Edelmetaal

Edelmetale

'n Edelmetaal is 'n metaal wat geensins of weinig deur oksidasie aangetas word.

Voorbeelde van edelmetale sluit goud en platinum in; hulle voorkoms bly as gevolg van die weerstand teen oksidasie altyd ewe mooi. Iets minder edel is byvoorbeeld silwer, wat na verloop van tyd swart word, maar met 'n geringe polering weer sy glans kan verkry. 'n Metaal wat minder edel is, is koper, wat uiteindlik groen gevlek word deur oksidasie. Yster is nog minder edel en sal geheel en al deur korrosie vernietig word.

Daar bestaan egter omstandighede waaronder sekere metale oksidasie beter sal kan weerstaan as ander metale wat selfs meer edel as hulself is. Sinkplaat word byvoorbeeld gebruik om wind en weer te trotseer, terwyl sink opsigself minder edel is as yster. Die rede hiervoor kan gevind word in die eenvormige, beskermde oksiedlagie wat verdere oksidasie teëwerk. Die vermoë van edelmetale om oksidasie oor baie jare te weerstaan is die rede waarom hulle as juweliersware en versierings gebruik word.

Dit het ook tot die gebruik van edelmetale as ruilmiddel gelei: hulle was so gewild dat diegene wat goud of silwer gehad het, hierdie metale vir bykans enigiets kon ruil. Die metale is ook seldsaam, raak nie vinnig aangetas nie, en het 'n redelike stabiele waarde. Hierdeur kan die metale as geld gebruik word. Later, na die bekendstelling van papiergeld word baie valuta se waarde verbind aan die waarde van goud of silwer (die sg. goudstandaard en silwerstandaard).

Chemies kan dit as volg gesien word: 'n onedeler metaal kan 'n edeler metaal uit 'n oplossing van 'n edeler metaal laat neerslaan, die edeler-metaal word as't ware 'verdring', dit wil sê dat die minder-edelmetaal in oplossing gaan en die meer-edelmetaal uit die oplossing neerslaan. Indien 'n ysterspyker byvoorbeeld in 'n oplossing met koper geplaas word, verkoper die spyker: die yster neem die plek in van die koper in die oplossing en die koper kom op die spyker tereg. Alle metale kan op hierdie manier in 'n volgorde rangskik word wat die spanningsreeks van die metale genoem word, met die mees edele aan die een punt van die spektrum en die mees onedele metaal aan die ander punt.

Tans word daar nie meer van "edel" of "onedel" in vakliteratuur gepraat nie, maar van sterk of swak reduseerders. Die ione wat na die reduksie gevorm is, word die (gekonjungeerde) oksideerders genoem en kan ook weer van sterk na swak ingedeel word (sien ook redoksreaksie). Die edelmetale goud en platinum, wil nie vryelik 'n elektron afstaan nie en daardeur in oplossing gaan (of 'n sout vorm), is swak reduseerders. Die baie onedelmetale, natrium en kalium, staan vryelik 'n elektron af, en is dus baie sterk reduseerders. 'n Strokie natrium sal vanself met lug reageer, en indien dit in water gegooi word, volg 'n heftige chemiese reaksie.

Sommige edelmetale kan egter aangetas word deur baie reaktiewe stowwe, soos koningswater.

Notas

Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Nederlandse Wikipedia-artikel nl:Edelmetaal