Volksetimologie

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Volksetimologie is die klankverandering (opsetlik of onopsetlik) van woorde wat betekenisloos is[1] tot nuwe woorde wat verstaanbaarder is.[2] Die ongewone woorde[3] is uitgespreek soos dit vir die sprekers (die gewone mens, breedweg die volk) geklink het en is soms verander of vervorm tot 'n woord wat bekend klink (hetsy deur klank-, hetsy deur begripassosiasie).[4][3][5][6] Volksetimologieë is in Afrikaans eiegoed, en nie uit Nederlands oorgeërf nie. Dit het hetsy uit misverstand, hetsy uit onkunde, hetsy grappenderwys in die volksmond ontstaan. [7][8] In wese speel volksetimologie nie 'n belangrike rol in die vorming van die nuwe Afrikaanse woordeskat nie.[3] In die negentiende-eeuse Transvaalse koerante word veral met baie konsepte en eiename van Britse (imperialistiese) herkoms mee die spot gedryf.[9]

Begrip[wysig | wysig bron]

Volgens die taalkundige J.J. Smith is die begrip Volksetymologie in 1852 gemunt deur die Duitse taalgeleerde, "W. Förstemann" (d.i. Ernst Wilhelm Förstemann), wel gegrond op 'n ander taalopvatting. Förstemann en ander taalgeleerdes het destyds die wyse om 'n onbekende woordvorm meer "volks" of "eie" te maak as iets positiefs beskou, 'n uiting van die ware en gesonde volksgees. Hierdie volksgees het geen vrede met 'n woord wat hy nie begryp nie en omskep dit in iets wat vir hom iets beteken (byna soos 'n oester wat 'n pragtige nuwe pêrel skep uit 'n irriterende sandkorreltjie). Vir hierdie taalgeleerdes was volksetimologie dus werklik 'n etimologie wat die volk doelbewus beoefen het.

Die moderne taalkundiges is nie hiermee eens nie, want 'n volk is van nature lui en gaan slaan nie eers die woordherkoms van elke woord na waaroor hy struikel nie. Die gewone spreker besig elke dag duisende woorde en bekommer hom nie in die minste oor die oorsprong daarvan nie. Volksetimologie geskied daarom ook op 'n onbewuste wyse - en het werklik niks met die ware wetenskaplike aard van die etimologie (die navorsing van die woordherkoms) uit te waai nie. Tog bestaan "volksetimologie" letterlik sodra die volk spekuleer waar 'n woord vandaan kom, byvoorbeeld wanneer 'n seun die sabbat met bad in verband bring (omdat mens op die sabbat jou weeklikse bad inkry), maar dit is die uitsondering op die reël.

Self het Smith geen probleem met die ingeburgerde begrip nie, al is dit hoe misleidend, "mits ons op ons hoede is en geen verkeerde konklusies uit die naam trek nie".[10] H.J.J.M. van der Merwe voer ook aan hierdie begrip is misleidend, "want die term gee dikwels aanleiding tot verwarring met 'etimologie', die taalwetenskap wat hom besighou met die herkoms van woorde". Hy stel 'n ander benaming voor, "iets soos verdraaiing".[11]

Onopsetlike verdraaiing[wysig | wysig bron]

Van die woorde word as korrek in Afrikaans aanvaar, omrede dit nie opsetlik in Afrikaans verdraai is nie, maar uit onkunde (of misverstand) ontstaan het:[7][12]

