Kuns van geheue

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Die kuns van geheue (Latyn: ars memoriae) is een van 'n aantal beginsels wat losweg verband hou met mnemoniese beginsels en tegnieke. Die mnemoniese beginsels word gebruik om indrukke wat in die geheue gelaat is te orden en die vermoë om die indrukke te herroep te verbeter. Die mnemoniese beginsels help ook in die kombinasie en "uitvinding" van idees. 'n Alternatiewe term wat dikwels gebruik word, is "Ars Memorativa", wat ook dikwels vertaal word as die "kuns van geheue", hoewel sy meer letterlike betekenis "Memoratiewe Kuns" is. Daar word soms na verwys as mnemotegnieke.[1] Dit is 'n "kuns" in die Aristoteliaanse sin, wat dit beskryf as 'n metode of 'n stel voorskrifte wat orde en dissipline aan die pragmatiese, natuurlike aktiwiteite van die mens toevoeg.[2] Dit het sedert ten minste so vroeg as die middel van die eerste millennium V.C. bestaan as 'n erkende groep beginsels en tegnieke.[3]Die mnemoniese beginsels is gewoonlik geassosieer met opleiding in retoriek of logika, maar variasies van die kuns is gebruik in ander kontekste, veral die godsdienstige en die magiese.

Grafiese geheuetoestelle uit die werke van Giordano Bruno

Tegnieke wat algemeen in die kuns gebruik word, sluit die assosiasie van emosioneel treffende geheuebeelde binne gevisualiseerde plekke, die aaneenskakeling of assosiasie van groepe van beelde, die assosiasiebeelde met skematiese grafika of notae ("tekens, merke, figure" in Latyn), en die assosiasie van die teks met die beelde. Enige van of al hierdie tegnieke is dikwels gebruik in kombinasie met die beskouing of studie van argitektuur, boeke, beeldhouwerk en skilderkuns, wat deur die praktisyns van die kuns van geheue gesien is as veruiterliking van interne geheuebeelde en/of organisasie.

As gevolg van die verskeidenheid van beginsels en tegnieke en hul verskillende toepassings, verwys sommige navorsers na die "kunste van geheue", eerder as na 'n enkele kuns.

Oorsprong en geskiedenis[wysig | wysig bron]

Daar is te kenne gegee dat die kuns van geheue ontstaan het onder diegene wat Pythagoras nagevolg het, of miskien selfs vroeër onder die antieke Egiptenare.  Daar is egter geen afdoende getuienis gebied om hierdie aansprake te bevestig nie.[4]

Die primêre klassieke bronne vir die kuns van geheue wat te doen het met die onderwerp in sy geheel, sluit die Rhetorica advertensie Herennium (Bk III), Cicero se De oratore (Bk II 350-360), en Quintilian se Institutio Oratoria (Bk XI) in. Daarbenewens is die kuns gemeld in dele van vroeëre Griekse werke, insluitend die Dialexis, gedateer ongeveer 400 VC.[5] Aristoteles het breedvoerig geskryf oor die onderwerp van die geheue, en maak melding van die tegniek van die plasing van beelde om orde te verleen aan die geheue. Dit wil blyk dat gedeeltes in sy werk Op Die Siel en Op Geheue en Herinnering groot invloed uitoefen in die later herlewing van die kuns onder die middeleeuse akademici.[6]

Die mees algemene weergawe van die skepping van die kuns van geheue sentreer rondom die verhaal van Simonides van Ceos, 'n bekende Griekse digter. Hy is genooi om 'n liriese gedig ter ere van sy gasheer, 'n edelman van Thessalië, te sing. In sy aanprys van sy gasheer, het Simonides ook die twee gode Castor en Pollux genoem. Na afloop van sy optrede, het die edelman selfsugtig vir Simonides vertel dat hy vir Simonides net die helfte van die ooreengekome betaling vir die lofrede sou gee. Simonides sou die balans van die betaling moes verkry van die twee gode wat hy genoem het. Kort daarna is aan Simonides vertel dat twee mans vir hom buite wag. Hy is uit om die besoekers te ontmoet, maar kon niemand vind nie. Terwyl hy buite die banket-saal gestaan het, het dit in duie gestort en almal wat binne-in was, te pletter geval. Die liggame was so vermink dat hulle nie geïdentifiseer kon word vir 'n behoorlike begrafnis nie. Maar Simonides kon onthou waar elkeen van die gaste by die tafel gesit het. Só was hy in staat om hulle te identifiseer vir die begrafnis. Hierdie ervaring het aan Simonides die beginsels voorsien wat as die kern uitgestaan het van die latere ontwikkeling van dié kuns waarvan hy na bewering die grondlegger was.[7]

Hy het die gevolgtrekking gemaak dat persone wat hierdie vaardigheid wil aanleer, plekke moet kies en beelde skep in hul gedagtes van die dinge wat hulle wil onthou. Die gedagtebeelde word in die plekke gestoor, sodat die volgorde van die plekke die volgorde van die gedagtebeelde sal behou. Die gedagtebeelde dekodeer die dinge/onderwerpe wat onthou moet word. Die plekke en gedagtebeelde word onderskeidelik gebruik op 'n wastablet met letters daarop geskryf.[8]

