellike gevolge van die botsing opgehou het, het sedimentasie in die Chicxulub-gebied teruggekeer na die vlakwaterplatformkarbonaat-afsettingsomgewing wat dit voor die impak gekenmerk het. Die reeks, wat so ver terugdateer as die Paleoseen, bestaan uit mergel en kalksteen en bereik ’n dikte van ongeveer 1 000 m.[14]:3 Die K-Pg-grens binne die krater is aansienlik dieper as in die omliggende gebied.[14]:4

Op die Yucatán-skiereiland word die binnewal van die krater gemerk deur groepe senote[49] (sinkgate wat ontstaan wanneer kalksteengesteentebedding ineenstort en grondwater blootgestel word deur 'n karstiese akwiferstelsel).[14]:4[50]. Uit die ligging van die senote is dit duidelik dat die karstiese akwifer verwant aan die onderliggende kraterwal is,[51] moontlik deur hoër vlakke van frakturering wat veroorsaak is deur differensiële kompaksie.[52]

Oorsprong van die impaktor

[wysig | wysig bron]

Daar is algemene konsensus dat die Chicxulub-impaktor ’n tipe C-asteroïed met ’n koolstofhoudende chondrietagtige samestelling was, eerder as ’n komeet.[25][53] Dié soorte asteroïede het oorspronklik in die buitenste Sonnestelsel gevorm, anderkant die wentelbaan van Jupiter.[53]

3D-model van die Chicxulub-krater.

In 1998 is ’n meteoriet met 'n deursnee van ongeveer 2,5 mm in die noordelike Stille Oseaan ontdek, in ’n sedimentreeks wat die K-Pg-grens beslaan. Daar is voorgestel dat dit ’n fragment van die Chicxulub-impaktor was. Volgens ontledings was dit 'n koolstofhoudende chondriet.[54] In ’n artikel in 2021 is dit bevestig na aanleiding van geochemiese bewyse, insluitend ’n oormaat van die chroomisotoop 54Cr en die verhoudings van platinumgroepmetale wat in mariene impaklae gevind is.[25] Verhoudings van ruteniumisotope wat in impaklae gevind is, ondersteun ook ’n koolstofhoudende chondrietsamestelling vir die impaktor.[53]

In 'n verslag van 2007 in die tydskrif Nature is ’n spesifieke sterrekundige oorsprong vir die Chicxulub-asteroïed voorgestel.[38] Die skrywers, William F. Bottke, David Vokrouhlický en David Nesvorný, het geglo ’n botsing in die asteroïedgordel 160 miljoen jaar gelede het gelei tot die ontstaan van die Baptistinafamilie asteroïede, waarvan die grootste oorlewende lid 298 Baptistina is. Hulle het voorgestel dat die Chicxulub-asteroïed ook ’n lid van dié groep was.[55] Latere bewyse het dié teorie weerlê. ’n Spektrografiese ontleding van 2009 het getoon 298 Baptistina het ’n ander samestelling, meer tipies van ’n S-tipe asteroïed.[56]

In 2011 het data van die Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) die datum van die botsing wat die Baptistinafamilie gevorm het, hersien tot ongeveer 80 miljoen jaar gelede,[57] en dit het dié hipotese uitgeskakel. In 2021 het ’n simulasie gelei tot die vermoede dat die impaktor waarskynlik uit die buitenste hoofdeel van die asteroïedgordel kom.[58]

Sommige kenners het gereken die impaktor was 'n komeet,[59] maar in ’n artikel in Astronomy & Geophysics is geargumenteer dat alle beskikbare bewyse sterk op ’n asteroïed dui.[25]

Sien ook

[wysig | wysig bron]

