Asteroïde

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
253 Mathilde is 'n asteroïde met 'n deursnit van ongeveer 50 km.

'n Asteroïde (soms ook asteroïed) is 'n soort kleinplaneet wat om die Son wentel, veral in die binnenste Sonnestelsel, tussen Mars en Jupiter. Asteroïdes is kleiner as planete, maar groter as meteoroïdes. Die term is in die geskiedenis gebruik om na hemelliggame te verwys wat in die binnenste Sonnestelsel voorkom, aangesien die buitenste Sonnestelsel hoofsaaklik onbekend was met die ingebruikneming van die term. Die verskil tussen 'n asteroïde en 'n komeet hang van die voorkoms af: Komete het 'n duidelik sigbare koma, terwyl geen koma by asteroïdes sigbaar is nie.

Daar is meer as 700 000 asteroïdes bekend. Die grootste het 'n deursnee van byna 1 000 km, terwyl die kleinstes slegs 10 m in deursnee is (indien dit minder as 10 m is, word dit as 'n meteoroïde beskou). Asteroïdes is dikwels rotsagtige hemelliggame, maar sommige bevat ook yster en nikkel en sommige van dié wat ver van die Son af is, bestaan uit ys.

Ontdekking[wysig | wysig bron]

Die grootte van die eerste 10 asteroïdes wat ontdek is in vergelyking met dié van die Maan.
243 Ida en sy maan, Dactyl, die eerste natuurlike satelliet van ’n asteroïde wat ontdek is.

Die eerste asteroïde wat ontdek is, was Ceres, wat aanvanklik as ’n planeet beskou is. Ceres is die grootste asteroïde en word nou as ’n dwergplaneet geklassifiseer. Alle ander asteroïdes word as klein Sonnestelselliggame geklassifiseer, saam met komete, sentoure en trans-Neptunus-voorwerpe.

Ander, soortgelyke liggame is hierna ontdek. Hulle het, nes sterre, soos ligpunte gelyk deur die ou instrumente van destyds. Hulle het geen protoplanetêre skywe gehad nie en is verder van sterre onderskei vanweë hul skynbare beweging. Dit het die sterrekundige William Herschel aangespoor om hulle "asteroïdes" te noem.[1] Volgens Clifford Cunningham is die term uitgedink deur Charles Burney jr., die seun van ’n vriend van Herschel.[2][3] In Grieks is dit ἀστεροειδής, of asteroeidēs, wat beteken "steragtig" of "stervorming". Dit is afgelei van die Antieke Griekse woord ἀστήρ astēr, "ster" of "planeet". In die vroeë tweede helfte van die 19de eeu is die terme "asteroïde" en "planaet" (nie altyd as "kleinplaneet" uitgesonder nie) afwisselend gebruik.

Hier is ’n oorsig van die ontdekkingsgeskiedenis van asteroïdes:[4]

’n Kunstenaar se voorstelling van hoe ’n asteroïde uitmekaargeruk word deur die sterk swaartekrag van ’n witdwerg.[8]

Vorming[wysig | wysig bron]

Planetesimale in die asteroïdegordel het vermoedelik baie soos die res van die sonnewel ontwikkel, totdat Jupiter amper sy huidige massa bereik het. Daarna is 99% van plantesimale weens baanresonansies met Jupiter uit die gordel gewerp. Simulasies en eienskappe van asteroïdes dui daarop dat dié groter as sowat 120 km in deursnee gedurende die vroeë tydperk gevorm is, terwyl kleiner liggame fragmente is wat uit botsings tussen groter asteroïdes ontstaan het tydens of ná Jupiter se versteuring.[9] Ceres en Vesta het groot genoeg geword om te smelt en te differensieer: Swaarder elemente het na die kern afgesak en rotsagtige minerale het in die kors agtergebly.[10]

Naby-aarde-asteroïdes[wysig | wysig bron]

Hoofartikel: Naby-aarde-asteroïdes

Naby-aarde-asteroïdes is voorwerpe met wentelbane wat naby aan die Aarde verbyloop. Asteroïdes wat die Aarde se wentelbaan kruis, word "aardkruisers" genoem. In 2016 was daar sover bekend 14 464 naby-aarde-asteroïdes,[11] waarvan 900-1 000 ’n deursnee van meer as ’n kilometer gehad het.

Bekende naby-aarde-voorwerpe in Januarie 2018.
Video (0:55; July 23, 2018)
So gereeld tref boliede, klein asteroïdes met ’n deursnee van rofweg 1 tot 20 meter, die Aarde se atmosfeer.

Tipes asteroïdes[wysig | wysig bron]

Die optiese eienskappe van 'n asteroïde lewer belangrike inligting oor sy aard an sy samestelling. Asteroïdes word volgens hulle spektrale eienskappe in verskeie tipes verdeel. Die drie belangrikste tipes is: S, M en C.[12]

C-tipe[wysig | wysig bron]

Hierdie tipe is koolstofhoudend en hulle reflekteer min lig, want die koolstof is swart soos teer. Amper 75% van die asteroïdes behoort tot hierdie groep. 'n Goeie voorbeeld is Ryugu. Die maantjies Phobos en Deimos behoort ook tot hierdie groep hoewel hulle deur die planeet Mars ingevang is.

