Afrikaanse letterkunde
vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.
[wysig] Die Afrikaanse letterkunde
Om 'n oorsig te gee van die Afrikaanse letterkunde is problematies. Daar moet besluit word wat "letterkunde" presies is. Sluit dit die ander tekste soos dagboeke en reisjoernale in? Die woord "Afrikaans" lewer talle probleme op. Waar is die grenslyn tussen Nederlands en Afrikaans? Maak die Nederlandstalige tekste van Europese kolonialiste en reisigers deel uit van die Afrikaanse letterkunde?
Verder moet die variëteite en die taalpolitiek van Afrikaans in gedagte gehou word. Die keuse van die variëteit wat as standaardtaal gebruik word (Oosgrensafrikaans) was ook 'n politieke keuse, die doelbewuste bevordering van Oosgrensafrikaans as standaardvariëteit het ook die totstandkoming van 'n (blanke) Afrikaneridentiteit ten doel gehad, tot uitsluiting van die helfde van die groep mense wat hulself as Afrikaanssprekend beskou. Die gekanoniseerde letterkunde is veral in Standaardafrikaans geskryf, tog was daar altyd uitsonderings, Adam Small skryf in Kaapse Afrikaans en van sy eerste tekste is reeds in die sestigerjare gekanoniseer.
Die Afrikaanse letterkunde: Tans is daar hewige debatvoering of daar een of meerdere literatuurgeskiedskrywinge in Suid-Afrika geskryf moet word. Literatore voer aan dat daar op die eenheid van die literêre klimaat klem gelê moet word. Die vraag wat ondersoek moet word, is of die wisselwerking tussen die verskillende letterkundige sisteme (byvoorbeeld die Engelse sisteem, die Zulu-sisteem, die Afrikaanse sisteem) één verhaal vertel. Daar moet bepaal word tot welke mate die sisteme van mekaar geïsoleer was en is.
[wysig] Uitgangspunte
Die volgende elemente word as uitgangspunte (en regverdiging) gestel: Hierdie is 'n poging om binne die raamwerk van historiese tekste die Afrikaanse letterkunde te beskryf. Die historiese agtergrond word as 'n interteks beskou. Die seleksie historiese materiaal en die plasing van die tekste in hierdie kader is ook nie bo verdenking nie, ruimtelike oorwegings en die vereiste van relevansie laat dit nie toe dat die geskiedkundige agtergrond volledig is nie.
Die keuse van skrywers en die van die kanon is nie danig vernuwend nie. Die kanon[1] word nie aangeveg nie. Die doel van die pagina's is om 'n vasstrapplek te verskaf. Kanonisering en die idee van die kanon kan as vastrapplek vir die bestudering van letterkunde gebruik word. Ek noem wel sekere ongekanoniseerde tekste en verwys na bronne vir verdere ondersoek, soos byvoorbeeld die gedigte van die Kaapse Vlakteskrywers en die dagboeke wat in die konsentrasiekampe tydens die Suid-Afrikaanse Oorlog (1899-1902) bygehou is. Jeug-en kinderlektuur is nog 'n terrein wat nie genoem is nie, dit is ook tans 'n prominente ondersoeksterrein, veral by die Universiteit van Potchefstroom.
Die insluiting van skrywers is ook tot 'n mate subjektief. Persoonlike keuse speel bepalende rol - vandaar word tien alineas aan die relatief ongekanoniseerde prosaskrywer, Fransi Phillips, bestee, en word die digter en dubbele Hertzogpryswenner, T.T. Cloete, nouliks genoem. Die inleidende aard van die projek word hierdeur onderstreep. Die Afrikaanse letterkunde word met taamlike breë verfhale geskets en studente word verwys na die literatuurlys vir 'n meer indiepte beskouing van die kanon.
Ek het ook probeer om inligting oor ander Suid-Afrikaanse letterkundes, veral die Engelstalige Suid-Afrikaanse letterkunde, te betrek by die bespreking. Die fokus bly op letterkunde wat in Afrikaans geskryf is. 'n Figuur soos J.M. Coetzee wat in Engels skryf, oefen egter 'n enorme invloed op die Suid-Afrikaanse letterkunde en kulturele gesprek uit, so-ook, Olive Schreiner, soos die Etienne van Heerden-tekste wat na haar verwys, en die Karel Schoeman-biografie aantoon.
Die sisteembenadering dien as uitghangspunt. Letterkunde is meer as bloot 'n somtotaal van tekste, hierdie tekste word op bepaalde maniere versprei en gewaardeer. In die site word daar ook verwys na ander rolspelers in die literêre sisteme, byvoorbeeld uitgewers, kanoniseerders en sensuurliggame en die rol wat hulle speel in die Suid-Afrikaanse letterkunde. Die Afrikaanse letterkunde in die lig van die sensuurwetgewing en die rol wat 'n uitgewer soos Taurus gespeel het om sensuur te ondergrawe, is 'n interessante terrein vir sisteemgerigte ondersoek.
Die doel van die projek is ook om die materiaal wat op die World Wide Web beskikbaar is, te versamel. Die inherente gefragmenteerdheid van die medium het ook 'n invloed op die ordening van die materiaal. Ondanks die fragmentasie, disrupsie en kortsluitings van die medium het ek hooplik daarin geslaag om 'n relatief koherente, verstaanbare beeld van die Afrikaanse letterkunde te skets.
[wysig] Die samesteller en opsteller
Hierdie internetsite is die resultaat van 'n stage by die Renaissance Afdeling, Instituut Nederlands, Universiteit Utrecht, onder leiding van Marijke Meijer Drees, Els Stronks en Renée Marais gedurende September 2000 tot Januarie 2001. Vergissinge, onakkuraathede en foutiewe formulerings is te wyte aan myself. Kommentaar en opmerkings en aanmerkings kan aan Louis Gaigher gestuur word. Erkenning en dank aan Jacques Stoltz en Magriet Theron vir foto's en opmerkings.
