Ido

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Ido
Gepraat in:  
Gebied:
Totale sprekers:
Taalfamilie: Indo-Europees
 Kunsmatige taal
  Ido 
Skrifstelsel: Latynse alfabet
Taalkodes
ISO 639-1: io
ISO 639-2: ido
ISO 639-3: ido 
Flag of Ido.svg

Ido is 'n kunstaal wat daarop gemik is om kommunikasie tussen mense van verskillende taalgroepe te bevorder. Dit is ontstaan in 1907 as 'n hersiene of hervormde weergawe van Esperanto. Die voornaamste ontwerpers was Louis Beaufront en Louis Couturat. Andere vroeë aanhangers was Wilhelm Ostwald en Otto Jespersen. Dit is in die vroeë 1900's ontwikkel en het steeds 'n klein aantal aanhangers, veral in Europa.

Die makers Ido het 'n sisteem van ses brontale, Duits, Engels, Frans, Italiaans, Russies en Spaans, gebruik om die woordeskat van Esperanto aan te pas en meer internasionaal te maak.

Klankleer[wysig | wysig bron]

Klinkers van Ido
Voor Sentraal Agter
Hoog i u
Middel ɛ, e ɔ, o
Laag a
Medeklinkers van Ido
Labiaal Alveolaar Postalveolaar Palataal Velaar Glottaal
Plofklank p b t d k g
Affrikatief ts
Frikatief f v s z ʃ (d)ʒ h
Nasaal m n
Approksimant w l j w
Tap of flap r

Die klankleer van Ido lyk baie op die van Esperanto en die van Romaanse tale. Ido het vyf klinkers, net soos Spaans en Italiaans. Daar is twee tweeklanke, /au/ en /eu/.

Die klemtoon is meestal op die voorlaatste lettergreep, tensy dit 'n i of u in 'n woord van drie of meer lettergrepe is voor die eindklinker (dan word die derde laatste lettergreep beklemtoon) of die woord 'n infinitief is (dan word die laatste lettergreep beklemtoon).

Spelling[wysig | wysig bron]

Ido gebruik alle letters van die Latynse alfabet en die digrawe ch, sh, qu, en au en eu. Die spelling is amper fonemies.

Letters van Ido
Letter IFA
a a
b b
c ts
d d
e ɛ, e
f f
g g
h h
i i
j ʒ, dʒ
k k
l l
m m
Letter IFA
n n
o o, ɔ
p p
q k ( alleen in qu)
r r
s s
t t
u u
v v
w w
x ks
y j
z z
Digrawe van Ido
Digraaf IFA
ch
sh ʃ
qu kw
Digraaf IFA
au au
eu ɛu, eu

Grammatika[wysig | wysig bron]

Woordsoorte[wysig | wysig bron]

Ido het selfstandige naamwoorde, eiename, voornaamwoorde, byvoeglike naamwoorde, lidwoorde, determinators, telwoorde, bywoorde, werkwoorde, voorsetsels en voegwoorde.

Lidwoorde[wysig | wysig bron]

Ido het drie lidwoorde, wat verskillend gebruik word. Die lidwoord la word gebruik voor gewone selfstandige naamwoorde: la hundo, "die hond". Lo word gebruik voor selfstandig gebruikte byvoeglike naamworde, maar nie voor tale nie: lo bela, "die mooie". Le word voor woorde sonder uitgang, soos telwoorde, gebruik om dit meervoud te maak: le ok, "die agte".

Mens mag la afkort tot l' voor klinkers.

Selfstandige naamwoorde en eiename[wysig | wysig bron]

Selfstandige naamwoorde het die uitgang -o in die enkelvoud, telbare selfstandige naamwoorde het -i in die meervoud. Die meeste selfstandige naamwoorde kan die lidwoord la krijg, maar voor baie abstrakte begrippe is dit standaard weggelaat: cienco, "die wetenskap".

Eiename lyk baie veel op selfstandige naamwoorde, maar hoef geen naamwoordsuitgang te hê nie. Die eindletter dui dus nie die woordsoort aan nie. Hulle het vaak geen lidwoord nie, maar kan dit kry by spesifikasie: la Paris dil 19-ma yarcento, "die Parijs van die negentiende eeu", la honesta Anna, "die eerlike Anna".

Selfstandige naamwoorde en eiename kan die akkusatiefuitgang -n wanneer hulle lydende voorwerpe is en voor die onderwerp staan.

Selfstandige naamwoord
Enkelvoud Meervoud
-o, floro -i, flori

Byvoeglike naamwoorde en bywoorde[wysig | wysig bron]

Alle byvoeglike naamwoorde eindig in hulle standaardvorm op -a, maar dit kan weggelaat word voor 'n klinker of aan die einde van 'n sin of bysin. Mens maak bywoorde van byvoeglike naamwoorde door die -a te vervang door -e. Alleen byvoeglike naamwoorde kan predikaat of attribuut wees, bywoorde kan dit nie (nie soos in Esperanto nie).

Daar is geen aparte meervoudsvorm of akkusatiefvorm vir byvoeglike naamwoorde nie.

Byvoeglike naamwoorde en bywoorde
Byvoeglike naamwoord -a, bona
Bywoord -e, bone

Daar is ook 'n grote klasse bywoorde wat geen aparte uitgang het nie.

Voornaamwoorde[wysig | wysig bron]

Daar is verskillende voornaamwoorde in Ido. Hulle kan voorkom ooral waar selfstandige naamwoorde kan voorkom.

