Politiek
Politiek (Grieks: Πολιτικά politiká; letterlik "van, vir, of met betrekking tot burgers") is die proses en metode van besluitneming vir groepe mense. Politiek is die versameling aktiwiteite wat verband hou met die neem van besluite in groepe, of ander vorme van magsverhoudinge tussen individue, soos die verspreiding van hulpbronne of status. Die akademiese studie van politiek word Politieke wetenskap (politikologie) genoem en is die ondersoek van politieke optrede, en bestudeer die verkry en toepassing van mag, wat die afdwing van iemand se wil op 'n ander is.
Dit kan positief gebruik word in die konteks van 'n 'politieke oplossing' wat kompromiegesind en nie-gewelddadig is[1] of beskrywend as 'die kuns of wetenskap van die regering', maar het ook dikwels 'n negatiewe konnotasie.[2] Die slawernyafskaffer Wendell Phillips het byvoorbeeld verklaar dat "ons nie politiek speel nie; anti-slawerny is geen grap vir ons nie." [3] Die begrip is op verskillende maniere gedefinieer, en verskillende benaderings het fundamenteel verskillende menings oor of dit moet uitgebreid of beperk, empiries of normatief gebruik word, en of konflik of samewerking daarvoor noodsaakliker is.
'n Verskeidenheid van metodes word in die politiek toegepas, wat die bevordering van eie politieke sienings onder mense insluit, onderhandeling met ander politieke onderdane, wette opstel en mag uitoefen, insluitend oorlogvoering teen teëstanders.[4][5][6][7][8] Politiek word op 'n wye verskeidenheid sosiale vlakke uitgeoefen, van klans en stamme van tradisionele samelewings, deur moderne plaaslike regerings, maatskappye en instellings tot soewereine state, tot op internasionale vlak. In moderne nasiestate vorm mense dikwels politieke partye om hul idees te verteenwoordig. Lede van 'n party stem dikwels in om dieselfde standpunt in te neem oor baie aangeleenthede en stem in om dieselfde wetswysigings en dieselfde leiers te steun. 'n Verkiesing is gewoonlik 'n kompetisie tussen verskillende partye.
'n Politieke stelsel is 'n raamwerk wat aanvaarbare politieke metodes binne 'n samelewing definieer. Die geskiedenis van politieke denke kan teruggevoer word na die vroeë oudheid, met kernwerke soos Plato se Republiek, Aristoteles se Politica, Chanakya se Arthashastra en Chanakya Niti (3de eeu vC), asook die werke van Konfusius.[9]
Etimologie
[wysig | wysig bron]
Die woord politiek het sy oorsprong in die Griekse woord polis, wat "stad" beteken. Aristoteles se klassieke werk Politiká – letterlik "die sake van die stede" – het die Antieke Griekse term politiká gebruik. In die middel van die 15de eeu is die titel van Aristoteles se werk in Vroegmoderne Engels as Polettiques weergegee, wat later politics geword het.
Die enkelvoudsvorm politic is die eerste keer in 1430 in Engels aangeteken. Dit kom van die Middelfranse politique, wat self van die Latynse politicus afgelei is – 'n verlatynsing van die Griekse politikós, wat op sy beurt van polítes ("burger") en polis ("stad") kom.
Definisies
[wysig | wysig bron]- Volgens Harold Lasswell is politiek 'wie kry wat, wanneer, hoe.'[10]
- Vir David Easton gaan dit oor 'die gesaghebbende verdeling van waardes vir 'n samelewing'.[11] Vir Vladimir Lenin is 'politiek' die mees gekonsentreerde uitdrukking van ekonomie.'[12]
- Bernard Crick het aangevoer dat "politiek 'n kenmerkende vorm van heerskappy is waardeur mense saam optree deur middel van geïnstitusionaliseerde prosedures om verskille op te los, uiteenlopende belange en waardes te versoen en openbare beleid te maak in die strewe na gemeenskaplike doelstellings."[13]
- Volgens Adrian Leftwich:
"Politiek bestaan uit alle aktiwiteite van samewerking, onderhandeling en konflik binne en tussen samelewings, waardeur mense die gebruik, produksie of verspreiding van menslike, natuurlike en ander hulpbronne organiseer tydens die produksie en reproduksie van hul biologiese en sosiale lewe."[14]
Benaderings
[wysig | wysig bron]Daar is verskillende maniere waarop die benadering van politiek gekonseptualiseer is.