  • blaasbalk (blaasbalg; balg = sak, dierpens, buik)[13][2][7][3][5][12][11][6]
  • aamborstig (ang- of engborstig; dit hou verband met angs)[7][11]
  • appelkoos (abrikoos)[7][12]
  • balhorig (balorig of baloorig = onwillig, stuurs)[13][7]
  • domkrag (duimkrag)[7][12]
  • dronknes (Eng. drunkenness)[7]
  • hangmat (hamaca)[5]
  • kanferfoelie of kaperfoelie (capri folium (bokblare); Eng. caprifoil)[4][7][5]
  • katjiepiering (Maleisies katjoe-piring)[7][12][6]
  • koperkapel (Port. cobra de cappello)[13][2][7][12][6]
  • kothuis (Eng. cottage)[7][5][14][8]
  • laksman (Mal. laksamana = skerpregter)[7]
  • liddoring (likdoring < likdoorn: lik = lyf; vergelyk litteken < likteken of lijkteken)[13] [7][12][8]
  • muisneste (muizenissen = bepeinsinge, gedagtes; musen = om te peins oor kleinigheidjies)[2][7][3][6]
  • nagmerrie (nachtmare of nagmare; mare = kennis, tyding, besoeking, kwelgees, spook, gedagte)[2][7][5][12][11][6][8]
  • perlemoen (perlemoer < parelmoeder < leenvertaling van Middellatyn 'mater perlarum' (moeder van die pêrels) )[13][2][7][12][6]
  • ruitersalf (ruitsalf)[5]
  • skeurbuik (Lat. scorbutus)[7]
  • sondvloed of sonvloed (sinfluot = groot vloed, sind = altyd, voortdurend, aanhoudend)[7][3][12][6]
  • spinnerak (spinnerag of spinrag; rag = netwerk, weefsel)[2][7][3][6]
  • vabond (vagebond = rondloper)[7]
  • vel(d)stoel (valtstoel; valt = vou)[13][7][12]
  • weeluis, of weerluis (weegluis: weeg = wand, muur)[7][3][5]
  • waatlemoen (watermeloen < meloen met water)[6]

Opsetlike verdraaiing[wysig | wysig bron]

Die volgende woorde is opsetlike verdraaiing:[7][12]

Ander voorbeelde[wysig | wysig bron]

  • advokaatpeer (avokado)[11][8]
  • afgrond (affront)[18]
  • aspaai (Eng. I spy)[4][1]
  • Australiese voëls (Eng. starlings, spreeus)[19]
  • bankrotwurm (Eng. bancroft's filariasis)[1]
  • Bloukop die leeu (Fr. Beaucoup de L'eau, 'n Franshoekse plaasnaam vir 'volop water' )[2]
  • buggerygars (budgerigars, budgies)[20]
  • burgermeester* (burgemeester [burg + meester]; meester van 'n burg (oorspronklik kasteel, later stad), nie van mense/burgers nie)[12]
  • deur-die-bos-pere (Fr. beurré Bosc-pere)[17]
  • dikstertmerrie (skertsend, Eng. dictionary)[21]
  • eengaal (egaal)[22]
  • ellieroos (Eng. Early Rose)[1]
  • engeltjie verlaat ons (encephalartos (blom))[13]
  • goeiechristenpeer (Fr. bonchretienpeer)[3]
  • hasie-ablou (kinderspel, Eng. castles are blue)[1]
  • kaiingpeper (Cayenne-peper)[17]
  • kiewiete (kuwe of kieue)[17]
  • koetemplaar ['afskaffer'] (Eng. good templar)[12]
  • koringduif (horingkuif)[23][24]
  • iemand se lof afsteek (iemand die loef afsteek)[25]
  • Piston Brommers (Eng. Western Province)[17]
  • sy moses teëkom (Mal. musak, moesoek = vyand, teenstander, meerdere)[3][6]
  • ramnak (almanak)[26]
  • rofkas (rough cast)[4]
  • roubord (robot)[27]
  • samboksalf (sambuksalf)[3][5]
  • skotskar (Duits Schuttkarren)[28][29]
  • soveel van iets weet as 'n kat van sy van (soveel van iets weet soos kat van saffraan)[30]
  • dit gaan ou traan (dit gaan ou trant)[3]
  • tweespalk (tweespalt)[13][3]
  • in iemand se vaalwater kom (in iemand se vaarwater kom)[3]
  • voet by stuk hou (voet by stek (grens) hou)[3]

Suid-Afrikaanse Engels[wysig | wysig bron]

  • Cape cart (kapkar)[31][32]
  • Scotch cart (skotskar > D. Schuttkarren)