Note
[1] Die belangrikste werke wat die Suid-Afrikaanse kanon beskryf is J.C. Kannemeyer se Die Afrikaanse Literatuur van 1652 tot 1987 (1990 Human en Rousseau) en H. P. van Coller (red) se tweedelige Perspektief en Profiel -'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis (2000, J.L. Van Schaik) Hierdie omvangryke bundels bestaan uit perspektiewe op bepaalde tendense (ook 'n perspektief oor buitekanonieke praktyke) en profiele van skrywers. Die Suid-Afrikaanse literatuur kom aan die bod in Mike Chapman se Southern African literatures (1996, Longman). 'n Goeie aanduiding van die Afrikaanse poësiekanon kan gevind word in André P. Brink se Groot Verseboek 2000 (2000, Tafelberg) 'n voortsetting van D.J. Opperman se Groot Verseboek wat tot in 1985 bygehou is. Die polemiek oor die Komrij en Brink-bundels word in die pagina oor die letterkunde na 1990 gevind.
[wysig] Die Letterkunde van die 1930's en 1940's
Voor die dertiger-en veertigerjare van die vorige eeu was Afrikaanse letterkundige tekste hoofsaaklik instrumente in 'n aktivistiese kultuurpolitieke program. Tekste was daarop gemik om Britse en Nederlandse imperialisme te beveg, om die "volk" te leer lees en om as bewysmateriaal te dien dat Afrikaans 'n selfstandige taal met voldoende uitdrukkingsmoontlikhede is. W.E.G. Louw se bundel Die ryke dwaas (1934) kondig 'n nuwe beweging aan - die Dertigers - 'n groep digters wat by die Nederlandse Tachtigers aansluiting vind - kuns word in diens van skoonheid gestel. 'n Gemoeidheid met Afrika en die vervanging van die "poëtiese met die geskikte woord" kom na vore in die tekste van die digters wat in die veertigerjare debuteer, soos D.J. Opperman.
Wat die prosa van hierdie tydperk betref, neem die die plaasroman in prominensie toe. Talle belangwekkende prosatekste wat nie onder die plaasroman-noemer tuisgebring kan word nie verskyn in hierdie tyd. Engelstalige tekste word ook by hierdie bespreking betrek.
[wysig] Historiese agtergrond
Deur die loop van die twintigerjare word Afrikanermag sterker. Die Statuut van Westminister word in 1924 deur die Britse parlement aangeneem. Dit het bepaal dat die Unie van Suid-Afrika 'n selfregerende gebied sou word.
Op kulturele gebied het Afrikaners ook hul mag uitgebrei: Die doelwit van die Tweede Taalbeweging om Nederlands met Afrikaans as ampstaal te vervang, het in 1925 geslaag; in 1933 sien die Afrikaanse Bybelvertaling die lig.
In 1939 breek die Tweede Wêreldoorlog uit. Suid-Afrika neem deel aan die kant van die Geallieerdes en veral in veldslae in Noord-Afrika en Italië. Die Afrikanernasionalistiese Ossewabrandwag-beweging loods sabotasie-aanvalle in verset teen die Suid-Afrikaanse oorlogsdeelname. Duits Suidwes-Afrika (Namibia) word 'n Suid-Afrikaanse protektoraat en generaal Jan Smuts, die eerste-minister, is 'n hooffiguur in die totstandkoming van die Verenigde Nasies.
Die verstedeliking van Afrikaners en die armblankevraagstuk word hewiger deur die Groot Depressie van 1933. Die eeufeesvierings van die Groot Trek in 1938 met 'n simboliese ossewatrek en die inhuldiging van die Voortrekkermonument in 1949 lei tot 'n opwelling van Afrikanernasionalisme en die verkiesingsoorwinning van die Nasionale Party in 1948 onder die leierskap van D.F. Malan. Die woord 'Apartheid' word deel van die politieke leksikon met die bewindsoorname van die Nasionale Party.
Die Voortrekkermonument, ontwerp deur Gerhard Moerdyk, is in 1949 ingehuldig.
[wysig] Die Letterkunde van die Dertiger- en veertigerjare
[wysig] Die digters van Dertig
Die aktivistiese kultuurpolitieke idioom van die tekste van die Tweede Afrikaanse Beweging, word veral op die terrein van die poësie verruim deur die Dertigers. Hul kunsteoretiese opvatting sluit in 'n groot mate by die Nederlandse Tachtigers aan - l'art pour l'art: kuns word nie meer in diens van die kulturele bemagtiging van Afrikaners ingespan nie, maar in diens van skoonheid. Belydenis en individualisme is die sentrale bemoeienisse. Die modernistiese opvattings van die skrywer as profeet en die digkuns as 'n "hoë en dwingende taak" (N.P. van Wyk Louw) word in die poësie van die Dertigers gehuldig.
N.P.van Wyk Louw, die ouer broer van W.E.G. Louw, debuteer in 1935 met Alleenspraak. Hy word as die hooffiguur van die Dertigers beskou en sy dramas, ondermeer Raka (1941), en bundels (byvoorbeeld Nuwe Verse (1954) en Tristia (1962)) verwerf klassieke status. Die gedig 'Grense' is tiperend van die gedigte van die eerste periode van sy oeuvre. N.P. van Wyk Louw het in sy essays ook 'n ruim Afrikaanse letterkunde bepleit waarin alle emosies neerslag moet vind. Van Wyk Louw se invloed is nie net tot die deritgerjare beperk nie, maar ook het ook 'n groot invloed uitgeoefen in die sestigerjare en is ook weer in die belangstelling na die omvangryke biografie deur J.C. Steyn.
Elisabeth Eybers (geb.1915), deur die digter D.J. Opperman beskryf as "die vroulike aanvulling van dertig", publiseer nog steeds en is in die Afrikaanse sowel as die Nederlandse letterkundige sisteme aktief. Sy het die Hertzogprys, die hoogste verering van 'n Afrikaanse skrywer, in 1943 ontvang en na haar verhuising na Nederland in 1961, die P.C. Hooft-prys en die Constantijn Huygens-prys. Die titel van Eybers se eerste bundel Belydenis in die skemering (1936) dui op die belydenisagtige karakter van haar vroeëre poësie. Tradisioneel vroulike gebiede word aanvanklik verken; later verruim haar blik. Ironie is 'n sleutelterm van 'n oeuvre wat oor agtien bundels strek en nog nie afgesluit is nie. Die gedig 'Herinnering' is tekenend van die bemoeienisse van haar vroeë poësie.