Uitgebreid en beperk
[wysig | wysig bron]Adrian Leftwich het die siening van die politiek gedifferensieer op grond van hoe uitgebreid of beperk hulle persepsie van wat as 'polities' beskou word.[15] Die uitgebreide siening sien die politiek aanwesig oor die sfeer van menslike sosiale verhoudings, terwyl die beperkte siening dit tot sekere kontekste beperk. Op 'n meer beperkende manier kan politiek byvoorbeeld hoofsaaklik oor die konsep regeer beskou word,[16] terwyl 'n feministiese perspektief kan argumenteer dat aspekte wat tradisioneel as nie-polities beskou word, inderdaad ook as politiek beskou moet word.[17] Laasgenoemde posisie is vervat in die slagspreuk die persoonlike is polities, wat die onderskeid tussen private en openbare kwessies betwis. In plaas daarvan kan politiek gedefinieer word deur die gebruik van mag, soos Robert A. Dahl aangevoer het.[18]
Moralisme en realisme
[wysig | wysig bron]Sommige perspektiewe beskou politiek empiries as die uitoefening van mag, terwyl ander dit as 'n sosiale funksie met 'n normatiewe grondslag sien. Dié onderskeid word soms die verskil tussen politieke moralisme en politieke realisme genoem. Vir moraliste is politiek nou aan die etiek verbonde en bereik dit sy uiterste in utopiese denke. Volgens Hannah Arendt was Aristoteles se siening dat "om polities te wees ... beteken het dat alles deur woorde en oorreding beslis word en nie deur geweld nie", terwyl Bernard Crick geskryf het dat politiek die manier is waarop vrye samelewings regeer word en dat ander vorme van heerskappy iets anders is. Vir realiste daarteenoor – onder wie Niccolò Machiavelli, Thomas Hobbes en Harold Lasswell gereken word – weerspieël die ware aard van politiek die menslike begeerte om te heers en om eiebelang te bevorder eerder as enige moralisme.
Konflik en samewerking
[wysig | wysig bron]Die agonisme voer aan dat politiek in wese op konflik tussen teenstrydige belange neerkom. Die politieke wetenskaplike Elmer Schattschneider het geskryf dat "aan die wortel van alle politiek die universele taal van konflik lê", terwyl die wese van politiek vir Carl Schmitt die onderskeid tussen "vriend" en "vyand" was. Dit staan in regstreekse teenstelling met die meer samewerkende sienings van Aristoteles en Crick. Die Ierse politieke wetenskaplike Michael Laver bied 'n gemengde siening tussen dié uiterstes:
"Politiek gaan oor die kenmerkende mengsel van konflik en samewerking wat so dikwels in menslike interaksie voorkom. Suiwer konflik is oorlog. Suiwer samewerking is ware liefde. Politiek is 'n mengsel van albei."
Geskiedenis
[wysig | wysig bron]Voorgeskiedenis en vroeë state
[wysig | wysig bron]Die vroeë menslike vorme van sosiale organisasie – bendes en stamme – het geen gesentraliseerde politieke strukture gehad nie en word soms staatlose samelewings genoem. In die antieke geskiedenis het beskawings nie duidelike grense gehad soos state vandag nie; hulle grense kan eerder as grensstreke beskryf word. Die vroeë dinastieke Sumer en die vroeë dinastieke Egipte was die eerste beskawings wat hulle grense omskryf het. Tot in die 12de eeu het baie mense steeds in nie-staatlike samelewings gelewe, wat van betreklik gelykheidsgesinde bendes en stamme tot ingewikkelde en sterk gelaagde hoofmanskappe gestrek het.
Staatsvorming
[wysig | wysig bron]Daar is verskeie teorieë oor vroeë staatsvorming wat probeer verklaar waarom die staat op sommige plekke ontstaan het en op ander nie, terwyl ander navorsers meen dat sulke veralgemenings nie help nie en dat elke geval op sy eie meriete beskou moet word.
