Jan I van Brabant

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Jan I
’n Beeld van die betrokke persoonlikheid.
Miniatuur uit 'n manuskrip van die Brabantsche Yeesten.

Huweliksmaat Margaretha van Frankryk (1254–1271)
Margaretha van Dampierre

Jan I (Leuven, 1252/54 - Bar-le-Duc, 3 Mei 1294) was hertog van Brabant van 1267 tot 1294, en van Limburg van 1288 tot 1294.

Biografie[wysig | wysig bron]

Jan was die seun van Hendrik III en Aleidis van Bouegondië. Hy was ook bekend as minnesanger. Hy volg sy geestesversteurde ouer broer Hendrik IV op, wat deur sy moeder-regentes van die troon geweer was. Hy tree in 1273 met Margaretha van Dampierre, dogter van die Vlaamse graaf Gwijde van Dampierre, in die huwelik. Margaretha, 'n dogter van Lodewijk IX van Frankrijk (en wat sy eerste vrou was) is in 1271 na 'n huwelik van byna 'n jaar in die kraambed oorlede. Jan was die vader van:

Jan I was 'n kragtige heerser gewees wat sy gebied aansienlik vergroot het. Hy kondig ook 'n algemene landreg af en herorganiseer die administrasie van sy vorstedom. Sy pogings om die Brabantse invloed tussen die Maasriver - en die Rynrivier te versterk bring hom onder meer in botsing met die magtige aartsbiskop van Keulen. Omdat sy Rynpolitiek gestrook het met sy vorstedom se handelsbelange, kon hertog Jan reken op die finansiële steun van die Brabantse stede, waaraan hy as teenprestasie uitgebreide voorregte toeken. Sy belangrikste aanwins was die hertogdom Limburg, (samevallend met die mees noordelike van die teenswoordige Belgiese provinsie Luik, en die suide van die Nederlandse provinsie Limburg, genoem na die burg/kasteel Limburg aan die Vesder). Toe die kinderlose hertogin Irmgard van Limburg in 1283 oorlede is, het Jan I die opvolgingsreg van een van haar erfgename gekoop. Dit was egter nie na die sin van haar wewenaar, Reinoud I van Gelre, gewees nie. Die verset word egter tydens die Slag by Woeringen (5 Junie 1288) gebreek, waarna die hertogdom Limburg definitief aan Jan I toegewys word.

Jan I staan bekend as 'n lewensgenieter en minnaar van musiek, sang en die digkuns. Aan sy hof weerklink Nederlandse, Duitse en Franse literatuur. Self skryf hy Minnesange in 'n Duits-getinte tongval. Bekend is sy lied Eins meien morgens fru met die Oksitaanse sinnetjie Harba lori fa ('De morgen is voor hen aangebroken'/'Die oggend het aangebreek'). Sy hartstog vir jagpartytjies en gewelddadige riddertoernooie moes die hertog egter met sy dood voor betaal: hy verongeluk tydens 'n toernooi in Bar-le-Duc. Hy word begrawe in die minderbroederskerk in Brussel, volgens die bronne Mos Teutonicus/more teutonico, dit wil sê sy lyk is gekook. Die oorblyfsels van sy graf kan nog gesien word in die ondergrondse museum Bruxella 1238 langs die beursgebou wat op die terrein van die voormalige klooster van die broederskap gebou is.

Afstammelinge[wysig | wysig bron]

Jan I van Brabant had ook talryke erkende buite-egtelike afstammelinge gehad:

  • 'n Seun genaamd Jan Pijllijser word in 1272 uit 'n verhouding met Janneke Pijllijser (1253°-1297+) gebore.
  • 'n Seun genaamd Gilles van der Balct word in 1273 uit 'n verhouding met Johanna van der Balct gebore.
  • 'n Seun genaamd Jan van der Plas word in 1275 uit 'n verhouding met Aleydis van der Plas (diensmeisie by sy kasteel) gebore.