'n Boeiende studie oor Eybers se Nederlandse periode is Afstand en verbintenis: Elisabeth Eybers in Amsterdam deur Ena Jansen (1996).
[wysig] Die Veertigers
In kontras met die verhewe digterlike woord, word die poësie van die sogenaamde Veertigers gekenmerk deur aardsheid en gestrooptheid. Die letterkundige, A.P. Grové skryf dat die mooi woord plek maak vir die sinvolle woord in die poësie van die Veertigers. Die periodekode verskil ook van dié van die dertigerjare in die opsig dat daar 'n groter bemoeienis met die Suid-Afrikaanse werklikheid en landskap is. Die belydenisvers word ook vervang deur gestaltepoësie. Opperman verwys instemmend na Nijhoff se fluit waarmee gefluit word. Olga Kirsch, D.J. Opperman, Ernst van Heerden en S.J. Pretorius prominentste digters wat tydens die veertigerjare debuteer.
Die Tweede Wêreldoorlog is 'n seldsame tema in die Afrikaanse letterkunde. Olga Kirsch (1924-1997) se oeuvre is 'n uisondering: die Holocaust en die Joodse geskiedenis is van die mees prominente temas in haar werk. In 1948 vestig sy haar in Israel. Die gedig Sy naam was Sasha vertoon die bemoeienisse van haar werk: herinnering en herdenking.
Die mees invloedryke digter wat in die veertigerjare debuteer, D.J. Opperman (1914-1985), debuteer in 1945 met Heilige Beeste. In Opperman se eerste periode fokus hy veral op die stad en sy Natalse herkoms, en in sy tweede periode, ingelei deur Blom en Baaierd (1956), op die Suid-Afrikaanse rasseproblematiek. Sy werk vertoon ook 'n besondere gemoeidheid met die Afrika-landskap. Klip en aarde is prominente kodes, soos ook gesien kan word in 'n uittreksel uit Kroniek van Kristien.
Opperman se laaste voltooide bundel Komas uit 'n Bamboesstok (1979) is 'n moderne epos en 'n klassieke Afrikaanse teks waarin die reise van Marco Polo as metafoor dien vir die verkenning van die Suid-Afrikaanse realiteit en geskiedenisoptekening. In 2000 het die onvoltooide bundel Sonklong oor Afrika, versorg deur die letterkundige, J.C. Kannemeyer, verskyn.
Opperman se kunsteoretici opvattings sluit aan by dié van Marthinus Nijhoff - sy essays ‘Kuns is boos!’ in Wiggelstok (1959) en ‘Kolporteur en kunstenaar’ in Naaldekoker (1974) is lofredes aan gestaltepoësie: 'n gestalte (of insturment) word gebruik om die emosies van die digter te verwoord.
Opperman oefen as kanoniseerder van Afrikaanse poësie 'n groot invloed op die Afrikaanse letterkunde uit. Hy was die eerste samesteller van Groot Verseboek, die mees omvangryke kanoniserende poësiebloemlesing, wat die eerste keer in 1949 verskyn, die jaar ná die oorwinning van die Nasionale Party en 'n teks wat volgens André Brink (die samesteller van die pas-verskene Groot Verseboek 2000) 'n instrument van nasiebou en 'n baken van Afrikaneridentiteit was. Ook die bloemlesings wat in die onderwys gebruik is, is deur Opperman saamgestel. So ook, die Groot kleuterverseboek.
Opperman se "Letterkundige Laboratorium" (kreatiewe skryfklasse by die Universiteit van Stellenbosch) het ook 'n bepalende invloed op die Afrikaanse literêre sisteem, met digters soos Antjie Krog, Lina Spies, Daniël Hugo, Joan Hambidge ensovoorts, wat daaraan deel gehad het. As keurder en raadgewer is sy invloed ook te bespeur in die werk van digters soos Ingrid Jonker.
[wysig] Prosa van die 1930's en 1940's
Die vernuwing van dertig en verdere uitbreiding van veertig is veral te bespeur in die poësie, tog is daar ook belangwekkende prosa gedurende hierdie tyd gepubliseer.
Belydenis, herinnering en individualisme staan sentraal in Hettie Smit se prosateks Sy kom met die sekelmaan (1937). In hierdie teks word 'n die "digterlike woord" ook ingespan om uitdrukking te gee aan 'n mislukte liefdesverhouding en aan wat N.P. Van Wyk Louw, die "allerindividueelste emosie" noem. Die bigrafiese laag van die teks en die herkenbaarheid van prominente Dertigers soos W.E.G. Louw maak dit ook 'n fassinerende blik van binne op die Dertigers en hul werksmetode en beinvloeding deur byvoorbeeld Henriette Roland Holst.
Bart Nel (1936) deur Jan van Melle, 'n skrywer van Nederlandse afkoms, val binne die realistiese tradisie. Die letterkundige, W.F. Jonckheere wys daarop dat Van Melle se realisme aansluit by die Nederlandse realisme in die opsig dat dit ook meestal oor frustrasie handel. Dit is ook opmerklik dat die Nasionalisme van die tragiese held en titelkarakter tot sy vereensaming en isolasie lei. 'n Moontlike ideologiekritiese diskoers jeens Afrikanernasionalisme kan gekonstrueer word.
In die veertigerjare verskyn die eerste Afrikaanse romans van swart Afrikaanse skrywers waarin "gekleurde" karakters se ervarings verwoord word. In SV Petersen (1914-1987) se As die son ondergaan (1945) word die die stad en platteland-tema verken deur die beskrywing van die mislukte stadsbestaan van 'n jongman wat aan die einde van die verhaal weer na die platteland terugkeer.
Die nostalgiese uitbeelding van die plaas as 'n selfgenoegsame idille (in die plaasroman) neem gedurende hierdie tydperk in belangrikheid toe, byvoorbeeld C.M. Van den Heever se Somer (1939).