Vrywillige teorieë voer aan dat verskillende groepe mense uit 'n gedeelde rasionele belang saamgekom het om state te vorm. Dié teorieë konsentreer grootliks op die ontwikkeling van die landbou en die bevolkings- en organisatoriese druk wat daarop gevolg het. Een van die bekendste is die hidrouliese hipotese, wat aanvoer dat die staat uit die noodsaak ontstaan het om grootskaalse besproeiingsprojekte te bou en te onderhou. Konflikteorieë beskou daarteenoor konflik en die oorheersing van een bevolking oor 'n ander as die sleutel tot staatsvorming: state het nie uit vrywillige ooreenkoms ontstaan nie, maar uit een of ander vorm van onderdrukking van een groep deur 'n ander, en sommige van dié teorieë sien oorlog as beslissend vir staatsvorming.
Die oudheid
[wysig | wysig bron]Die eerste state van 'n soort was dié van die vroeë dinastieke Sumer en Egipte, wat onderskeidelik omstreeks 3000 v.C. uit die Urukperiode en die voordinastieke Egipte ontstaan het. Vroeë dinastieke Egipte was om die Nyl in die noordooste van Afrika gebou, met grense wat op die rivier en die oases gebaseer was, terwyl vroeë dinastieke Sumer in die suide van Mesopotamië gelê het, met grense wat van die Persiese Golf tot dele van die Eufraat en die Tigris gestrek het.
Die Egiptiere, Romeine en Grieke was die eerste mense wat 'n politieke filosofie van die staat uitdruklik geformuleer en politieke instellings rasioneel geanaliseer het; voor hulle is state in terme van godsdienstige mites beskryf en geregverdig. Verskeie belangrike politieke vernuwings van die klassieke oudheid kom van die Griekse stadstate (polis) en die Romeinse Republiek. Die Griekse stadstate het voor die 4de eeu burgerregte aan hulle vrye bevolking toegeken, en in Athene is dié regte met 'n regstreeks demokratiese regeringsvorm gekombineer wat 'n lang nalewe in die politieke denke en geskiedenis sou hê.
Moderne state
[wysig | wysig bron]
Politieke wetenskaplikes beskou die Vrede van Wesfale (1648) as die begin van die moderne internasionale stelsel, waarin buitelandse moondhede hulle nie in 'n ander land se binnelandse sake behoort te meng nie. Die beginsel van nie-inmenging is in die middel van die 18de eeu deur die Switserse regsgeleerde Emer de Vattel uiteengesit, en state het die vernaamste institusionele rolspelers in 'n interstaatlike stelsel geword. Die Wesfaalse leer van state as onafhanklike rolspelers is in die 19de eeu deur die opkoms van die nasionalisme versterk, waarvolgens wettige state met nasies – groepe mense wat deur taal en kultuur verenig word – behoort saam te val.
In Europa was die klassieke nie-nasionale state van die 18de eeu die veelvolkige ryke: die Oostenrykse Ryk, die koninkryk Frankryk, die koninkryk Hongarye, die Russiese Ryk, die Spaanse Ryk, die Ottomaanse Ryk en die Britse Ryk. Sulke ryke het ook in Asië, Afrika en Amerika bestaan; in die Moslemwêreld is ná die dood van Mohammed in 632 kalifate gestig wat tot veelvolkige transnasionale ryke ontwikkel het. Die veelvolkige ryk was 'n absolute monargie wat deur 'n koning, keiser of sultan regeer is; die bevolking het aan baie volke behoort en baie tale gepraat, terwyl een volk oorheers het en sy taal gewoonlik dié van die staatsadministrasie was. 'n Paar van die kleiner state het oorleef, soos die onafhanklike vorstedomme Liechtenstein, Andorra en Monaco en die republiek San Marino.
Die meeste teorieë beskou die nasiestaat as 'n 19de-eeuse Europese verskynsel wat deur ontwikkelings soos staatsonderwys, massageletterdheid en die massamedia moontlik gemaak is, hoewel historici ook op die vroeë ontstaan van 'n betreklik verenigde staat en identiteit in Portugal en die Nederlandse Republiek wys. Navorsers soos Steven Weber, Michel Foucault en Jeremy Black voer aan dat die nasiestaat nie uit politieke vindingrykheid of blote toeval ontstaan het nie, maar 'n onbedoelde neweproduk van 15de-eeuse intellektuele ontwikkelings in die politieke ekonomie, die kapitalisme, die merkantilisme en die politieke geografie was, saam met die vooruitgang in kartografie.