Kryt-Paleogeen-uitwissing

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ Earth Impact DB Geargiveer 15 November 2010 op Wayback Machine URL besoek op 2008-12-30
  2. 1 2 Schulte, P.; Alegret, L.; Arenillas, I.; et al. (2010). "The Chicxulub Asteroid Impact and Mass Extinction at the Cretaceous-Paleogene Boundary" (PDF). Science. 327 (5970): 1214–1218. Bibcode:2010Sci...327.1214S. doi:10.1126/science.1177265. ISSN 0036-8075. PMID 20203042. S2CID 2659741. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 9 Desember 2011. Besoek op 9 Desember 2016.; Rincon, Paul (4 Maart 2010). "Dinosaur extinction link to crater confirmed". BBC. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 31 Oktober 2019. Besoek op 5 Maart 2010.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (1979) "Anomalous iridium levels at the Cretaceous/Tertiary boundary at Gubbio, Italy: Negative results of tests for a supernova origin". Christensen, W.K. 2: 69.; Becker, Luann (2002). "Repeated Blows" (PDF). Scientific American. 286 (3): 76–83. Bibcode:2002SciAm.286c..76B. doi:10.1038/scientificamerican0302-76. PMID 11857903. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 8 Desember 2003. Besoek op 28 Januarie 2016.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Preston, Douglas (29 Maart 2019). "The Day The Dinosaurs Died". The New Yorker. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Mei 2019. Besoek op 13 Mei 2019.
  5. ↑ (1979) "Anomalous iridium levels at the Cretaceous/Tertiary boundary at Gubbio, Italy: Negative results of tests for a supernova origin". Christensen, W.K. 2: 69.; Becker, Luann (2002). "Repeated Blows" (PDF). Scientific American. 286 (3): 76–83. Bibcode:2002SciAm.286c..76B. doi:10.1038/scientificamerican0302-76. PMID 11857903. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 8 Desember 2003. Besoek op 28 Januarie 2016.
  6. 1 2 3 Alvarez, Luis; Alvarez, Walter; Asaro, Frank; Michel, Helen (6 Junie 1980). "Extraterrestrial Cause for the Cretaceous-Tertiary Extinction". Science. 208 (4408): 1095–1108. Bibcode:1980Sci...208.1095A. doi:10.1126/science.208.4448.1095. ISSN 0036-8075. PMID 17783054. S2CID 16017767.
  7. ↑ Mayell, Hillary (15 Mei 2005). "Asteroid Rained Glass Over Entire Earth, Scientists Say". National Geographic News. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 September 2016. Besoek op 1 Oktober 2007.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 Alvarez, Walter (2008). T. Rex and the Crater of Doom. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13103-0.
  9. ↑ Smit, Jan; Hertogen, Jan (1980). "An extraterrestrial event at the Cretaceous-tertiary boundary". Nature. 285 (5762): 198–200. Bibcode:1980Natur.285..198S. doi:10.1038/285198a0. S2CID 4339429. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Mei 2023. Besoek op 5 Maart 2024.
  10. 1 2 3 4 Weinreb, David B. (Maart 2002). "Catastrophic Events in the History of Life: Toward a New Understanding of Mass Extinctions in the Fossil Record – Part I". Journal of Young Investigators. 5 (6). ISSN 1539-4026. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 September 2024. Besoek op 27 Julie 2024.
  11. 1 2 3 Osterloff, Emily (2018). "How an asteroid ended the age of the dinosaurs". Londen, Engeland: Natural History Museum, Londen. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 April 2022. Besoek op 18 Mei 2022.
  12. 1 2 Verschuur, Gerrit L. (1996). Impact!: The Threat of Comets and Asteroids. Oxford University Press (VSA). ISBN 978-0-19-511919-0.
  13. 1 2 3 4 Penfield, Glen (2019). "Unlikely Impact The unexpected discovery of the Paleogene-Cretaceous impact crater". AAPG Explorer. 40 (12): 20–23. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 November 2025. Besoek op 30 November 2025.