Wat die Engelse Suid-Afrikaanse literatuur van hierdie periode betref, is die werk van Herman Charles Bosman (1905-1951) belangwekkend. Hy is eers na sy dood as hooffiguur erken. Bosman debuteer in 1934 met Unto dust. In hierdie teks en ook Mafeking Road (1947) en A cask of Jerepigo (1957) word 'n pretensielose, humoristiese en onsentimentele vertelstyl aangetref. Cold Stone Jug (1949) wrang ironiese sketse oor die lewe in 'n gevangenis, is 'n voorloper van 'n teks soos Breyten Breytenbach se Voetskrif (1976) wat ook gevangesetting en die gevangenis as tema het. Die enigmatiese persona van Bosman en die moord op sy swaer (hy is aanvanklik ter dood veroordeel, maar het 'n 4 jaar gevangenistermyn uitgedien) dra by tot sy kultusstatus binne die Suid-Afrikaanse letterkunde
[wysig] Die Afrikaanse letterkunde van 1955 tot 1976
In die dertiger-en veertigerjare was dit veral op die terrein van die Afrikaanse poësie waar die vernuwende bydrae van die Dertigers en die Veertigers gesien kan word. Kuns het nie meer in diens van 'n aktivistiese kultuurpolitiese program gestaan nie, maar individualisme en poësie as 'n "hoë en dwingende taak" (N.P. Van Wyk Louw) het voorrang geniet. In die werk van die Veertigers, veral in dié van D.J. Opperman, is die blik verruim om ook die klipperige Afrika-landskap te beskou en te beskryf. Peter Blum debuteer in 1955 met Van Steenbok tot Poolsee . In hierdie bundel word daar parodiërend kommentaar op die Suid-Afrikaanse samelewing gelewer. Verstegniese eksperimentering en 'n ruim referensiekader kenmerk Blum se oeuvre en hy kan as die poësiewegbereider van die vernuwende skrywers van sestig, die sogenaamde Sestigers, gesien word.
Die publikasie van N.P. van Wyk Louw se Tristia in 1962 en ook sy essay "Vernuwing in die prosa" het 'n bepalende invloed op die letterkundige landskap gehad. Die moontlikhede van prosa wat nog nie bestaan het in Afrikaans nie, is teoreties deur Louw verken, dit is gerealiseer in die prosa van die groep met die versamelnaam, die Sestigers.
In teenstelling met die Dertigers waar dit veral op die terrein van die poësie was waar vernuwing plaasgevind het, was vernuwing in die sestigerjare veral in prosatekste merkbaar. Die Sestigers, 'n uiteenlopende groep skrywers met 'n Eksistensialistiese visie en 'n voorliefde vir vormtegniese eksperimentering as gemeenskaplike eienskappe, debuteer in die sestigerjare. 'n Verdere ooreenkoms tussen die disperate lede is die politieke bewustheid wat uit hul werk spreek - waar skrywers vroeër Afrikanernasionalisme heelhartig ondersteun het, ontstaan daar in 'n wisselende mate 'n breuk tussen die Afrikanernasionalistiese-regering en skrywers.
Van die prominenste Sestigerprosaïste is Etienne Leroux, André P. Brink en Jan Rabie. Die bekendste digters wat by hierdie groepering betrek word, is Ingrid Jonker en Breyten Breytenbach. Adam Small en Barho Smit is die vernaamse dramaturge wat in die sestigerjare debuteer.
Nie net skrywers wat tot die groep van Sestig behoort het, lewer belangwekkende werk in die periode tussen 1960 en 1976 nie, maar ook talle randfigure soos Karel Schoeman, Hennie Aucamp, Abraham de Vries en Henriette Grové. In die vroeë sewentigerjare debuteer twee van die grootste Afrikaanse digters: Antjie Krog en Wilma Stockenström.
Vir reliëf word daar ook na die Engelstalige Suid-Afrikaanse letterkunde verwys. In hierdie letterkundige sisteem is blanke hegemonie ook gekritiseer. Dit is af te lees in die teskte van skrywers soos Ruth First, Nadine Gordimer en Es'kia Mphahlele
[wysig] Historiese agtergrond
Die Sestigers is nie net deur die Wes-Europese denkklimaat beïnvloed nie, maar hulle het ook gereageer op 'n maatskappy wat al hoe meer sigself geïsoleer het en deur die internasionale gemeenskap geïsoleer is. Die tydperk van 1960 tot 1976 kan gesien word as die konsolidasie van blanke hegemonie en toenemende swart verset. Die tydperk word omraam deur die Sharpeville-menseslagting in Maart 1960 en die Soweto-skoolonluste in Junie 1976. In 1960 vind 'n referendum plaas oor Republiekwording. Die Afrikanernasionalistiese ideaal word verwerklik en Suid-Afrika word 'n Republiek in 1961. Die Sharpeville-slagting waartydens die polisie 69 mense dood, lei tot buitelandse verontwaardiging en verskerpte belangstelling in en kritiek op die Suid-Afrikaanse Apartheidspolitiek. Dit lei ook tot die afkondiging van 'n noodtoestand en die verbod op die Pan African Congress en African National Congress deur die regering.
Die Britse premier, Harold Macmillan lewer die "Winds of change"-toespraak in 1960 in die Suid-Afrika-parlement waarin hy 'n swart meerderheidsregering as 'n noodwendigheid voorgehou het. In sy reaksie het die Suid-Afrikaanse eerste-minister, H.F. Verwoerd, aangevoer dat Suid-Afrika 'n "true white state" sou bly. In 1961 het die leier van die ANC, Albert Luthuli, die Nobelprys vir vrede ontvang - geen melding daarvan is gemaak deur die staatsbeheerde openbare uitsender (die SAUK, nou die SABC) nie. In 1963 vind die Rivonia-verhoor plaas waartydens talle ANC-leiers, ondermeer Nelson Mandela, lewenslange tronkstraf opgelë word vir hoogverraad en sabotasie.