Sommige nasiestate, soos Duitsland en Italië, het minstens gedeeltelik uit die politieke veldtogte van nasionaliste in die 19de eeu ontstaan; in albei gevalle was die gebied voorheen tussen ander, soms baie klein state verdeel. Liberale gedagtes oor vrye handel het 'n rol in die Duitse eenwording gespeel, wat deur 'n doeane-unie, die Zollverein, voorafgegaan is. Nasionale selfbeskikking was 'n kernaspek van die Amerikaanse president Woodrow Wilson se Veertien Punte, wat ná die Eerste Wêreldoorlog tot die ontbinding van Oostenryk-Hongarye en die Ottomaanse Ryk gelei het, terwyl die Russiese Ryk ná die burgeroorlog die Sowjetunie geword het. Dekolonisasie het daarna tot die ontstaan van nuwe nasiestate in die plek van veelvolkige ryke gelei.
Globalisering
[wysig | wysig bron]
Politieke globalisering het in die 20ste eeu deur interregeringsorganisasies en supranasionale unies begin. Die Volkebond is ná die Eerste Wêreldoorlog gestig en ná die Tweede Wêreldoorlog deur die Verenigde Nasies vervang, waardeur verskeie internasionale verdrae gesluit is. Streeksintegrasie is deur politieke en fiskale unies soos die Afrika-unie, ASEAN, die Europese Unie en Mercosur nagestreef, en internasionale instellings soos die Internasionale Strafhof, die Internasionale Monetêre Fonds en die Wêreldhandelsorganisasie funksioneer op internasionale vlak.
Politieke wetenskap
[wysig | wysig bron]Die studie van politiek word die politieke wetenskap genoem. Dit bestaan uit talle onderafdelings, waarvan drie die belangrikste is: vergelykende politiek, internasionale verhoudinge en die politieke filosofie. Die vak is verwant aan en maak gebruik van die ekonomie, die regte, die sosiologie, die geskiedenis, die filosofie, die geografie, die sielkunde, die antropologie en die neurowetenskappe.
Vergelykende politiek is die wetenskap van die vergelyking van verskillende soorte grondwette, politieke rolspelers, wetgewers en verwante velde. Internasionale verhoudinge handel oor die interaksie tussen nasiestate sowel as interregerings- en transnasionale organisasies. Die politieke filosofie is meer gemoeid met die aard van politiek self en soek kennis oor onderwerpe soos geregtigheid, legitimiteit, vryheid en die regsgrondslae van antieke en moderne beskawings.
Politieke stelsel
[wysig | wysig bron]
Regeringsvorme
[wysig | wysig bron]Regeringsvorme kan op verskeie maniere geklassifiseer word. Die meeste regerings is óf monargieë – ook konstitusionele monargieë – óf republieke, wat gewoonlik presidensieel, semi-presidensieel of parlementêr is. Republieke is die algemeenste regeringsvorm en monargieë kom in minder lande voor. 'n Ander model klassifiseer regimes volgens wie hulle regeer: 'n demokrasie is die heerskappy van baie, 'n oligargie die heerskappy van min en 'n outokrasie die heerskappy van een.
Wat die mate van vertikale integrasie betref, kan politieke stelsels van die minste tot die meeste geïntegreerd in konfederasies, federasies en eenheidstate verdeel word.
Die staat
[wysig | wysig bron]Al die bogenoemde regeringsvorme is variasies van dieselfde basiese politieke gemeenskap, die soewereine staat. Max Weber het die staat gedefinieer as 'n politieke entiteit wat 'n monopolie op geweld binne sy gebied het,[19] terwyl die Montevideo-konvensie bepaal dat state 'n omskrewe gebied, 'n vaste bevolking, 'n regering en die vermoë om internasionale betrekkinge aan te knoop, moet hê.
