Plastiek

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Voorwerpe wat van plastiek vervaardig is.
Afval, meestal plastiek, wat op 'n strand uitgespoel het.

Plastiek is 'n materiaal waarvan die vorm maklik verander kan word. Dit word algemeen vir die vervaardiging van goedere en verpakkingsmateriaal gebruik. Daar is verskeie tipes plastiek. Sommige tipes kan slegs tydens die vervaardiging gevorm word, waarna dit verhard. Ander kan deur dit te smelt in nuwe vorme gegiet word.

Die meeste plastieke is mensgemaak en kom nie in die natuur voor nie. Hulle word dikwels van olie uit die grond gemaak. Die meeste van die materiale wat plastiek genoem word, is polimere wat gevorm word deur baie lang kettings van atome aan mekaar te verbind.

Mense het vir 'n lang tyd met plastiek van natuurlike polimere geëksperimenteer. Alexander Parkes, 'n Engelse uitvinder (1813-1890) het die vroegste vorm van plastiek in 1855 geskep. Dit was baie hard, buigbaar en deurskynend. Hy het dit "Parkesine" genoem. Eers sedert die vyftigerjare van die twintigste eeu word plastiek egter op groot skaal geproduseer.

Plastiek is 'n algemene oorsaak van rommel en omgewingsbesoedeling. As dit nie hersirkuleer word nie, word dit afval wat nie maklik deur natuurlike prosesse afgebreek kan word nie. Dit kan giftige gasse vrystel as dit verbrand word, afhangend van die betrokke polimeer. Daar is min organismes wat polimere kan vreet. 'n Voorbeeld is die groot wasmot.

Soorte[wysig | wysig bron]

PET-verpakking

PET[wysig | wysig bron]

Poliëtileen-tereftalaat (C10H8O4)n is 'n termoplastiese poliëster wat vir vrugteverpakking, gaskoeldrank-, sap- en waterbottels, medisynehouers, tou en sekere klerasie gebruik word. Bank- en sekuriteitskaarte kan ook van PET, of van 'n PET-PVC-kombinasie gemaak word. PET is deursigtig in sy semikristalynvorm, maar ondeursigtig as dit weer kristaliseer. Dit is liggewig, sterk en stewig met gevolglik goeie drakrag. Dit bied uitstekende masjineringseienskappe, is chemies weerstandbiedend en verweer nie maklik nie. Na bewering dra dit geen of baie min chemikalië aan voedsel oor, en hou dus nie gesondheidsgevare in nie. Die hersirkuleringskode is "1".

HDPE[wysig | wysig bron]

Hoëdigtheid-poliëtileen bied min deursigtigheid maar het hoë drakrag en weerstand teen vervorming. Die hersirkuleringskode is "2".[1]

PVC[wysig | wysig bron]

Polivinielchloried bied goeie deursigtigheid en redelike weerstand teen vervorming.[1] Bank- en sekuriteitskaarte kan van 'n PET-PVC-kombinasie gemaak word. Die hersirkuleringskode is "3".[1]

PP[wysig | wysig bron]

Polipropileen bied min deursigtigheid en redelike weerstand teen vervorming. Die hersirkuleringskode is "5".[1]

PS[wysig | wysig bron]

Polistireen het uitstekende optiese deursigtigheid weens die gebrek aan kristaliniteit, maar bied swak weerstand teen vervorming. Gasse en vog word geredelik deurgelaat,[1] en dit is nie besonder suurstof- of ultraviolet-bestand nie. Hierdie polimeer is 'n amorfe (d.w.s. nie-kristalyne), nie-polêre kommoditeits-termoplastiek wat goedkoop vervaardig en maklik verwerk word. Dit word in groot volumemaat geproduseer en verteenwoordig sowat 7% van die totale termoplastiese mark.[2]

Dit is 'n uitstekende elektriese isolator en bied goeie chemiese weerstand teen verdunde sure en basisse. Dit is 'n viskose vloeistof bokant die glasoorgangstemperatuur wat gevolglik maklik gevorm kan word. Die beperkings sluit in vatbaarheid vir korosie deur koolwaterstofoplosmiddels.[2] Dit is taamlik bros – die swak impaksterkte is weens die rigiede polimeerruggraat. Die boonste temperatuurgrens vir voortdurende gebruik is redelik laag weens die amorfe aard en lae glasoorgangstemperatuur van om en by 100°C. Onder hierdie temperatuur lewer dit medium tot hoë treksterkte, maar lae weerstand teen impak.[2]

Dit word maklik verwerk en omgeskakel in 'n groot aantal semi-voltooide produkte soos skuim, films en membrane het gevolglik etlike toepassings.[2] Dit is geskik vir voedselverpakking, weggooibare verbruikersware, optiese, elektroniese en elektriese onderdele en sekere mediese toepassings. Eetgerei, koppies, huisware, speelgoed, kosmetiese houers, bedekkings, bekledings en ander kan deur spuitgietvorms vervaardig word. Dit is nie biodegradeerbaar nie, en veroorsaak heelwat oseaanbesoedeling. Dit kan egter hersirkuleer word,[2] en die hersirkuleringskode is "6".[1]

Hersirkulering[wysig | wysig bron]

PET-hersirkuleringslogo. Hierdie plastiektipe dra hersirkuleringskode "1"

Nywerhede en laboratoriums het sedert die 1950's meer as nege miljard ton plastiek vervaardig, waarvan sowat 70%, veral weggooibare plastiek, uiteindelik afval geword het. Laboratoria alleen genereer teen 2020 'n geraamde 5,5 miljoen ton plastiekafval per jaar.[3] Gevolglik word verskillende herwinningsprosesse ontwikkel om plastiekvoorraad in 'n geslote lus of herwinningsekonomie te bring. 'n Infrastruktuur vir insameling van afvalplastiek is noodsaaklik, omdat gevorderde herwinningsprosesse tot spesifieke plastieksoorte beperk is.[3]

Meganiese herwinning vir suiwer PET- en PE-pastieke is 'n gevorderde proses. Ander plastieke, insluitend saamgestelde plastieke, word egter termies herwin, effektief verbrand, omdat die PET-herwinningsproses suiwer PET benodig en ook sekere nadele meebring. Eienskappe van herwinde plastiek is byvoorbeeld nie identies aan die oorspronklike nie, en voldoen byvoorbeeld nie aan die kwaliteitsvereistes vir laboratoriumprodukte nie. Die grote gros van plastiekafval is ongesorteerd en sluit ook saamgestelde plastieke in. In stede van meganiese herwinning word chemiese herwinning dan toegepas.[3]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 "Plastics Comparison Chart". alphap.com. Alpha Packaging: Stock and custom plastic packaging. Besoek op 29 June 2020.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 "Polystyrenes". polymerdatabase.com. Polymer Properties Database. 2015. Besoek op 29 June 2020.
  3. 3,0 3,1 3,2 Hermuth- Kleinschmidt, Kerstin. "Chemical Recycling of Plastics – the Alternative to other Recycling Methods?". handling-solutions.eppendorf.com. Eppendorf Handling Solutions. Besoek op 29 June 2020.