Die sestigerjare was 'n tydperk van gedwonge verskuiwings. Ongeveer drie en 'n half miljoen mense is verskuif na ander woonbuurte. In 1966 is Distrik Ses, 'n multikulturele woonbuurt in Kaapstad, tot "blanke" gebied verklaar. Distrik Ses funksioneer as 'n kulturele ikoon van veral bruin Afrikaanssprekendes en die bemoeienis met die optekening van geskiedenis wat in die Apartheidstydperk verswyg is, kan gesien word in die Distrik-Ses museum.
In 1966 is die eersteminister, H.F. Verwoerd, in die parlement in Kaapstad deur 'n hofbode, Dimitri Tsafendas, vermoor. Henk van Woerden se Een mond vol glas (2000) deur die digter Antjie Krog in Afrikaans vertaal as Domein van glas handel oor die lewe van Tsafendas.
Die sestiger en sewentigerjare was 'n tydperk van ekonomiese voorspoed in Suid-Afrika en die (blanke) middelklas gedy.
[wysig] Letterkunde van 1960 tot 1976
N.P. van Wyk Louw - Tristia en die moontlikheid van vernuwing in die prosa
In 1962 publiseer N.P.Van Wyk Louw Tristia - 'n bundel wat klassieke status in die Afrikaanse letterkunde verwerf. Dit is die tweede bundel van die tweede periode van Louw se oeuvre, beginnende met Nuwe Verse (1954) en volg op 'n agtjaarlange verblyf in Amsterdam waar hy by die Universiteit van Amsterdam die leerstoel van professor van Afrikaanse letterkunde en kultuur bekleë het. Tristia staan in die teken van 'n buitelandse verblyf - die titel verwys na die gelyknamige bundel wat Ovidius tydens sy ballingskap geskryf het. Die gedigte sluit aan by dié van ander moderniste soos Nijhoff en die sinkretiese wêreldbeskouing in die gedig "Groot Ode" is vergelykbaar met dié van T.S. Eliot in The waste land. waar oënskynlik diskrepante sienings en elemente tot 'n geheel saamgesnoer en geïntegreer word.
N.P. van Wyk Louw het in 1966 die gramskap van die eerste minister, H.F. Verwoerd op die hals gehaal met die drama Die pluimsaad waai vêr wat tydens die Republiekviering van 1966 op die planke gebring is en waarin die vraag herhaaldelik gestel word: "Wat is 'n volk?". Verwoerd voer aan dat die voortdurende kritiese ingesteldheid oor die betekenis van die woord "volk" anti-nasionalisties is. Van Wyk Louw se polities-maatskaplike denke kan opgesom word deur die titels van gebundelde essays Lojale verset (1939) en Liberale Nasionalisme (1958). Hy is 'n Nasionalis en sien Afrikaners as voortsetters van die Dietse tradsie in Afrika, maar ook krities oor die Groot Projek van Apartheid en Afsonderlike Ontwikkeling.
Louw se Vernuwing in die prosa (1961) is 'n uiteensetting van die moontlikhede wat prosa kan verken - 'n beskrywing van die verwagte prosa wat die "gemoedelike lokale realisme" van Van Bruggen, Malherbe en Van den Heever sou oortref en wat nog nie in Afrikaans bestaan het nie. Hierdie essay het die weg voorberei vir die prosa van Sestig.
In 1956 verskyn die bundel wat die "gemoedelike lokale realisme" oortref: Jan Rabie (geb.1920) se 21, een en twintig verhale en ook die simboliese mondigwording van Afrikaanse prosa. In Rabie se verhale kom die Franse eksistensialisme aan die bod, ook 'n groter bemoeienis met die maatskappy en die opponering van Apartheid.
Op die vraag of die Sestiger-tekste voldoende opponering van blanke hegemonie was, is later ontkennend deur André P. Brink (geb. 1935) geantwoord. In die essay "Tussen sestig en sewentig" skryf hy oor die Sestigers:
'n Paar nuwe vorme. 'n Paar skuins woorde...'n Bietjie slaap by 'n meisie. 'n Bietjie satire. Heelparty simbole… ('n) toesmeer in mites terwyl miljoene... medemense daagliks deur mitelose werklikhede...geskend word…
Brink se Aspekte van die nuwe prosa (1967) kan as die handves van die Sestigers gesien word. Die "ontginning van alle aspekte van die romanstruktuur en die hantering van tyd as 'n aktiewe struktuurfaktor" wat hy as die belangrikste kenmerke van die Sestigerprosa sien, is duidelik af te lees in sy romans, ondermeer, Lobola vir die lewe (1962), Die ambassadeur (1963) en Kennis van die aand (1973). Laasgenoemde teks was ook die eerste Afrikaanse teks wat ingevolge die Wet op Verbode Publikasies verbied is, 'n aangeleentheid wat in die pagina oor die literatuur van ná 1976 verder bespreek sal word.
Brink lewer 'n enorme bydrae tot die Afrikaanse (en Suid-Afrikaanse) letterkunde deur romans, reisverhale, dramas, en vertalings (van ondermeer Cervantes en Nina Berberova). Hy oefen ook 'n groot invloed op die Afrikaanse literêre gesprek uit deur literêre kritiek wat gedurende die sewentiger-en tagtigerjare in die grootste Sondagkoerant, Rapport, verskyn. Brink is die samesteller van die Groot Verseboek 2000, 'n voortsetting van Opperman se standaard kanoniserende werk van Afrikaanse poësie.
In Brink se meer onlangse romans, soos Duiwelskloof (1998), maak hy van die magiese en sprokiesagtige gebruik om die Suid-Afrikaanse realiteit en geskiedenis te skets en sluit aan by magies realistiese tekste van ondermeer Gabriel Garcia Marquez en Mario Varga LLosa.
'n Polemiek het in 1962 uitgebars oor die toekenning van die Hertzogprys aan Etienne Leroux (1922-1989) vir Sewe dae by die Silbersteins wat in 'n hewige briefwisseling in die media as "pornografies en immoreel" deur sommige lesers (en talle nie-lesers) beskryf is.