'n Staatlose samelewing is 'n samelewing wat nie deur 'n staat regeer word nie. In sulke samelewings is daar min konsentrasie van gesag: die meeste gesagsposisies wat wel bestaan, het baie beperkte mag en word gewoonlik nie permanent beklee nie. Hoewel staatlose samelewings die norm in die menslike voorgeskiedenis was, bestaan daar vandag min van hulle en woon bykans die hele wêreldbevolking binne die jurisdiksie van 'n soewereine staat. Sommige politieke ideologieë beskou die staat as onwenslik: 'n kernbeginsel van die anargisme is die bepleiting van 'n samelewing sonder state, en in die Marxisme sou die staat in 'n na-kapitalistiese samelewing onnodig wees en mettertyd afsterf.
Grondwette
[wysig | wysig bron]Grondwette is skriftelike dokumente wat die bevoegdhede van die verskillende regeringsgesagte omskryf en beperk. Naas die geskrewe grondwet bestaan daar ook die ongeskrewe grondwet, wat voortdurend deur die wetgewende en die regsprekende gesag geskryf word. Engeland het gedurende die Burgeroorlog die mode van geskrewe grondwette begin, maar dit ná die Restourasie laat vaar; dit is later deur die Amerikaanse kolonies ná hulle onafhanklikwording opgeneem, daarna deur Frankryk ná die Rewolusie en toe deur die res van Europa en die Europese kolonies.
Politieke kultuur
[wysig | wysig bron]Die politieke kultuur beskryf hoe die kultuur die politiek beïnvloed. Elke politieke stelsel is in 'n bepaalde politieke kultuur ingebed. Volgens Lucian Pye se definisie is die politieke kultuur "die stel houdings, oortuigings en gevoelens wat orde en betekenis aan 'n politieke proses gee en wat die onderliggende aannames en reëls verskaf wat gedrag in die politieke stelsel bepaal".
Vertroue is 'n belangrike faktor in die politieke kultuur, aangesien die peil daarvan die vermoë van die staat om te funksioneer bepaal. Postmaterialisme is die mate waarin 'n politieke kultuur hom met kwessies bemoei wat nie van onmiddellike fisiese of materiële belang is nie, soos menseregte en die omgewing. Godsdiens het eweneens 'n invloed op die politieke kultuur.
Politieke wanfunksie
[wysig | wysig bron]Politieke wanfunksies sluit verlamming van die besluitnemingsproses en die onderdrukking van kiesers in. Politieke korrupsie is die gebruik van openbare mag vir onwettige private gewin en ondermyn die vertroue in die politieke stelsel. Die term "instaanpolitiek" verwys na politieke invloed en optrede wat deur instaanpartye (hoofsaaklik in die binnelandse politiek) of deur instaanoorloë (hoofsaaklik in die internasionale politiek) uitgeoefen word. Die woorde "politiek" en "polities" word ook soms afkeurend gebruik om politieke optrede aan te dui wat as oordrewe ywerig, teatraal of onopreg beskou word.
Vlakke van politiek
[wysig | wysig bron]Makropolitiek
[wysig | wysig bron]Makropolitiek kan óf politieke kwessies beskryf wat 'n hele politieke stelsel raak, soos die nasiestaat, óf verwys na die wisselwerking tussen politieke stelsels, soos in die internasionale verhoudinge. Die wêreldpolitiek dek al die aspekte van politiek wat verskeie politieke stelsels raak, wat in die praktyk enige politieke verskynsel beteken wat oor nasionale grense strek; dit kan stede, nasiestate, multinasionale maatskappye, nieregeringsorganisasies of internasionale organisasies insluit.
'n Belangrike element hiervan is die internasionale verhoudinge: die verhoudinge tussen nasiestate kan vreedsaam wees wanneer dit deur diplomasie gevoer word, of gewelddadig, wat as oorlog beskryf word. State wat sterk internasionale invloed kan uitoefen, word supermoondhede genoem, terwyl minder magtige state streeks- of middelmoondhede genoem word. Die internasionale magstelsel word die wêreldorde genoem, wat deur die magsbalans bepaal word. Politiek binne die grense van 'n politieke stelsel word die binnelandse politiek genoem en sluit die meeste vorme van openbare beleid in, soos die sosiale beleid, die ekonomiese beleid en wetstoepassing, wat deur die staatsburokrasie uitgevoer word.