  14. 1 2 3 4 5 6 Hildebrand, Alan R.; Penfield, Glen T.; Kring, David A.; et al. (September 1991). "Chicxulub Crater; a possible Cretaceous/Tertiary boundary impact crater on the Yucatan Peninsula, Mexico". Geology. 19 (9): 867–871. Bibcode:1991Geo....19..867H. doi:10.1130/0091-7613(1991)019<0867:CCAPCT>2.3.CO;2.
  15. ↑ Frankel, Charles (1999). The End of the Dinosaurs: Chicxulub Crater and Mass Extinctions. Cambridge, Engeland: Cambridge University Press. p. 236. ISBN 978-0-521-47447-4.
  16. ↑ Pope KO; Baines, K.H.; Ocampo, A.C.; Ivanov, B.A. (1997). "Energy, volatile production, and climatic effects of the Chicxulub Cretaceous/Tertiary impact". Journal of Geophysical Research. 102 (E9). Washington, D.C.: American Geophysical Union: 245–264. Bibcode:1997JGR...10221645P. doi:10.1029/97JE01743. PMID 11541145.
  17. ↑ Sharpton, Vernon L.; Marin, Luis E. (Mei 1997). "The Cretaceous–Tertiary impact crater and the cosmic projectile that produced it". Annals of the New York Academy of Sciences. 822 (1). New York: Wiley-Blackwell: 353–380. Bibcode:1997NYASA.822..353S. doi:10.1111/j.1749-6632.1997.tb48351.x. PMID 11543120. S2CID 11962090.
  18. 1 2 Renne, P. R.; Deino, A.L.; Hilgen, F.J.; et al. (2013). "Time Scales of Critical Events Around the Cretaceous-Paleogene Boundary" (PDF). Science. 339 (6120): 684–687. Bibcode:2013Sci...339..684R. doi:10.1126/science.1230492. ISSN 0036-8075. PMID 23393261. S2CID 6112274. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 3 April 2018. Besoek op 28 Julie 2017.
  19. ↑ Sprain, C.J.; Renne, P.R.; Wilson, G.P.; Clemens, W.A. (1 Maart 2015). "High-resolution chronostratigraphy of the terrestrial Cretaceous-Paleogene transition and recovery interval in the Hell Creek region, Montana". Geological Society of America Bulletin (in Engels). 127 (3–4): 393–409. Bibcode:2015GSAB..127..393S. doi:10.1130/B31076.1. ISSN 0016-7606. S2CID 129291530.
  20. ↑ Renne, Paul R.; Arenillas, Ignacio; Arz, José A.; et al. (1 Junie 2018). "Multi-proxy record of the Chicxulub impact at the Cretaceous-Paleogene boundary from Gorgonilla Island, Colombia". Geology (in Engels). 46 (6): 547–550. Bibcode:2018Geo....46..547R. doi:10.1130/G40224.1. ISSN 0091-7613. S2CID 135274460.
  21. ↑ During, Melanie A.D.; Smit, Jan; Voeten, Dennis F.A.E.; et al. (23 Februarie 2022). "The Mesozoic terminated in boreal spring". Nature. 603 (7899): 91–94. Bibcode:2022Natur.603...91D. doi:10.1038/s41586-022-04446-1. PMC 8891016. PMID 35197634.
  22. 1 2 3 4 Gulick, S.P.S.; Christeson, G.L.; Barton, P.J.; et al. (Januarie 2013). "Geophysical characterization of the Chicxulub impact crater". Reviews of Geophysics (in Engels). 51 (1): 31–52. Bibcode:2013RvGeo..51...31G. doi:10.1002/rog.20007. ISSN 8755-1209. S2CID 55502139.
  23. 1 2 Gulick, Sean P. S.; Barton, Penny J.; Christeson, Gail L.; et al. (Februarie 2008). "Importance of pre-impact crustal structure for the asymmetry of the Chicxulub impact crater". Nature Geoscience (in Engels). 1 (2): 131–135. Bibcode:2008NatGe...1..131G. doi:10.1038/ngeo103. ISSN 1752-0894. S2CID 128949260.
  24. ↑ Navarro, Karina F.; Urrutia-Fucugauchi, Jaime; Villagran-Muniz, Mayo; et al. (Augustus 2020). "Emission spectra of a simulated Chicxulub impact-vapor plume at the Cretaceous–Paleogene boundary". Icarus (in Engels). 346 113813. Bibcode:2020Icar..34613813N. doi:10.1016/j.icarus.2020.113813. S2CID 218965047. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Mei 2023. Besoek op 19 Februarie 2022.