Leroux se werk is sterk beïnvloed deur Carel Gustav Jung en teorieë rakende argetipiese patrone, soos individuasie, die wyse ou man, die soeke na die anima en animus. Leroux se tekste is skerp satiries - mitologieë wat sentraal in die nasionale identiteit van die Afrikaner staan, word voortdurend herondersoek, soos byvoorbeeld die plaas (in Sewe dae by die Silbersteins en die Suid-Afrikaanse Oorlog in Magersfontein o Magersfontein (1977). Magersfontein o Magersfontein is met die Hertzogprys [2]. bekroon terwyl dit verban was. Die breuk tussen die regering en die rolspelers in die literêre sisteem kan duidelik uit hierdie voorval afgelees word en sal verder bespreek word in die webpagina oor die letterkunde van ná 1976. Leroux se invloed, tematies en stilisties, is waarneembaar in eietydse tekste soos Lettie Viljoen se Karolina Ferreira (1994) en Landskap met vroue en slang (1997) [3].
[wysig] Die poësie van die Sestigers
Peter Blum (1925-1990) se klein maar invloedryke oeuvre bestaan uit Steenbok tot poolsee (1955) en Enklaves van die lig (1958). Deur tegniese eksperimentering, sosiale betrokkenheid, 'n breë verwysingsraamwerk en die aanwending van intertekstualiteit, word hy as die wegbereider van die digters van Sestig gesien.
Die digter, prosaïs, aktivis en skilder, Breyten Breytenbach (geb. 1939) is in Frankryk woonagtig en debuteer in 1964 as digter met Die ysterkoei moet sweet en ook in dieselfde jaar as prosaïs met 'n bundel surrealistiese verhale Katastrofes.
Breytenbach is beïnvloed deur die Franse surrealiste, soos Paul Eluárd en die Nederlandse Vijftigers, Karel Appel en Lucebert. Sy skeppende werk toon ook die invloed van die Zen Boedhisme.
Breytenbach as hoë openbare profiel het ook 'n beduidende invloed op die resepsie van sy tekste soos die letterkundige Francis Galloway in haar studie Breyten Breytenbach as openbare figuur aantoon. In die wegpagina oor die literatuur van na 1976 word sy verhoor, die gevangeskap en die invloed wat dit op die Suid-Afrikaanse literêre maatskappy gehad het, onder die loep geneem.
'n Belangrike digter en kultusfiguur in die Afrikaanse letterkunde is Ingrid Jonker (1933-1965), hiervan getuig die groot hoeveelheid gedigte wat haar as onderwerp het, byvoorbeeld Johann de Lange se "Ontvlugting" wat in 'n intertekstuele gesprek met die gelyknamige Jonker-teks tree. Sedert 1994 is daar ook hernude belangstelling in haar werk - haar gedig "Die kind wat doodgeskiet is deur soldate by Nyanga" is by die opening van die eerste demokratiesverkose parlement deur president Mandela voorgelees. Ingrid Jonker debuteer in 1956 met Ontvlugting. Haar poëtiese deurbraak is Rook en oker(1963). Die invloed van Eluárd en die Vijftigers is, soos by Breytenbach aantoonbaar in liriese ritmiese vrye vers met assosiatiewe beelde. In 1966 word die bundel Kantelson postuum gepubliseer
Ingrid Jonker pleeg selfmoord in Junie 1965 deur die see in te loop. Die amper profetiese reëls uit die titelgedig van haar debuutbundel "my lyk lê uitgespoel in wier en gras/ op al die plekke waar ons eenmaal was." dra tot haar mitologisering by, asook as die stormagtige (en openbare) liefdesverhoudings met André P. Brink en die Engelse Suid-Afrikaanse skrywer, Jack Cope. 'n Bloemlesing en lewensbeskrywing van Ingrid Jonker deur Gerrit Komrij en Henk van Woerden het in 2000 verskyn met die titel Ik herhaal je.
Adam Small (geb 1936) se werk is ook opgeneem in Windroos, die versamelbundel van die Sestigers. Small se eerste bundel in Kaapse-Afrikaans Kitaar my kruis word in 1961 gepubliseer. In hierdie bundel en in sy ander werk soos Sê Sjibbolet word met 'n skerp satiriese inslag kritiek gelewer op die Suid-Afrikaanse maatskappy. In 1965 word die drama Kanna hy kô hystoe gepubliseer wat deur die letterkundige, Fanie Olivier, bestempel word as "die eerste werklik geslaagde epiese drama in Afrikaans". Small se invloed strek oor verskillende periodes en die gebruik van Kaapse-Afrikaans en satire kan ook in die werk van die 'Struggle'-digters van ná 1976 gesien word, soos in die poësie van Patrick Peterson en Clinton du Plessis. Kliek hier vir meer inligting oor Adam Small.
Bartho Smit (1924-1986) het gedurende 1952 tot 1957 in Europa gebly. Sy dramas toon ook die invloed van die Wes-Europese denkklimaat en hy was herhaaldelik die slagoffer van owerheidsensuur en sensuur deur teaterinstasnies wat sy tekste onvanpas gevind het om op te voer. Tekste soos Putsonderwater en Die verminktes is eers suksesvol in die buiteland op die planke gebring. Herhaaldelik is die uitvoering van opdragwerke ook gestaak soos Bacchus in die Boland. Smit is deur kollegas as 'n leier en 'n profeet gesien en sy vernuwende invloed was nie net tematies deur die eerste eksistensialistiese dramas in Afrikaans nie, maar ook toneelmatig soos byvoorbeeld die deurbreking van die eenheid van tyd en plek in die drama Moeder Hanna (1955)
[wysig] Randfigure wat in die sestigerjare debuteer
Nie net die lede van die groep van Sestig het belangwekkende tekste gedurende hierdie periode gepubliseer nie. Karel Schoeman (geb.1939) debuteer in 1965 met 'n Lug vol helder wolke. Sy werk vertoon nie die stilistiese eksperimentering van sy tydgenote nie en ook nie die verskraling van tematiek waarvan hulle beskuldig is nie. Schoeman word tot die handvol waarlik groot Afrikaanse (en Suid-Afrikaanse) romansiers gereken en van sy belangrikste prosawerke is Op 'n eiland(1971), Na die geliefde land (1972), 'n Ander land (1984) en die 'Stemme'-trilogie: Hierdie lewe (1993), Die uur van die Engel (1995) en Verliesfontein(1998). Die verhouding Nederland en Suid-Afrika kom ook in sy werk aan die bod soos byvoorbeeld in die onlangs verskene Stamland (2000), 'n verslag van 'n Nederlandse reis.