Mesopolitiek
[wysig | wysig bron]
Mesopolitiek beskryf die politiek van die tussenliggende strukture binne 'n politieke stelsel, soos nasionale politieke partye of politieke bewegings. 'n Politieke party is 'n politieke organisasie wat gewoonlik daarna streef om politieke mag binne die regering te verkry en te behou, meestal deur aan politieke veldtogte, opvoedkundige werk of protesoptrede deel te neem. Partye onderskryf dikwels 'n bepaalde ideologie of visie, wat deur 'n skriftelike program met bepaalde doelwitte ondersteun word.
Die politieke partye binne 'n bepaalde stelsel vorm saam die partystelsel, wat na gelang van die mate van pluralisme 'n veelparty-, tweeparty-, oorheersende-party- of eenpartystelsel kan wees. Dit word deur die kenmerke van die politieke stelsel beïnvloed, veral deur die kiesstelsel. Volgens die wet van Duverger is stelsels waarin die kandidaat met die meeste stemme wen, geneig om tot tweepartystelsels te lei, terwyl stelsels van proporsionele verteenwoordiging eerder 'n veelpartystelsel skep.[20]
Mikropolitiek
[wysig | wysig bron]Mikropolitiek beskryf die optrede van individuele rolspelers binne die politieke stelsel, wat dikwels as politieke deelname beskryf word.
Politieke waardes
[wysig | wysig bron]Demokrasie
[wysig | wysig bron]Demokrasie is 'n stelsel om konflik te verwerk waarin die uitkomste van die deelnemers se optrede afhang, maar waarin geen enkele mag beheer wat gebeur of wat die uitkoms is nie. Dié onsekerheid oor uitkomste is inherent aan die demokrasie: dit dwing alle magte om hulle belange telkens opnuut te probeer verwesenlik en dra mag van groepe mense na stelle reëls oor. Onder moderne politieke teoretici is daar drie mededingende opvattings van demokrasie, naamlik die aggregatiewe, die beraadslagende en die radikale opvatting.
Die teorie van aggregatiewe demokrasie hou vol dat die doel van demokratiese prosesse is om die voorkeure van burgers te bepaal en dit saam te voeg om vas te stel watter beleid die samelewing moet aanvaar; deelname behoort dus hoofsaaklik op stemming te konsentreer. Verskillende variante bestaan. Onder minimalisme is demokrasie 'n regeringstelsel waarin burgers aan spanne politieke leiers die reg gee om in periodieke verkiesings te regeer; volgens dié opvatting kan en behoort burgers nie self te "regeer" nie, omdat hulle oor die meeste kwessies nie duidelike of goed gefundeerde sienings het nie. Joseph Schumpeter het dié standpunt in sy boek Capitalism, Socialism, and Democracy die bekendste gestel.[21] Volgens die teorie van direkte demokrasie behoort burgers daarenteen self, en nie deur verteenwoordigers nie, oor wetgewende voorstelle te stem. Anthony Downs het aangevoer dat ideologiese politieke partye nodig is om as bemiddelaars tussen die individu en die regering op te tree.[22]
Robert A. Dahl voer aan dat die grondbeginsel van demokrasie is dat elke persoon in 'n politieke gemeenskap by bindende gesamentlike besluite daarop geregtig is dat sy of haar belange gelyke oorweging geniet. Hy gebruik die term poliargie vir samelewings waarin daar 'n bepaalde stel instellings en prosedures bestaan wat na sulke demokrasie lei, waarvan gereelde vrye en oop verkiesings die belangrikste is.[23] Sulke prosedures skep egter nie noodwendig 'n volle demokrasie nie: armoede kan byvoorbeeld politieke deelname verhinder. Die beraadslagende demokrasie berus op die gedagte dat 'n demokratiese besluit slegs legitiem is as dit deur egte beraadslaging voorafgegaan word en nie bloot deur die samevoeging van voorkeure by die stembus nie. Egte beraadslaging is beraadslaging wat vry is van die verwringings van ongelyke politieke mag, soos mag wat uit ekonomiese rykdom of die steun van belangegroepe verkry is.