  25. 1 2 3 4 Desch, Steve; Jackson, Alan; Noviello, Jessica; Anbar, Ariel (1 Junie 2021). "The Chicxulub impactor: comet or asteroid?". Astronomy & Geophysics (in Engels). 62 (3): 3.34 – 3.37. arXiv:2105.08768. doi:10.1093/astrogeo/atab069. ISSN 1366-8781. S2CID 234777761.
  26. ↑ Collins, G. S.; Patel, N.; Davison, T. M.; Rae, A. S. P.; Morgan, J. V.; Gulick, S. P. S. (26 Mei 2020). "A steeply-inclined trajectory for the Chicxulub impact". Nature Communications. 11 (1): 1480. Bibcode:2020NatCo..11.1480C. doi:10.1038/s41467-020-15269-x. ISSN 2041-1723. PMC 7251121. PMID 32457325. S2CID 218898524.
  27. 1 2 Richards, Mark A.; Alvarez, Walter; Self, Stephen; Karlstrom, Leif; Renne, Paul R.; Manga, Michael; Sprain, Courtney J.; Smit, Jan; Vanderkluysen, Loÿc; Gibson, Sally A. (November 2015). "Triggering of the largest Deccan eruptions by the Chicxulub impact" (PDF). GSA Bulletin. 127 (11–12): 1507–1520. Bibcode:2015GSAB..127.1507R. doi:10.1130/B31167.1. ISSN 0016-7606. S2CID 3463018. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 14 April 2024. Besoek op 10 Augustus 2024.
  28. ↑ "Chicxulub Impact Event: Regional Effects". Lunar and Planetary Institute. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Julie 2019. Besoek op 1 Junie 2020.
  29. 1 2 3 Amos, Jonathan (15 Mei 2017). "Dinosaur asteroid hit 'worst possible place'". Science and Environment. BBC News. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Maart 2018. Besoek op 19 Augustus 2017.
  30. ↑ "Huge Global Tsunami Followed Dinosaur-Killing Asteroid Impact". 20 Desember 2018. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Julie 2020. Besoek op 11 Julie 2020.
  31. ↑ Bryant, Edward (Junie 2014). Tsunami: The underrated hazard. Springer. p. 178. ISBN 978-3-319-06133-7.
  32. ↑ Koumoundouros, Tessa (14 Julie 2021). "Fossilized Tsunami 'Megaripples' Reveal The Devastation From The Chicxulub Asteroid". ScienceAlert (in British English). Besoek op 1 Januarie 2022.
  33. ↑ Kinsland, Gary L.; Egedahl, Kaare; Strong, Martell Albert; Ivy, Robert (15 September 2021). "Chicxulub impact tsunami megaripples in the subsurface of Louisiana: Imaged in petroleum industry seismic data". Earth and Planetary Science Letters (in Engels). 570 117063. Bibcode:2021E&PSL.57017063K. doi:10.1016/j.epsl.2021.117063. ISSN 0012-821X. S2CID 237653482.
  34. ↑ Palmer, Jane (25 Februarie 2016). "We Finally Know How Much the Dino-Killing Asteroid Reshaped Earth". Smithsonian.com. Smithsonian Institution. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Februarie 2016. Besoek op 26 Februarie 2016.
  35. 1 2 Kring, David A; Claeys, Philippe; Gulick, Sean P.S.; Morgan, Joanna V.; Collins, Gareth S. (10 Oktober 2017). "Chicxulub and the Exploration of Large Peak-Ring Impact Craters through Scientific Drilling" (PDF). GSA Today. The Geological Society of America. ISSN 1052-5173. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 10 Oktober 2017. Besoek op 1 Februarie 2022.
  36. ↑ Shaulis, Barry J.; Riller, Ulrich; Cockell, Charles; Coolen, Marco J.L. (2017). "Probing the impact-generated hydrothermal system in the peak ring of the Chicxulub crater and its potential as a habitat" (PDF). Lunar and Planetary Science. XLVIII (1964): 1212. Bibcode:2017LPI....48.1212K. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 26 Oktober 2020.
  37. ↑ Airhart, Marc (1 Januarie 2008). "Seismic Images Show Dinosaur-Killing Meteor Made Bigger Splash". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Desember 2014. Besoek op 29 November 2011.
  38. 1 2 Perlman, David (6 September 2007). "Scientists say they know where dinosaur-killing asteroid came from". San Francisco Chronicle. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 April 2012. Besoek op 3 Oktober 2007.