Die histiografiese bemoeienis wat uit Schoeman se werk spreek en die problematisering van geskiedskrywing en fiksie vind neerslag in 'n roman soos Verkenning(1998) waarin daar in gesprek getree word met die koloniale reisverslae van ondermeer Lichtenstein. Verkenning is 'n uiters boeiende teks waarin die verhouding tussen kolonie en koloniale moondheid diepgaande verken word. Schoeman is ook 'n produktiewe geskiedkundige navorser en ook die biograaf van Susanna Smit en Olive Schreiner [3].
Hennie Aucamp (geb. 1934) is ook 'n randfiguur wat gedurende die sestigerjare debuteer. Hy is een van die belangrikste Afrikaanse kortverhaalskrywers en 'n voortsetter van die dekadentiese stroming in die Afrikaanse letterkunde wat ontstaan by C.Louis Leipoldt.
Aucamp publiseer ook kabarettekste, poësie, literêre kritiek en dagboeke. Hy het 'n bepalende invloed op die Afrikaanse literêre sisteem en ook op die gay-subsisteem. Skrywers soos Koos Prinsloo en Johann de Lange wat gedurende die periode ná 1976 debuteer en die gaysdiskoers binne die Afrikaanse letterkunde prominent gemaak het, toon hul skatpligtigheid aan Aucamp deur in 'n intertekstuele gesprek met sy werk (en ook met hom) te tree: die omslag van Johann de Lange se eerste versameling prosa Vreemder as fiksie(1995) bestaan uit 'n superponering van die beelde van die gesigte van De Lange, Koos Prinsloo en Aucamp.
Aucamp, Abraham de Vries en die Sestiger, Chris Barnard, het die kortverhaalgenre in die Afrikaanse letterkunde prominent gemaak. Dit, en ook die kortkortverhaal, is belangrike genres in die Afrikaanse litererê sisteem. Abraham de Vries (geb. 1937) het die Reina Prinsen-Geerligsprys in 1962 ontvang vir sy eerste drie bundels en het reeds dertien bundels kortverhale gepubliseer. Hy is die samesteller van die bekendste bloemlesing van Afrikaanse kortverhale, Die Afrikaanse kortverhaalboek, hersien in 1996 as Eeu. Honderd jaar van Afrikaanse kortverhale .
Henriette Grové (geb 1922) se bydrae tot die Afrikaanse letterkunde omvat bekroonde kortverhale, romans en dramas. Wat gemeenskaplik aan haar werk is, is tematiese samehang (waarheid en die leuen, onvolkomenheid, die vervlietendheid van tyd) en geslaagde stilistiese eksperimentering. In 1966 verskyn die kortverhaalbundel Jaarringe waar die aanwending van kindervertellers veral die aandag trek. Die Kêrel van die Pêrel of Anatomie van 'n leuenaar (1983) en In die kamer was 'n kas (1989) is indrukwekkende postmodernisitese tekste waarin die verhouding tussen waarheid en leuen deurtastend ondersoek word. Grové se tekste handel eerstens oor menslike dilemmas, die politiek speel nouliks 'n rol, dit is dus te verstane dat Grové 'n buitestaanderfiguur in die Afrikaanse letterkunde van die Sestiger-en sewentigerjare.
[wysig] Die poësiedebutante van 1970
In 1970 debuteer twee van die belangrikste Afrikaanse digters, die agttienjarige Antjie Krog met Dogter van Jefta en Wilma Stockenström met Vir die bysiende leser.
Antjie Krog (geb.1952)
Krog se oeuvre is tekenend van 'n sterk maatskaplike bewussyn, 'n intense liggaamlikheid en 'n feministiese betrokkenheid. "en ek skryf omdat ek woedend is" is een van haar bekendste digreëls - die woede is toe te skryf aan 'n onredelike (patriargale) maatskaplike opset en verbete pogings om balans te vind as vrou, minnaar, moeder, burger én digter. Krog het reeds agt digbundels gepubliseer waarvan Otters in bronslaai (1981) Jerusalemgangers (1985), Lady Anne (1989) waarvoor sy die belangrike Hertzogprys ontvang en Gedigte 1989-1995 (1995) die belangrikste is. In 2000 het haar nuwe bundel Kleur kom nie alleen nie, verskyn. 'n Keur uit haar gedigte is deur Robert Dorsman in Nederlands vertaal en gebundel onder die titel Om vry te kan asemhaal (Atlas, 1999).
Antjie Krog was ook 'n verslaggewer van die SABC (die Nasionale Uitsaaidiens) by die Suid-Afrikaanse Waarheids-en versoeningskommisie (die WVK) [5]. Haar ondervindinge boekstaaf sy in Country of my skull (1998), in Nederlands vertaal as De kleur van je hart (2000), ' n aangrypende teks waarin die belewing van die turbulente Suid-Afrikaanse geskiedenis deur Krog die joernalis én digter, weergegee word.
'n Essay van Antjie Krog warin sy 'n meer inklusiewe verhaal oor die Suid-Afrikaanse Oorlog bepleit kan hier gevind word. 'n Heel interessante bespreking van Lady Anne deur Louise Viljoen kan hier gevind word. Gedigte van Antjie Krog is hier te lese. Artikels deur Antjie Krog oor die Suid-Afrikaanse Waarheids-en Versoeningskomissie kan hier gevind word.
Die verhouding met die Afrika-landskap word deur (om Elisabeth Eybers aan te haal) "die onoortroffe Wilma Stockenström" verken. Die gedigte oor die natuur is onromanties, onsentimenteel. Die paleontologie en ander natuurwetenskaplike vakgebiede word ook betrek.
Die toon van Stockenström (geb. 1933) se gedigte is onbewoë, soms wrang ironies en spottend - enkele versreëls uit die gedig 'Ecce homo' ter illustrasie: "Nee! Drama wil hoog reik!/ Daar staan hy nou met sy weekdele bloot,/die mens, die sot, die groot toneelspeler."