Ars Memoriæ, deur Robert Fludd

Die vroeë Christelike monnike het tegnieke aangepas wat algemeen was in die kuns van geheue as 'n kuns van samestelling en meditasie. Die tegnieke was in ooreenstemming met die retoriese en dialektiese konteks waarin dit oorspronklik geleer is. Dit het die basiese metode vir die lees en mediteer op die Bybel geword, nadat die Bybelteks veilig in die mens se geheue vasgelê is.[9]

Die Jesuïtiese sendeling Matteo Ricci, wat van 1582 tot sy dood in 1610, gewerk het om die Christendom in China bekend te stel, beskryf die stelsel van plekke en beelde in sy werk  'n Verhandeling Oor Mnemonieke. Hy het dit egter slegs aanbeveel as 'n hulpmiddel om eksamens te slaag. Ricci wou klaarblyklik die guns van die Sjinese keiserdiens wen, wat nodig was om 'n beduidend moeilike toelatingseksamen te slaag.[10]

Een van Giordano Bruno se eenvoudiger stukke

Giordano Bruno, 'n afgesette Dominikaan, het 'n variasie van die kuns gebruik waarin die geoefende geheue op 'n manier gebaseer is op die diereriem. Klaarblyklik is sy ingewikkelde metode ook gebaseer op die saambindende konsentriese sirkels van Ramon Llull, asook op skematiese diagramme in ooreenstemming met middeleeuse Ars Notoria tradisies, verder ook deels op groepe van woorde en beelde wat verband hou met die laat antieke Hermetisisme[11] en laastens ook op die klassieke argitektoniese mnemoniek. Dié kuns het ook aanleiding gegee tot meer bekende ontwikkelings op die terrein van logika en wetenskaplike metode gedurende die sestiende en sewentiende eeue. [17]

Een verduideliking vir die stelselmatige afname in die belangrikheid van die kuns van geheue van die 16de tot die 20ste eeu, is aangebied deur die oorlede P. Culianu. Hy het aangevoer het dat 'n einde gemaak is aan die kuns van geheue tydens die Reformasie en die Teen-Reformasie, toe die Protestante en die reaksionêre Katolieke gelyktydig gewerk het om heidense invloede en die oordadige visuele beelde van die Renaissance uit te roei.[12]

Wat ook al die oorsake, om tred te hou met algemene ontwikkelinge, het die kuns van geheue uiteindelik deel geword van die Dialektiek. Die kuns van geheue is gedurende die 17de eeu deur Francis Bacon en René Descartes in die kurrikulum van Logika opgeneem, waar dit tot op hede dien as 'n noodsaaklike grondslag vir die onderrig van die Argument.[13] Vereenvoudigde weergawes van die kuns van geheue is ook tydens die 19de eeu nuttig aangewend in die opleiding van openbare redenaars, insluitend predikers en sprekers.

Beginsels[wysig | wysig bron]

Visuele sin en ruimtelike oriëntasie[wysig | wysig bron]

Waarskynlik die belangrikste beginsel van dié kuns is die oorheersing van die visuele sintuig, in kombinasie met die oriëntasie van 'n gesiende voorwerp in die omgewing. Maria Carruthers, in 'n hersiening van Hugh van St Victor se Didascalion, beklemtoon die belangrikheid van die visuele sintuig as volg:

Selfs wat ons hoor, moet gekoppel word aan 'n visuele beeld. Om jou te help om iets te onthou wat jy gehoor eerder as gesien het, moet jy die woorde assosieer met die voorkoms, gesigsuitdrukking en gebare van die persoon wat praat, sowel as met die voorkoms van die vertrek. Die spreker moet dus sterk visuele beelde skep deur middel van uitdrukking en gebare, wat die indruk van sy woorde sal bevestig. Al die retoriese handboeke bevat gedetailleerde advies oor bevestigende gebare en uitdrukking, wat die aansprake van Aristoteles en ander filosowe onderskryf.[14]

Hierdie gedeelte beklemtoon die verbinding van die visuele sintuig met ruimtelike oriëntasie.

Orde[wysig | wysig bron]

Die posisionering van beelde in die vituele ruimte lei tot 'n orde waaraan ons, as biologiese organismes, van nature gewoond is. Dit gaan saam met die sintuiglike persepsies waaruit ons onsself in die wêreld oriënteer. 

Dit is moontlik vir iemand met 'n goed-geoefende geheue om 'n verskeidenheid van onderwerpe in die regte orde te rangskik. Sodra die aanvangspunt en die inhoud goed vasgelê is, is dit is heeltemal moontlik om heen en weer tussen die verskillende onderwerpe te beweeg, sonder om verwarring te veroorsaak[15]

Die geheue moet georganiseer word volgens 'n spesifieke vasgestelde orde. [16]

Beperkte dele[wysig | wysig bron]

Baie werke oor die kuns van geheue beklemtoon die belangrikheid van brevitas en divisio, of die opbreek van lang reekse inligting in meer hanteerbaar dele. " 'n Lang teks moet altyd opgebreek word in kort segmente en dan getel word. Daarna word 'n paar segmente op 'n keer gememoriseer."[17] In moderne terminologie staan dit bekend as "chunking".