  39. ↑ Pope KO; Ocampo AC; Kinsland GL; Smith R (1996). "Surface expression of the Chicxulub crater". Geology. 24 (6): 527–530. Bibcode:1996Geo....24..527P. doi:10.1130/0091-7613(1996)024<0527:SEOTCC>2.3.CO;2. PMID 11539331. Sien ook ’n soortgelyke verslag uit 1998 deur dieselfde groep.
  40. ↑ Winemiller, Terance L. (2007). "The Chicxulub meteor impact and ancient locational decisions on the Yucatán Peninsula, Mexico: The application of remote sensing, GIS, and GPS in settlement pattern Studies" in ASPRS 2007 Annual Conference., American Society for Photogrammetry and Remote Sensing. Geargiveer 10 Augustus 2017 op Wayback Machine
  41. ↑ Morgan, J.; Warner, M.; the Chicxulub Working Group; et al. (1997). "Size and morphology of the Chicxulub impact crater". Nature. 390 (6659): 472–476. Bibcode:1997Natur.390..472M. doi:10.1038/37291. S2CID 4398542.
  42. ↑ Guzmán-Hidalgo, E.; Grajales-Nishimura, J.M.; Eberli, G.P.; et al. (2021). "Seismic stratigraphic evidence of a pre-impact basin in the Yucatán Platform: morphology of the Chicxulub crater and K/Pg boundary deposits". Marine Geology. 441 106594. Bibcode:2021MGeol.44106594G. doi:10.1016/j.margeo.2021.106594. S2CID 238783773.
  43. ↑ Kaskes, P.; de Graaf, S.J.; Feignon, J.-G.; et al. (2022). "Formation of the crater suevite sequence from the Chicxulub peak ring: A petrographic, geochemical, and sedimentological characterization" (PDF). GSA Bulletin. 134 (3–4): 895–927. Bibcode:2022GSAB..134..895K. doi:10.1130/B36020.1. S2CID 237762081.
  44. ↑ de Graaf, S.J.; Kaskes, P.; Déhais, T.; et al. (2022). "New insights into the formation and emplacement of impact melt rocks within the Chicxulub impact structure, following the 2016 IODP-ICDP Expedition 364" (PDF). GSA Bulletin. 134 (1–2): 293–315. Bibcode:2022GSAB..134..293D. doi:10.1130/B35795.1. hdl:2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/324574. S2CID 236541913. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 18 Mei 2022. Besoek op 18 Mei 2022.
  45. ↑ St. Fleur, Nicholas (17 November 2016). "Drilling into the Chicxulub Crater, Ground Zero of the Dinosaur Extinction". The New York Times. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 November 2016. Besoek op 1 Maart 2017.
  46. ↑ Riller, U.; Poelchau, M.H.; Rae, A.S.P.; et al. (2018). "Rock fluidization during peak-ring formation of large impact structures" (PDF). Nature. 562 (7728): 511–518. Bibcode:2018Natur.562..511R. doi:10.1038/s41586-018-0607-z. PMID 30356184. S2CID 53026325.
  47. ↑ Kring, David; Tikoo, Sonia M.; Schmieder, Martin; et al. (2020). "Probing the hydrothermal system of the Chicxulub impact crater". Science Advances. 6 (22). doi:10.1126/sciadv.aaz3053. S2CID 219244669.
  48. ↑ Marchi, S.; Bottke, W.F.; Elkins-Tanton, L.T.; et al. (2014). "Widespread mixing and burial of Earth's Hadean crust by asteroid impacts". Nature. 511 (7511): 578–582. Bibcode:2014Natur.511..578M. doi:10.1038/nature13539. PMID 25079556. S2CID 205239647.
  49. ↑ "Meteor impact site". National Geographic (video). Earth: The biography. 11 Julie 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Oktober 2015. Besoek op 19 Augustus 2015.
  50. ↑ Pérez-Ceballos, R.; Canul-Macario, C.; Pacheco-Castro, R.; et al. (2021). "Regional Hydrogeochemical Evolution of Groundwater in the Ring of Cenotes, Yucatán (Mexico): An Inverse Modelling Approach". Water. 13 (5): 614. Bibcode:2021Water..13..614P. doi:10.3390/w13050614.
  51. ↑ Kring, David A. "Discovering the Crater". lpl.arizona.edu. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Oktober 2007. Besoek op 12 Oktober 2007.