Stockenström se oeuvre bestaan uit sewe digbundels, vyf romans en 'n drama. Sy het twee keer die Hertzogprys verower, in 1977 vir die digbundel Van vergetelheid en glans en vir die roman Abjater wat so lag in 1992.
Die roman Die kremetartekspedisie (1981) (vertaal in Nederlands as Expeditie naar de boabab) is in sewe tale vertaal en is met die die Italiaanse Crinzane Gavore-prys bekroon. Dit is 'n poëtiese kragtoer wat handel oor die slaaf Levebre, se verblyf in 'n kremetartboom (boabab) wanneer haar eienaar deur 'n krokodil gevang word tydens 'n reis na die binneland. Die ekspedisie na die kern van die self en die boom as vroulike ruimte word indringend verken. Hierdie teks is 'n waardevolle bydrae tot post-koloniale feministiese Afrikaanse letterkunde.
Guus Middag beskryf Stockenström se gedigte as szymborskiaans. Die menslikheid, universaliteit en onbewoënheid van haar poësie is vergelykbaar met die poësie van die groot Poolse digter.
Biografiese aantekeninge oor Stockenström deur Robert Dorsman kan hier gevind word.
Engelstalige Suid-Afrikaanse letterkunde
Die protes teen hegemoniese blanke heerskappy is ook in tekste van ander sisteme van die Suid-Afrikaanse letterkunde af te lees.
Tydens die sestigerjare het 'n aktiewe groep swart skrywers ondermeer rondom die tydskrif Drum versamel. Drum het ook ikoniese status in die Suid-Afrikaanse samelewing, waarvan die uiters boeiende foto's uit die Drum-argiewe getuig. Drum was 'n weerspieëling van die vitale townshipkultuur wat deur gedwonge verskuiwing in die Apartheidstydperk vernietig is. Down Second avenue deur Es'kia Mpahlele - 'n teks wat handel oor Marabastad, het in 1959 verskyn, en hierin is gedwonge verskuiwings sterk gekritiseer.
Ruth First, aktivis, akademikus en biograaf van Olive Schreiner, is in 1982 deur die "Burgerlike Samewerkingsbureau" (die Apartheidsregering se polisiemag) vermoor in 'n briefbomaanval. Sy was getroud met die leier van die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party, Joe Slovo, en publiseer in 1965 117 days: an account of confinement and interrogation under the South African 90-days detention law waarin die gevangesetting sonder 'n verhoor ingevolge die Noodtoestandwetgewing aan die bod kom.
Die Nobelpryswenner, Nadine Gordimer se humanisties, liberale bemoeienisse kan in The Conservationist van 1974 gesien word. Hierdie teks is ook 'n anti-pastorale plaasroman. Die lyk van die swart plaaswerker dryf die heeltyd na bo, die subaltern kan nie verder verswyg word nie. Meer inligting oor Nadine Gordimer kan hier gevind word.
[wysig] Gevolgtrekking
Die tydperk vanaf 1960 tot 1976 kan gesien word as die konsolidasie van Afrikanermag. Hegemoniese Afrikanermag is ook meer aan kritiek onderwerp deur skrywers wat in 'n internasionale intellektuele dampkring beweeg het. 'n Breuk tussen die skrywers aan die een kant en die politici en "die volk" aan die ander kant, het in die sestigerjare ontstaan. Die Sestigers het onder die invloed van die eksistensialisme en die nouveau roman tegniese vernuwing op die prosagebied gebring. Die tekste van die Sestigers was nie populisties nie. Talle ander belangrike skrywers wat nie tot die groep van sestig gereken word nie, het in die sestiger en vroeg sewentigerjare gedebuteer. Die periode ná 1976, ingelei deur die Soweto-skoolonluste in Junie, word gekenmerk deur wat André Brink "Literatuur in die Strydperk" noem.
[wysig] Eindnotas
[1] Die letterkundige D.R.Roodt voer aan dat die Sestigers naïwe na-apers van die Wes-Europese Moderniste was wat nog steeds verankerd was in Afrikaanse sosiale en literêre tradisies. Ondanks die kritiek op die maatskaplike (ir)relevansie van die Sestigers, is dit duidelik dat die Sestigers Afrikanerhegemonie teëgestaan het en dat hulle 'n tegnies-vernuwende bydrae tot die Afrikaanse letterkunde gelewer het.
[2] Die Hertzogprys is die belangrikste letterkundige prys vir Afrikaanse letterkunde. Dit word deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns toegeken. 'n Lys van vorige wenners asook van wenners van ander Suid-Afrikaanse Akademie-Pryse sedert 1960.
[3] Ingrid Winterbach (pseud. Lettie Viljoen) maak haar buiging in die Afrikaanse letterkunde in Leroux se 1844 (1967) - die korrespondensie van 'n 44-jarige skrywer en die agttienjarige 'mejuffrou X' wat gebasseer is op die briefwisseling van Leroux en Winterbach.
[4] Sussan Smit was getroud met die trekleier Abraham Smit en sy is veral bekend vir haar uitspraak dat die die Voortrekkervroue kaalvoet oor die Drakensberge sou trek om van Britse oorheersing te ontkom. Antjie Krog het ook 'n gedigtereeks oor Susanna Smit geskryf wat in Otters in bronslaai (1981) opgeneem is. Meer inligting oor Olive Schreiner kan gevind word op die pagina oor die ontstaansgeskiedenis van die Afrikaanse letterkunde.
[5] Die Waarheid-en Versoeningskommissie is na die Apartheidsperiode ingestel om ondersoek in te stel na menseregteskendings. Slagoffers van geweld van die Apartheidsregering en die Bevrydingsorganisasies het hulle verhale vertel; oortreders kon vir amnestie aansoek doen. Die WVK was instrumenteel in die verkenning van die belewing van Apartheid van (gewone) mense - die sogenaamde voices from below-benadering. Die WVK en die invloed daarvan op die Afrikaanse word bespreek by die pagina oor die Literatuur van ná 1990.