Gelykheid
[wysig | wysig bron]Gelykheid is 'n toestand waarin alle mense binne 'n bepaalde samelewing dieselfde sosiale status het, veral wat sosio-ekonomiese status betref, met inbegrip van die beskerming van menseregte en menswaardigheid sowel as toegang tot bepaalde sosiale goedere en dienste. Sosiale gelykheid vereis dat daar geen wetlik afgedwonge klasse- of kastegrense is nie en dat daar nie op grond van 'n onvervreembare aspek van iemand se identiteit gediskrimineer word nie; daarvoor is gelyke geregtigheid voor die wet en gelyke geleenthede nodig.
Die politieke spektrum
[wysig | wysig bron]
'n Algemene manier om politiek te verstaan, is deur die links-regs-spektrum, wat van die linkervleuel deur die sentrum na die regtervleuel strek. Dié klassifikasie is betreklik nuut en dateer uit die Franse Rewolusie, toe die lede van die Nasionale Vergadering wat die republiek, die gewone mense en 'n sekulêre samelewing gesteun het, aan die linkerkant gesit het en die ondersteuners van die monargie, aristokratiese voorregte en die kerk aan die regterkant.
Vandag is die linkerkant oor die algemeen progressief en soek dit sosiale vooruitgang; die uiterste linkervleuel steun geneig revolusionêre middele om dit te bereik, met ideologieë soos die kommunisme en die Marxisme, terwyl die sentrum-links meer hervormingsgesinde benaderings soos die sosiale demokrasie bepleit. Die regterkant word oor die algemeen deur die konserwatisme gedryf, wat wil bewaar wat dit as die belangrike elemente van die samelewing beskou, soos wet en orde, beperkte regering en die handhawing van individuele vryhede. Die uiterste regtervleuel gaan verder en verteenwoordig dikwels 'n reaksionêre wending téén vooruitgang; voorbeelde van sulke ideologieë is die fascisme en die nasionaal-sosialisme. Volgens Norberto Bobbio, een van die vernaamste uitleggers van dié onderskeid, glo die linkerkant dat sosiale ongelykheid uitgeroei moet word omdat dit oneties of onnatuurlik is, terwyl die regterkant die meeste sosiale ongelykheid as die gevolg van onuitwisbare natuurlike ongelykhede beskou en pogings om sosiale gelykheid af te dwing as utopies of outoritêr sien.[24]
Sommige ideologieë, veral die Christen-demokrasie, beweer dat hulle links en regs kombineer. Bewegings wat beweer of beweer het dat hulle bo die links-regs-verdeling staan, sluit die Italiaanse Terza Posizione en die Peronisme in Argentinië in.
Vryheid
[wysig | wysig bron]Politieke vryheid is die sentrale begrip in die Westerse geskiedenis en politieke denke en een van die belangrikste kenmerke van demokratiese samelewings. Dit word dikwels omskryf as die afwesigheid van dwang: 'n toestand waarin 'n individu nie deur die politieke mag van 'n ander tot optrede verplig word nie. Die spanning tussen die outoritarisme – wat gesag en orde bo persoonlike vryheid stel – en die libertarisme, wat die individuele vryheid so groot as moontlik wil maak, vorm een van die hoofasse waarlangs politieke standpunte vergelyk word.
Sien ook
[wysig | wysig bron]Verwysings
[wysig | wysig bron]- ↑ Leftwich, Aian. (2015). What is politics? : the activity and its study. Polity Press. p. 68. ISBN 978-0-7456-9852-6. OCLC 911200604.
- ↑ Hague, Rod; Harrop, Martin (2013). Comparative Government and Politics: An Introduction. Macmillan International Higher Education. p. 1. ISBN 978-1-137-31786-5. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Julie 2019. Besoek op 25 Februarie 2018.
- ↑ Johnston, Alexander; Woodburn, James Albert (1903) [1903]. American Orations: V. The Anti-Slavery Struggle. G. P. Putnam and Sons. p. 233 – via Internet Archive.