  52. ↑ Hildebrand, A.R.; Pilkington, M.; Ortiz-Aleman, C.; et al. (1998). "Mapping Chicxulub crater structure with gravity and seismic reflection data". In Grady, M.M.; Hutchinson, R.; McCall, G.J.H.; Rothery, D.A. (reds.). Meteorites: Flux with Time and Impact Effects. Special Publications. Vol. 140. London: Geological Society. p. 160. doi:10.1144/GSL.SP.1998.140.01.12. ISBN 9781862390171. S2CID 130177601.
  53. 1 2 3 Fischer-Gödde, Mario; Tusch, Jonas; Goderis, Steven; Bragagni, Alessandro; Mohr-Westheide, Tanja; Messling, Nils; Elfers, Bo-Magnus; Schmitz, Birger; Reimold, Wolf U.; Maier, Wolfgang D.; Claeys, Philippe; Koeberl, Christian; Tissot, François L.H.; Bizzarro, Martin; Münker, Carsten (16 Augustus 2024). "Ruthenium isotopes show the Chicxulub impactor was a carbonaceous-type asteroid". Science (in Engels). 385 (6710): 752–756. Bibcode:2024Sci...385..752F. doi:10.1126/science.adk4868. ISSN 0036-8075. PMID 39146402. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Augustus 2024. Besoek op 15 Augustus 2024.
  54. ↑ Kyte, Frank T. (November 1998). "A meteorite from the Cretaceous/Tertiary boundary". Nature (in Engels). 396 (6708): 237–239. Bibcode:1998Natur.396..237K. doi:10.1038/24322. ISSN 0028-0836. S2CID 4381596. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Mei 2021. Besoek op 7 Junie 2021.
  55. ↑ Bottke, W.F.; Vokrouhlicky, D.; Nesvorny, D. (September 2007). "An asteroid breakup 160 Myr ago as the probable source of the K/T impactor" (PDF). Nature. 449 (7158): 23–25. Bibcode:2007Natur.449...48B. doi:10.1038/nature06070. PMID 17805288. S2CID 4322622. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 24 April 2020. Besoek op 3 Oktober 2007.; Ingham, Richard (5 September 2007). "Traced: The asteroid breakup that wiped out the dinosaurs". Agence France-Presse. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 November 2007. Besoek op 27 September 2007.
  56. ↑ Reddy, Vishnu; Emery, Joshua P.; Gaffey, Michael J.; et al. (Desember 2009). "Composition of 298 Baptistina: Implications for the K/T impactor link". Meteoritics & Planetary Science (in Engels). 44 (12): 1917–1927. Bibcode:2009M&PS...44.1917R. doi:10.1111/j.1945-5100.2009.tb02001.x. S2CID 39644763.
  57. ↑ Masiero, Joseph R.; Mainzer, A.K.; Grav, T.; et al. (10 November 2011). "Main belt asteroids with WISE / NEOWISE. I. Preliminary albedos and diameters". The Astrophysical Journal. 741 (2): 68. arXiv:1109.4096. Bibcode:2011ApJ...741...68M. doi:10.1088/0004-637X/741/2/68. ISSN 0004-637X. S2CID 118745497. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Januarie 2022. Besoek op 17 Julie 2022.
  58. ↑ Nesvorný, David; Bottke, William F.; Marchi, Simone (1 November 2021). "Dark primitive asteroids account for a large share of K/Pg-scale impacts on the Earth". Icarus (in Engels). 368 114621. arXiv:2107.03458. Bibcode:2021Icar..36814621N. doi:10.1016/j.icarus.2021.114621. ISSN 0019-1035. S2CID 235765478.
  59. ↑ Ferreira, Becky (15 Februarie 2021). "Where Did the Dinosaur-Killing Impactor Come From? – A new study blames a comet fragment for the death of the dinosaurs 66 million years ago. But most experts maintain that an asteroid caused this cataclysmic event". The New York Times. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Februarie 2021. Besoek op 15 Februarie 2021.; Siraj, Amir (15 Februarie 2021). "Breakup of a long-period comet as the origin of the dinosaur extinction". Scientific Reports. 11 (3803): 3803. arXiv:2102.06785. Bibcode:2021NatSR..11.3803S. doi:10.1038/s41598-021-82320-2. PMC 7884440. PMID 33589634.

Skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Chicxulub-krater&oldid=2876953"