Oerknal

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Uitbreiding van die heelal.

Oerknal of groot knal (Engels: big bang) is die benaming van die wyd-aanvaarde kosmologiese teorie wat beskryf hoe die heelal 13,7 miljard jaar gelede ontstaan het uit 'n superdigte, dimensielose en verskriklik hete singulariteit. Tegelykertyd met die oerknal, voer die teorie aan, sou ruimte en tyd ook ontstaan. Die teorie is onder meer gebaseer op die waarneming van die voortdurend uitdyende heelal, afgelei van die besonderse rooiverskuiwing van die lig van verre sterrestelsels. Die ontdekking van die mikrogolfagtergrondbestraling, wat orals in die ruimte teenwoordig is, het die teorie ook sterk ondersteun.

Die term Big Bang is eers deur Fred Hoyle in 1950 gebruik as 'n sarkastiese aanduiding om sy afkeur van die teorie uit te druk. Hoyle was 'n voorstander van die konkurrerende maar nou verlate steady-statemodel.

Voorgeskiedenis[wysig]

Die dinamiese heelal[wysig]

Voordat die teorie van die Oerknal geformuleer is, het meeste mense geglo dat die heelal staties is; met ander woorde dit het altyd, en sal altyd, bestaan. Volgens die swaartekragwet van Isaac Newton sou só 'n heelal egter ineen stort. Newton het hierdie probleem erken, maar hy het gepoog om die algemene veronderstelling te behou deur in 'n briefwisseling met Richard Bentley vas te stel dat, as die materie in die heelal gelykmatig in 'n oneindige ruimte versprei is, sou daar geen middelpunt wees waarheen die alle materie sou kon instort nie.

Albert Einstein het standpunt ingeneem dat die heelal staties is en het by sy algemene relatiwiteitsteorie gepostuleer dat die kosmologiese konstante die ineenstorting teëgaan. Die Nederlandse astronoom Willem de Sitter het met 'n ander model van die heelal na vore gekom, en voorspel in 1918 aan die hand daarvan dat die rooiverskuiwing eweredig met die afstand is.

Die ballon analogie[wysig]

Koperniese beginsel (Engels=Copernican principle): Voor Kopernikus het mense 'n geosentriese beskouing gehad (die aarde staan stil en alles draai daarom). Die kans is goed dat die Bybel 'n invloed gehad het op hierdie beskouing, want volgens die Bybel het God die mens as die heerser van die aarde geskape en dit wil voorkom dat alles vir die mens geskep is (die aarde is op dag 1 geskape en die son, maan en sterre eers op dag 4) - daarom het mense gedink dat die aarde in die middel van ons sonnestelsel en heelal is. Toe Kopernikus 'n heliosentriese beskouing (die aarde draai om die son draai) voorgestel het was dit 'n kontroversiële kwessie, want dit het in effek beteken dat die aarde sy spesiale posisie in ons sonnestelsel verloor het. Wetenskaplikes het hierdie idee verder geneem en neem vandag aan dat die aarde en ander ander planete in die heelal nie 'n spesiale posisie in die heelal het nie. Hulle noem dit die Koperniese beginsel. Die Koperniese beginsel word soms ook die “beginsel van middelmatigheid” genoem. LW, die Koperniese beginsel is NIE dieselfde as 'n heliosentriese beskouing nie: 'n heliosentriese beskouing dui slegs daarop dat die aarde nie in die middel van ons sonnestelsel is nie. Die Koperniese beginsel is 'n filosofiese aanname (soos Stephen Hawking en George Ellis in hulle boek The Large Scale Structure of Space-Time erken). Die feit dat die aarde nie in die middel van ons sonnestelsel is nie, sê niks oor die aarde se posisie in die heelal nie. Die Koperniese beginsel is soos Richard Feyman sê, heelwaarskynlik 'n oordrewe verwerping van geosentrisme. Dit word baie goed deur Richard Gott gedemonstreer. Hoe wetenskaplikes dit regkry sodat geen planeet 'n spesiale plek in die heelal het nie, is om die heelal voor te stel soos 'n ballon wat opgeblaas word: Die rubber van die ballon is die driedimensionele heelal wat ons vandag sien. Die lug binne en buite die ballon is 'n vierde dimensie. In so 'n model het die heelal nie 'n middelpunt nie, net soos 'n sirkel nie 'n beginpunt of eindpunt het nie.

Sien ook[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Oerknal (kategorie)
Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Nederlandse Wikipedia vertaal.