Frans-Vlaandere
Frans-Vlaandere, soms ook Suid-Vlaandere genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van Frankryk. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning Lodewyk XIV, by die Koninkryk Frankryk ingelyf is.
Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die département Nord beslaan, deel uit van die gewes Hauts-de-France.
Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek in die noord sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die Tweede Wêreldoorlog, waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die Romaanstalige in die suid deel 'n ander verhouding met die Franse taal gehad het.
Geografie
[wysig | wysig bron]Frans-Vlaandere lê tussen die heuwels van Artesië en die Belgiese grens. Die landskap wissel van gelyke tot heuwelagtige terrein, met 'n hoogteverskil van sowat 4 meter onder tot 176 meter bo seevlak. In geografiese gebruik word die streek gewoonlik in twee dele verdeel: Seevlaandere, wat hoofsaaklik deel in die département Nord geleë is, met slegs ’n klein deel in Pas-de-Calais, en Romaans-Vlaandere, wat veral tussen die Leie en die Scarpe lê.
Seevlaandere
[wysig | wysig bron]Seevlaandere stem ooreen met die Franse Westhoek[a] en strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde. Dit word in die ooste deur die grens met België en in die weste hoofsaaklik deur die rivier Aa, en gedeeltelik deur die Canal de Neufossé[b], begrens. Dit val grotendeels saam met die arrondissement Duinkerken en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die Blootland[c], of Vlaamse maritieme vlakte, die Houtland[d], of heuwelagtige bosstreek, en die Leiedaele[e] langs die suidelike grens.
Blootland
[wysig | wysig bron]Die Blootland, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, met sy laagste punt op -4 meter in die Moeren, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, word tans bedreig deur die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken.
Houtland
[wysig | wysig bron]Die Houtland is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die Westhoek; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die Eerste Wêreldoorlog, waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed.
Leiedaele
[wysig | wysig bron]Die Leiedaele omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die Westhoek. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die Westhoek onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n diffuse nywerheidsweefsel laat ontstaan, 'n lint van nedersettings, waarvan Armentières die mees verstedelikte kern is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel.
Romaans-Vlaandere
[wysig | wysig bron]Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die stedelike agglomerasie van Rysel, Roubaix en Tourcoing, wat sonder onderbreking deur oor die grens in België loop, en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met Henegouwe.
Taalkwessie
[wysig | wysig bron]
In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede Lille (Nederlands: Rijsel, Frans-Vlaams: Ryssel) en Valenciennes (Nederlands: Valencijn) en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat.
Nog in die twintigerjare van die 20ste eeu is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly.
Die proses van verfransing begin al in die 17de eeu onder die heerskappy van koning Lodewyk XIV, wat in 1648 die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die Franse Rewolusie in 1789 word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie.
Baron Edmond de Coussemaker stig in 1853 die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die Comité flamand de France (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat.
Tot by die Eerste Wêreldoorlog tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van 1914 tot 1918 egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie.
Met die stigting van die Vlaamsch Verbond van Frankrijk in 1923 begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige koerante en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou.
'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die Tweede Wêreldoorlog met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (Résistance) beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel.
Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar 1951, wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses.
Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die Michiel de Swaenkring, wat in 1971 gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry.
Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en collèges leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.[1]
Vandag gebruik nog ongeveer 10 000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense.
Notas
[wysig | wysig bron]- ↑ Westhoek (letterlik; "westelike hoek" in Wes-Vlaams), of Weshoek, verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.
- ↑ Canal de Neufossé: die voorgestelde Afrikaanse vorm is Nuwegrag. Die Franse naam self is pleonasties, aangesien canal en fossé dieselfde begrip herhaal; die Nederlandse ekwivalent is Nieuwegracht en die Wes-Vlaamse vorm Nieuwendyk. Die kanaal verbind die Leie met die Aa en word soms as 'n watergrens tussen die Duinkerkse Zeekust-streek en die Audomarois beskou, maar dit vorm nie die historiese westelike grens van die Westhoek nie, eerder 'n geografiese merker aan sy suidoostelike rand.
- ↑ Blootland (letterlik; "Kaalland" in Wes-Vlaams) verwys na die oop, boomlose karakter van die Vlaamse maritieme vlakte, wat deur eeue van polderisering en ontbossing gevorm is.
- ↑ Houtland (letterlik; "Bosland" in Wes-Vlaams) verwys na die bebosde karakter van hierdie heuwelagtige streek, in teenstelling met die oop Blootland van die kusgebied.
- ↑ Leiedaele (letterlik; "Leievallei" in Wes-Vlaams) verwys na die valleilandskap aan beide oewers van die Leie, 'n Wes-Vlaamse benaming wat die grensoorskrydende eenheid van die streek bo die politieke grens stel.
Verwysings
[wysig | wysig bron]- ↑ "Nederlands is populair in Frankrijk". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 24 Februarie 2006. Besoek op 8 Oktober 2005.