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Prinsloo, A. F. 2001. Feite, flaters en fiksie: 'n Opgaaf van die ware, die onware en die onwaarskynlike. Kaapstad: Human & Rousseau Uitgewers, p. 125.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Combink, J. 1989. 'Afrikaanse morfologie: 'n oorsig'. In: Botha, T.J.R. Inleiding tot die Afrikaanse taalkunde. Tweede, hersiene uitgawe. Pretoria: Academica, p. 249
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 Rossouw, P.J., Du Toit, H.A., Louw, I.J., Jurgens, M.L., Theron, J.W. s.j. Die Lewende Taal: Afrikaans as moedertaal vir die nuwe Senior Sekondêre Kursus (Standerds 9 en 10) en vir ander klasse van gelykstaande ontwikkeling. Kaapstad: Juta. pp. 150-151
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 Ongepubliseerde klasgids vir standerds 9 en 10, Afrikaans Hoërgraad, Hoërskool Pietersburg. s.j. bl. 31.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 Du Toit, P.J. 1991. Taalleer vir Onderwyser en Student. Tweede uitgawe, Derde druk. Pretoria: Academica. p. 41
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 Basson, M.A., Kromhout, J., Nel, P.G., Senekal, J.H. 1973. Afrikaans vir die Student: Die suiwer woord. Johannesburg: Voortrekkerpers. p. 205
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 7,19 7,20 7,21 7,22 7,23 7,24 7,25 7,26 7,27 7,28 7,29 7,30 7,31 7,32 7,33 7,34 7,35 7,36 7,37 7,38 7,39 7,40 7,41 De Klerk, P.F., Esterhuizen, B.J. Hammann, H.J.R., Neethling, E.L. 1994. Afrikaans my taal 1986-sillabus, Tweede uitgawe, twaalfde druk. Kaapstad: Maskew Miller Longman, pp. 221-222.
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 Van der Merwe, H.J.J.M & Ponelis, F. 1982. Die korrekte woord. Pretoria. J.L. Van Schaik, p. 214.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Van Rensburg, M.C.J. & Combrink, J.H. 1984. 'Transvaalse Afrikaans'. In: Botha, T.J.R, Combrink, J.G.H. & Odendal, F.F. (reds.). Inleiding tot Die Afrikaanse Taalkunde. Eerste uitgawe, eerste druk. Pretoria: Academia. pp. 107-108.
  10. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 150
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 11,8 Van der merwe, H.J.J.M. (red.). 1972. Afrikaans: sy aard en ontwikkeling. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 134
  12. 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 12,13 12,14 12,15 12,16 12,17 12,18 12,19 12,20 12,21 Ponelis, F.A., Senekal, H.E.J. & De Klerk, W.J. 1972. Die patroon van Afrikaans: Taalstruktuur vir Seniors. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel. p. 365
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 Potgieter, Dirk Jacobus. 1930. Juta se nuwe Afrikaanse grammatika vir middelbare skole. Kaapstad : Juta. p. 256
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Carstens, W.A.M. 2003. Norme vir Afrikaans : enkele riglyne by die gebruik van Afrikaans. Pretoria: Van Schaik. p. 135.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Van Eeden, M.F. s.j. Onderwyskollege Pretoria Taalkunde Derde- en Vierdejaars. (Ongepubliseerd), p. 44
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Van der Walt, C.P., Van Aardt, C.P. & Eksteen, L.C. 1973. Taalstudie vir die middelbare skool (9+10) Derde uitgawe, eerste druk. Johannesburg: Voortrekkerpers. p.337
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 151: In sekere kringe hoor ons dikwels praat van "eendjiebyter" in plaas van die Engelse incubator, van "kaiingpeper" in plaas van Cayenne-peper, van "deur-die-bos-pere" in plaas van beurré Bosc-pere; en ek het selfs gehoor van 'n kleurling wat vir "Piston Brommers" (Western Province) voetbal gespeel het. Die woord kuwe (van 'n vis) het ons ou mense seker maar selde op skrif gesien; en dit is dan ook geen wonder dat dit in meer as een Afrikaanse huisgesin tot "kiewiete" vervorm is nie.
  18. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 152: 'n Geleerde persoon uit dieselfde streek geboortig, was ook totaal verwonderd om te verneem dat jy iemand 'n affront aandoen, en nie 'n afgrond nie.
