Ulster-Skots

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Ulster-Skots
Ulstèr-Scotch
Gepraat in: Vlag van Verenigde Koninkryk Verenigde Koninkryk
Flag of Ireland Republiek Ierland 
Gebied: Vlag van Noord-Ierland Noord-Ierland[1]
Graafskap Donegal, Ierland
Totale sprekers: 30 000+
Taalfamilie: Indo-Europees
 Germaans
  Wes-Germaans
   Anglies
    Skots
     Ulster-Skots 
Skrifstelsel: Latynse alfabet 
Amptelike status
Amptelike taal in: Geen ampstaalstatus nie, maar erkenning as tradisionele of minderheidstaal in Noord-Ierland
Gereguleer deur: Ulster-Scots Agency (Tha Boord o Ulstèr-Scotch) as oorgrens-agentskap
Taalkodes
ISO 639-1: geen
ISO 639-2:
ISO 639-3: — 
Verspreiding van Skotse en Engelse dialekte in die noorde van Ierland

Die term Ulster-Skots (Skots: Ulstèr-Scotch; Engels: Ulster Scots of Ulster-Scots; dikwels ook Ullans of Braid Scotch genoem[2]) verwys na die dialekte van Skots wat in Ulster (Noord-Ierland) en aangrensende gebiede in die Republiek Ierland gebesig word. Skots ('n Wes-Germaanse taal wat nou verwant is aan Engels en nie verwar moet word met Gaeliese Skots, 'n Keltiese taal) en Ulster-Skots het 'n gemeenskaplike oorsprong in die Northumbriese dialek van Angel-Saksies wat omstreeks 500 n.C. op die Britse Eilande gevestig het. Moderne Engels daarenteen het uit die Angel-Saksiese dialek van Mercia in die Middellande van Engeland voortgespruit.[3]

Volgens George Brendan Adams het Ulster-Skots sy oorsprong in die Sentraal-Skotse dialek wat in Galloway, Ayrshire en Renfrewshire gebesig word.[4]

Die persentasie deelnemers aan die Sensus van 2001 in Noord-Ierland wat drie jaar of ouer was en aangedui het dat hulle Ulster-Skots magtig is

Soms word ook Standaardengels, wat met 'n Ulster-Skotse aksent gepraat word, hierby ingesluit.[5] Hierdie taalsituasie is vergelykbaar aan dié van Laagland-Skots (Lowland Scots of Lallans) en Skotse Standaardengels, waarby vir die uitspraak van woorde diegene Ulster-Skotse foneme gebruik word wat die naaste aan dié van Standaardengels verwant is.[6]

Ulster-Skots is aan Hiberno-Engelse invloede blootgestel, veral uit Middel-Ulster-Engels en Ulster-Iers. As gevolg van mededingende invloede uit Engels en Skots kan die verskillende variante van Ulster-Skots as tendensieel nader aan Engels of nader aan Skots beskryf word.[7]

Al het Skots in terme van woordeskat en uitspraak sterk invloed uitgeoefen op Noord-Ierland se omgangstaal, het dit as sulks feitlik verdwyn uit groter stedelike nedersettings soos Belfast en Derry. Dit bly tans beperk tot enkele landelike streke en kusgebiede. In Noord-Amerika het dit heeltemal uitgesterf, alhoewel dit spore gelaat het in verskeie dialekte soos dié van die Appalache-bergreeks.

Die huidige Ulster-Skotse taalgebied strek oor die Ards-skiereiland, die noorde van die graafskap Down, die graafskap Antrim, die noorde van die graafskap Londonderry en die ooste van die graafskap Donegal (die Laggan). Belangrike Noord-Ierse eksklawes van Ulster-Skotssprekers is Kilkeel en omgewing (graafskap Down) en Kilrea (graafskap Londonderry).[8] Ulster-Skotse woorde word egter ook in ander streke van Noord-Ierland gebruik.

Die stigting van die Ulster-Scots Language Society deur toegewyde geesdriftiges in 1992 het net soos die stigting van die oorgrens-agentskap Ulster Scots Agency as deel van die politieke skikking in Noord-Ierland in 1999 nuwe belangstelling in die ontwikkeling van Ulster-Skots as skryf- en spreektaal gewek. Vervolgens is woordeboeke, grammatikas en ander werke gepubliseer, klankopnames gemaak, webwerwe daargestel en 'n lewendige debat gevoer oor die status van die taal.[9]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Nie-amptelike vlag
  2. Ulster-Scots Agency: An introduction to the Ulster-Scots Language. Besoek op 3 Mei 2017
  3. Ulster-Scots Agency: An introduction to the Ulster-Scots Language
  4. George Brendan Adams: Ulster Dialects: An Introductory Symposium. Cultra: Ulster Folk Museum 1964
  5. R. J. Gregg: Scotch-Irish Urban Speech in Ulster: a Phonological Study of the Regional Standard English of Larne, County Antrim, in: G. B. Adams: Ulster Dialects: an Introductory Symposium, Cultra: Ulster Folk Museum 1964
  6. J. Harris: English in the north of Ireland, in: P. Trudgill: Language in the British Isles. Cambridge 1984, bl. 119
  7. J. Harris: Phonological Variation and Change: Studies in Hiberno English. Cambridge 1985, bl. 14
  8. Ian James Parsley: Ulster Scots: A Short Reference Grammar. Belfast: Ultonia Publishing 2012, bl. 3
  9. Parsley (2012), bl. 3

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Taal

Uitsaaiwese