Assosiasie[wysig | wysig bron]

Congestorium artificiose memoriae, deur Johann Romberch

Assosiasie is as krities belangrik beskou vir die praktyk van die kuns. Dit is egter algemeen erken dat assosiasies wat gemaak word, uniek is aan elke persoon. Wat dus werk vir een persoon sal nie outomaties vir almal werk nie. Die assosiatiewe waardes wat vir die beelde gegee word in die geheuetekste is dus bedoel as voorbeelde en is nie die norm vir alle mense nie.. Yates haal 'n gedeelte aan van Aristoteles, wat kortliks die beginsel van assosiasie beskryf. Hierin meld hy die belangrikheid van 'n beginpunt om 'n ketting van herinnerings aan die gang te sit, en die manier waarop dit dien as 'n stimulerende aanleiding.

Vir hierdie rede gebruik sommige mense 'n paar plekke om inligting te onthou. Die rede hiervoor is dat 'n mens vinnig van die een stap na die volgende kan beweeg, byvoorbeeld van melk wat wit is, na wit van die lug ens.[18]

Emosie[wysig | wysig bron]

Die belangrikheid van iemosie in die kuns van geheue is dikwels bespreek. Die rol van emosie in die kuns kan verdeel word in twee groot groepe: die eerste is die rol van emosie in die proses van die vasstelling van beelde in die geheue, die tweede is die wyse waarop die herinnering van 'n geheuebeeld 'n emosionele reaksie kan ontlok.

Een van die vroegste bronne oor die kuns, die Ad Herennium, beklemtoon die belangrikheid van die gebruik van emosioneel treffende beelde om te verseker dat die beelde in die geheue behou sal word:

Ons sal dit só doen as ons soortgelykes so opvallend as moontlik in die geheue vestig; as ons beelde vestig wat nie baie of vaag is nie, maar aktief; as ons uitsonderlike skoonheid of afstootlikheid aan beelde verleen; as ons sommige van hulle tot ornamente vorm, soos met die krone of pers mantels; of as ons dit op een of ander manier ontsier.[19]

Aan die ander kant, sal die beeld wat met 'n emosie verband hou, die emosie oproep wanneer die beeld onthou word. 

Aangesien elke beeld 'n kombinasie is nie net van die neutrale vorm van die persepsie nie, maar ook van ons reaksie daarop (intentio), roep die beeld 'n gepaardgaande emosie op.[20]

Die konsep dat belangrike, bisarre, skokkende of eenvoudig ongewone inligting makliker onthou kan word, staan in die moderne terminologie bekend as die Von Restorff effek.

Herhaling[wysig | wysig bron]

Die bekende rol van herhaling in die algemene proses van memorisering speel 'n rol in die meer komplekse tegnieke van die kuns van geheue. Die vroegste van die verwysings na die kuns van geheue, die Dialexis, hierbo genoem, maak dit duidelik: "herhaal wat jy hoor, want deur dikwels dieselfde dinge wat jy geleer het te sê en te hoor, word dit volledig in jou geheue opgeneem."[21]

Notas[wysig | wysig bron]

  1. In her general introduction to the subject (The Art of Memory, 1966, p4) Frances Yates suggests that "it may be misleading to dismiss it with the label 'mnemotechnics'" and "The word 'mnemotechnics' hardly conveys what the artificial memory of Cicero may have been like".
  2. Carruthers 1990, p. 123
  3. Simonedes of Ceos, the poet credited by the ancients with the discovery of fundamental principles of this art, was active around 500 BCE, and in any case a fragment known as the Dialexis, which is dated to about 400 BCE contains a short section on memory which outlines features known to be central to the fully developed classical art.
  4. Yates, 1966, pp. 29
  5. Yates, 1966, pp. 27-30
  6. Aristotle's assertion that we cannot contemplate or understand without an image in the mind's eye representing the thing considered was also highly influential.
  7. Yates, 1966, pp. 1-2
  8. Cicero, De oratore, II, lxxxvi, 351-4, English translation by E.W. Sutton and H. Rackham from Loeb Classics Edition
  9. Carruthers 1990, 1998
  10. Spence 1984
  11. Bruno's use of groups of words may also be associated with the use of shorthand, or with techniques associated with shorthand in antiquity.
  12. Culianu 1987
  13. Rossi 2000 p102; Bolzoni 2001
  14. Carruthers 1990, pp. 94-95
  15. Carruthers 1990, p. 7
  16. Carruthers 1990, pp. 81-82
  17. Carruthers 1990, p. 82
  18. De memoria et reminiscentia, 452 8-16, cited in Yates, The Art of Memory, 1966, p34
  19. Ad Herrenium, III, xxii
  20. Carruthers, 1990, pp. 67-71
  21. from the excerpt of this work available in Yates, The Art of Memory, 1966, p29