Persoonlike voornaamwoorde funksioneer ongeveer soos in baie Europese tale. Hulle is gebaseer op die van Esperanto, maar is gesistematiseer. In die meervoud eindig hulle altyd op i, in die enkelvoud vaak op u. Die persoonlike voornaamwoorde van die derde persoon is gebaseer op lu of li, maar kry daarvoor e (Frans elle), i (Frans il) of o vir spesifiek vroulike, manlike of onsydige antesedente en in die enkelvoud mag die u in elu, ilu en olu wegbly. Om die geslag nie te spesifiseer nie gebruik mens lu of li. Net soos in Engels word die natuurlike geslag gebruik.

Persoonlike voornaamwoorde
Enkelvoud Meervoud Refleksief Onbepaald
1 2 3 1 2 3 3
informeel formeel manlik vroulik onsydig geen geslag manlik vroulik onsydig geen geslag
me tu vu ilu, il elu, el olu, ol lu ni vi ili eli oli li su onu
ek jy u hy sy dit ons julle, u hulle hom, haar mens

Besitlike persoonlike voornaamwoorde word van die gewone persoonlike voornaamwoorde gemaak door daar -a agter te voeg.

Voornaamwoorde kan die akkusatiefuitgang -n kry wanneer hulle lydende voorwerpe is en voor die onderwerp staan.

Werkwoorde[wysig | wysig bron]

Alle werkwoorde in Ido is morfologies regelmatig, die enige opsionele uitsondering is dat esas "is" die newevorm es het. Daar is drie hoofwerkwoordtyde, teenwoordige tyd met -as, verlede tyd met -is en toekomende tyd met -os, 'n voltooide tyd met -abis en 'n voltooid toekomende tyd met -abos, 'n gebiedende wys met -ez en 'n kondisionele wys met -us. Daar is drie infinitiewe, vir teenwoordige tyd met -ar, verlede tyd met -ir en toekomende tyd met -or.

Werkwoorde kan ook deelwoorde vorm, soos in Esperanto is daar 'n aktiewe en 'n passiewe vorm met elkeen drie tyde/aspekte.

Daar is 'n agtervoegsel -es- vir passiewe vorme: uzas "gebruik", uzesas "word gebruik".

Verbuiging van esar
Aktief
Indikatief teenwoordige esas, es
verlede esis
toekomende esos
voltooide esabis
voltooid toekomende esabos
Gebiedende wys esez
Kondisionele wys esus
Infinitief teenwoordige esar
verlede esir
toekomende esor
Deelwoord teenwoordige esanta, esante
verlede esinta, esinte
toekomende esonta, esonte
Verbuiging van vidar
Aktief Passief
Indikatief teenwoordige vidas videsas
verlede vidis videsis
toekomende vidos videsos
voltooide vidabis videsabis
voltooid toekomende vidabos videsabos
Gebiedende wys videz videsez
Kondisionele wys vidus videsus
Infinitief teenwoordige vidar videsar
verlede vidir videsir
toekomende vidor videsor
Deelwoord teenwoordige vidanta, vidante vidata, vidate
verlede vidinta, vidinte vidita, vidite
toekomende vidonta, vidonte vidota, vidote

Telwoorde[wysig | wysig bron]

Getalle van 0 tot 10
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
zero un du tri quar kin sis sep ok non dek

Die telwoorde van Ido kan as determinators en selfstandige naamwoorde gebruik word. Meertalle van tien word gevorm door + -a- + dek: duadek, "twintig". Kleinere nommers kom na grotere nommers, met gebruik van e ("en"): dek e quar of dek-e-quar, "veertien". Voor klinkers mag ed gebruik word: sisadek ed ok of sisadek e ok of sisadek-ed-ok of sisadek-e-ok, 68.

Grotere getalle
100 1000 1000000 1000000000 1000000000000
cent mil miliono miliardo biliono

Sinsbou[wysig | wysig bron]

Die normale woordvolgorde is SVO, maar andere volgordes is moontlik. Tweeledige vraagsinne het dieselfde woordvolgorde maar kry die vraagpartikel ka of kad. In ope vraagsinne staan die vraagwoord (of vraend sinsdeel) aan die begin. As die lydende voorwerp vir die onderwerp staan, kry dit die uitgang -n.

Verskille met Esperanto[wysig | wysig bron]

Baie van die kenmerke van Esperanto kom ook in Ido voor. Selfstandige naamwoorde het in die enkelvoud die uitgang -o en byvoeglike naamwoorde het -a, maar die meervoudsvorm vir die selfstandige naamwoord is -i (Esperanto -oj). Ook deklineer die byvoeglike naamwoorde nie en word hulle uitgang vaak weggelaat voor 'n klinker of aan die einde van 'n sin. Die akkusatiefuitgang -n kom alleen voor as die lydende voorwerp voor die onderwerp staan. Die uitgange vir die hoofwerkwoordstyde en die kondisionele wys is dieselfde (teenwoordige tyd -as, verlede tyd -is, toekomende tyd -os), maar Ido gebruik -ez voor die gebiedende wys (Esperanto -u) en het nog twee tyde, voltooide tyd (-abis) en voltooid toekomende tyd (-abos). 'n Ander verskil is dat Ido meer persoonlike voornaamwoorde het, naamlik geslagsneutraal enkelvoud lu en die geslagspesifieke meervoude eli (vroulik), ili (manlik) en oli (onsydig), en dat die taal 'n aantal aparte woorde vir vroulike persone het (muliero "vrou", Esperanto virino, matro "moeder", Esperanto patrino).

Ido: La muliero lektis du libri dum la semano.
Esperanto: La virino legis du librojn dum la semajno.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]