- ↑ Hammarlund, Bo (1985). Politik utan partier: studier i Sveriges politiska liv 1726–1727. Almqvist & Wiksell International. p. 8. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Julie 2019. Besoek op 25 Februarie 2018.
- ↑ P. Brady, Linda (2017). The Politics of Negotiation: America's Dealings with Allies, Adversaries, and Friends. University of North Carolina Press. p. 47. ISBN 978-1-4696-3960-4. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2 Julie 2019. Besoek op 25 Februarie 2018.
- ↑ Hawkesworth, Mary; Kogan, Maurice (2013). Encyclopedia of Government and Politics: 2-volume Set. London: Routledge. p. 299. ISBN 978-1-136-91332-7. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2 Julie 2019. Besoek op 25 Februarie 2018.
- ↑ Taylor, Steven L. (2012). 30-Second Politics: The 50 most thought-provoking ideas in politics, each explained in half a minute. Icon Books Limited. p. 130. ISBN 978-1-84831-427-6. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Julie 2019. Besoek op 25 Februarie 2018.
- ↑ L. Blanton, Shannon; Kegley, Charles W. (2016). World Politics: Trend and Transformation, 2016–2017. Cengage Learning. p. 199. ISBN 978-1-305-50487-5. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2 Julie 2019. Besoek op 26 Februarie 2018.
- ↑ Political System and Change: A World Politics Reader. Princeton University Press. 1986. JSTOR j.ctt7ztn7s.
- ↑ Lasswell, Harold D. (Harold Dwight), 1902–1978. (1963) [1958]. Politics: who gets what, when how. : With postscript (1958). World. OCLC 61585455.
{{cite book}}: AS1-onderhoud: meer as een naam (link) CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑ Easton, David, 1917– (1981). The political system : an inquiry into the state of political science. University of Chicago Press. ISBN 0-226-18017-4. OCLC 781301164.
{{cite book}}: AS1-onderhoud: meer as een naam (link) CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑ Lenin, V. I. (1965). Collected works. September 1903 – Desember 1904. OCLC 929381958.
- ↑ Crick, Bernard, 1929–2008. (1972). In defence of politics. University of Chicago Press. ISBN 0-226-12064-3. OCLC 575753.
{{cite book}}: AS1-onderhoud: meer as een naam (link) CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑ Leftwich, Adrian. (2004). What is politics? : the activity and its study. Polity. ISBN 0-7456-3055-3. OCLC 1044115261.
- ↑ What is politics? : the activity and its study. Leftwich, Adrian. Oxford: Polity. 2004. pp. 14–15. ISBN 0-7456-3055-3. OCLC 56383081.
{{cite book}}: AS1-onderhoud: ander (link) - ↑ What is politics? : the activity and its study. Leftwich, Adrian. Oxford: Polity. 2004. p. 23. ISBN 0-7456-3055-3. OCLC 56383081.
{{cite book}}: AS1-onderhoud: ander (link) - ↑ What is politics? : the activity and its study. Leftwich, Adrian. Oxford: Polity. 2004. p. 119. ISBN 0-7456-3055-3. OCLC 56383081.
{{cite book}}: AS1-onderhoud: ander (link) - ↑ Dahl, Robert A., 1915–2014. (2003). Modern political analysis. Prentice Hall. pp. 1–11. ISBN 0-13-049702-9. OCLC 49611149.
{{cite book}}: AS1-onderhoud: meer as een naam (link) CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑ (de) Weber, Max (1919). Politik als Beruf. München en Leipzig: Duncker & Humblot.
- ↑ (en) Duverger, Maurice (1954). Political Parties: Their Organization and Activity in the Modern State. Londen: Methuen.
- ↑ (en) Schumpeter, Joseph (1942). Capitalism, Socialism and Democracy. New York: Harper & Brothers.
- ↑ (en) Downs, Anthony (1957). An Economic Theory of Democracy. New York: Harper & Row.
- ↑ (en) Dahl, Robert A. (1971). Polyarchy: Participation and Opposition. New Haven: Yale University Press.
- ↑ (en) Bobbio, Norberto (1996). Left and Right: The Significance of a Political Distinction. Chicago: University of Chicago Press.
Eksterne skakels
[wysig | wysig bron]
Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir politiek.