  19. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 152: Iemand het b.v. van die Rhodesspreeus as starlings hoor praat; maar hy het die vreemdvormige woord nie goed in sy geheue vasgehou nie - met die gevolg dat hy nou Australiese voëls sê as hy starlings bedoel.
  20. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 149: Onder welopgevoede mense het ek al van "buggerygars" in plaas van budgerigars (Australiese sebra-papegaaitjies) hoor praat;[...]
  21. WAT
  22. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 151: Die vreemde woord egaal het ook nie dikwels in die lektuur van Nederlandse dialektsprekers of van ons eie ou mense voorgekom nie; dit was toe die natuurlikste ding van die wêreld vir hulle om die woord met een te gaan verbind, met die gevolg dat "eengaal" 'n heel gewone spreektaalvorm in die Nederlandse dialekte sowel as in gesproke Afrikaans is.
  23. WAT
  24. Ponelis, F.A., Senekal, H.E.J. & De Klerk, W.J. 1972. Die patroon van Afrikaans: Taalstruktuur vir Seniors. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel. p. 319: Die woord koringduif is naamlik 'n volksetimologiese vervorming van horingkuif.
  25. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 149: Ja, 'n senator van ons Parlement het eenmaal in my teenwoordigheid vertel hoe hy iemand se lof afgesteek het - en hy het daarby 'n beweging met sy plat hand gemaak precies asof hy 'n groeiende plant se lof of blare met 'n graaf of skoffel afsteek. Die senator het blykbaar nie meer die ou seewoord loef, wat "windkant" beteken, verstaan nie; en sy handbeweging was 'n afdoende bewys dat die uitdrukking iemand die loef afsteek vir hom ver verwyderd was van die ou seilskip-dae, toe dit vir een skip moontlik was om 'n voordeel op 'n ander skip te behaal deur tussen hom en die windkant te kom en sodoende sy windkant te onderskep.
  26. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 149: 'n Dag of wat gelede vra ek [...] hoe oud hy is. "Nee, baas," antwoord hy, "dit weet ek nie nou so reg nie; maar ek sal op die ramnak kyk, en dan sal ek vir baas sê." Die vervorming van die vreemdklinkende almanak tot 'n woord met ten minste één heel bekende lettergreep is 'n voorbeeld van 'n verskynsel wat in alle tale op te merk is, en wat bekend staan onder die naam "volksetymologie".
  27. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik, p. 149: [...] en dit was ook waarlik geen agteraf boer wat "roubord" vir robot gesê het nie.
  28. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik, p. 152: Ook ons skotskar heet op Engels altyd Scotch cart, hoewel ons woord volstrek niks met die Skotland of die Skotte te doen het nie, maar eintlik "puin-kar" of "vullis-kar" beteken en ongetwyfeld dieselfde woord as die Duitse Schuttkarren is.
  29. Branford, J. 1987. A Dictionary of South African English. Third Edition. Cape Town: Oxford University Press. p. 311: Scotch cart [...] A small stout two-wheeled tip cart, horse- or ox-drawn, used for carting rubbish, manure, etc.; also formerly used for taking blue ground for washing or sorting on the Diamond Fields. [fr. Afk. skotskar, fr. High Germ. Schuttkarren tip cart fr. Ger. schütten to spill, pour out]
  30. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik. p. 152: 'n Ander persoon het die betreklik weinig gebruikte uitdrukking so veel van iets weet soos 'n kat van saffraan gehoor; maar kan hom die ongewone woord saffraan nie precies herinner nie, en nou sê hy ewe ernstig dat mnr. X net so veel van 'n sekere saak weet as 'n kat van sy van. En daar is ten minste een streek in ons land waar, in verband met hierdie uitdrukking, vandag taamlik algemeen in die kat se van geglo word, en waar die meeste mense niks van saffraan wil weet nie.
  31. Smith, J.J. 1962. "'n Paar gedagtes oor Volksetymologie". In: Op ons taalakker. Pretoria: J.L. van Schaik, p. 152: Precies op dieselfde manier het Engelssprekendes van ons kapkar die plausibele Cape cart gemaak - wat dan weer in party Nederlandse boeke met Kaapse kar vertaal word!
  32. Branford, J. 1987. A Dictionary of South African English. Third Edition. Cape Town: Oxford University Press. p. 63: Cape cart [...] [mistrans. of Afk. kapkar, kap hood + kar cart]