Van andere buite-egtelike kinders kon Jan I eweneens die natuurlike vader van wees: Jan Meeuwe, Margareta van Tervuren en Jan van Mechelen. Alle geskiedkundiges is dit egter nie eens oor die getalle en identiteite van Jan 1 se buite-egtelike kinders nie (soos bv. oor Jan van Mechelen).

In die populêre kultuur[wysig | wysig bron]

Volkslied[wysig | wysig bron]

Hertog Jan word vereer in 'n bekende Brabantse volkslied.

Bier[wysig | wysig bron]

Hertog Jan leef voort in die Brabantse volkslegendes as 'n populêre, vrolike en vrygewige vors wat graag in die geselskap van eenvoudige mense sy drank en spys geniet het. Na die Slag van Woeringen het hy 'n groot oorwinningsviering vir sy leër gehou, met baie bier. Ten einde sy soldate toe te spreek, het hy dikwels bo-op 'n stapel biervate sy plek ingeneem. Volgens sommige sou hy op hierdie manier die model gewees het vir die allegoriese bierkoning Gambrinus, wie se naam sou ontstaan het deur die gewilde korrupsie van sy Latynse naam ('Jan primus'=Jan die eerste). In elk geval word sy beeld op die perd gebruik as logo vir die gewilde bier in België genaamd Primus wat verwys na Jan I. Op die logo van die Limburgse bier-handelsmerk wat na hom vernoem is,Hertog Jan, word hy uitgebeeld as 'n bebaarde prins in 'n hermelynjas wat 'n groot beker bier ophou.

Voorbeeld van sy digkuns[wysig | wysig bron]

 Eens meienmorgens vroe
 Was ic opgestaen;
 In een scoen boemgaerdekijn
 Soudic spelen gaen.
 Daer vant ic drie joncfrouwen staen:
 Dene sanc vore, dander sanc na:
 Harba lori fa, harba lori fa, harba lori fa.
 
 Doe ic versach dat scone cruut
 In den boemgaerdekijn,
 Ende ic vehoorde dat soete geluut
 Van den mageden fijn,
 Doe verblide dat herte mijn,
 Dat is moeste singen na:
 Harba lori fa, harba lori fa, harba lori fa.
 
 Doe groette is die allerscoenste,
 Die daer onder stont;
 Ic liet mine arme al omme gaen;
 Doe, ter selver stont
 Ic woudese cussen an haren mont.
 Si sprac: ""laet staen, laet staen, laet staen!""
 Harba lori fa, harba lori fa, harba lori fa.

Die gedig is opgeneem in Keur uit die Nederlandse poësie (Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Beperk [NASOU BEPERK]) waarvan daar ten minste twaalf drukke was (met ISBN nommer 0 625 00160 5). Dit is 'n bloemlesing met aantekeninge deur A.P. Grové en J.L. Steyn.

Fotogalery[wysig | wysig bron]

Voorouers[wysig | wysig bron]

Voorouers van Jan I van Brabant
Oorgrootouers Hendrik I van Brabant
(1160-1235)

Mathilde van Boulogne
(±1161–1210)
Filips van Zwaben
(1177-1208)
∞ 1197
Irena Angela
(1177-1208)
Odo III van Bourgondië
(1166-1218)
∞ 1299
Adelheid van Vergy
(1182–1252)
Robert III van Dreux
(1185-1234)
∞.1210
Eleonora van Saint-Valery-sur-Somme
(1192-1250)
Grootouers Hendrik II van Brabant
(1207-1248)

Maria van Zwaben
(1201-1235)
Hugo IV van Bourgondië
(1212-1272)
∞ 1229
Yolande van Dreux
(1212-1248)
Ouers Hendrik III van Brabant (1231-1261)
∞ +/-1251
Aleidis van Bourgondië (1233-1273)
Jan I van Brabant (±1252–1294)

Bronne[wysig | wysig bron]

  • Keur uit die Nederlandse poësie (bloemlesing), (Nasou Beperk), ISBN: 0 625 00160 5

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Notas[wysig | wysig bron]

Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Nederlandse Wikipedia vertaal.