M-tipe[wysig | wysig bron]

Die M-tipe asteroïde bestaan hoofsaaklik uit metaal, meestal yster en nikkel. Hierdie tipe reflekteer sonlig baie goed en is helder voorwerpe aan die hemel. Slegs omtrent 8% van die asteroïdes behoort tot hierdie tipes. 'n Goeie voorbeeld is Kleopatra

S-tipe[wysig | wysig bron]

Die S-tipe asteroïdes betaan uit steen. Hulle verteenwoordig omtrent 17% van die asteroïdes. Voorbeelde is Eros en Itokawa. Albedo 0,10 to 0,28 .

Ander tipes[wysig | wysig bron]

In Tholen se klassifikasie word 14 tipes erken, hoewel die meeste taamlik seldsaam is.[13]

Tipe Kenmerke Albedo Voorbeeld
A Rooierig van kleur; ryk aan olivien 0,13 - 0,35 246 Asporina, 446 Aeternotas, 5261 Eureka
B Subtipe van C met hoër albedo 0,04 - 0,08 2 Pallas, 431 Nephele
D uiters donker, rooierig 0,02 - 0,05 >3,3 AU buite die hoofgordel; Phobos, Deimos?
E skaars; effens rooi; spektroskopie soos M- of P-tipe, maar helderder; enstatiet-agtig? 0,25 - 0,60 44 Nysa, 2867 Steins, die Hungaria-groep
F donker subtipe van C; min absorpsie in UV 0,03 - 0,07 Die Polana-deel van die Nysa-Polana-familie
G donker subtipe van C; sterk absorpsie in UV <0,4μm; gehidrateerde klippe 0,05 -0,09 1 Ceres
P donker tipe; kom veral buite 4AE voor 0,02 - 0,06 87 Sylvia
Q seldsaam; taamlik helder; absorpsie <0,7μm en naby 1 μm; lyk soos C Die Apollo-asteroïde en ander NAV's
R baie rooi; sterk absorpsie <0,7μm en naby 1 μm; pirokseen, olivien 0,10 - 0,28 enigste?: 349 Dembrovska, moontlik ook 2001 XR31
T seldsaam; het absorpsie by <0,85μm 0,04 - 0,11 114 Kassandra, 233 Asterope
V 4 Vesta

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. HAD Meeting with DPS, Denver, October 2013 - Abstracts of Papers”.
  2. Nolin, Robert (8 October 2013). "Local expert reveals who really coined the word 'asteroid'". SunSentinel. Besoek op 10 October 2013. 
  3. Wall, Mike (10 Januarie 2011). “Who Really Invented the Word 'Asteroid' for Space Rocks?”.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Simoes, Christian. “List of asteroids classified by size — Astronoo”.
  5. Today in science: Discovery of Neptune | EarthSky.org (in en-US)”.
  6. (2009) “Division III / Working Group Committee on Small Bodies Nomenclature”. Proceedings of the International Astronomical Union 4 (T27A): 187–189. doi:10.1017/S1743921308025489.
  7. [1]
  8. The Glowing Halo of a Zombie Star”. URL besoek op 16 November 2015.
  9. (2005) “The fossilized size distribution of the main asteroid belt”. Icarus 175 (1). doi:10.1016/j.icarus.2004.10.026.
  10. Kerrod, Robin (2000). Asteroids, Comets, and Meteors. Lerner Publications Co. ISBN 978-0-585-31763-2. 
  11. Discovery Statistics”. URL besoek op 15 Junie 2016.
  12. Could an Asteroid Hit the Earth?: Asteroids, Comets, Meteors, and More Rosalind Mist Heinemann-Raintree Library, 2006, ISBN 1-4034-7709-4, ISBN 978-1-4034-7709-5
  13. David Darling


Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Die Sonnestelsel
SonMercuriusVenusMaanAardePhobos en DeimosMarsCeresAsteroïdegordelJupiterJupiter se natuurlike satellieteJupiter se ringeSaturnusSaturnus se natuurlike satellieteSaturnus se ringeUranusUranus se natuurlike satellieteUranus se ringeNeptunusNeptunus se natuurlike satellieteNeptunus se ringePlutoCharon, Nix en HydraHaumeaHaumea se natuurlike satellieteMakemakeKuiper-gordelErisDysnomiaVerstrooide skyfHills-wolkOort-wolkSolar System Template Final.png
Beeldinligting
SonMercuriusVenusAardeMarsCeresJupiterSaturnusUranusNeptunusPlutoHaumeaMakemakeEris
Mane: AardeMarsAsteroïdiesJupiterSaturnusUranusNeptunusPlutoHaumeaErisRinge: JupiterSaturnusUranusNeptunus
PlaneteDwergplaneteKleinplanete
MeteoroïdesAsteroïdesAsteroïdegordelSentoureTrans-Neptunus-voorwerpeKuipergordelVerstrooide skyfKometeHillswolkOortwolk