Sensoriese senuweestelsel

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
(Aangestuur vanaf Sintuig)
Jump to navigation Jump to search
Sensoriese senuweestelsel
Inligting en eksterne bronne
Aktivering en reaksie in die sensoriese senuweestelsel.
Aktivering en reaksie in die sensoriese senuweestelsel.
Inligting
Latyn Organa sensuum
Eksterne bronne
FMA 75259

Die sensoriese senuweestelsel is die deel van die senuweestelsel wat verantwoordelik is vir die prosessering van sintuiglike inligting. Dit bestaan uit sintuigsenuwees (insluitende die sensoriese reseptorselle), senuoordraers en die dele van die brein wat by sintuiglike waarneming betrokke is.

Sintuie is seinoordraers van die fisieke wêreld na die brein en rugmurg waar die seine vertolk word, en so word ons in staat gestel om die wêreld om ons waar te neem.[1] Oor die algemeen word vyf sintuie erken, soos reeds genoem deur Gautama Boeddha en Aristoteles: sig, gehoor, gevoel, smaak en reuk.

Sintuie en reseptore[wysig | wysig bron]

Tradisionele sintuie[wysig | wysig bron]

Sig[wysig | wysig bron]

In dié skildery van Pietro Paolini verteenwoordig elke persoon een van die vyf sintuie.[2]

Die gesigsintuig is die vermoë van die oë om te fokus en beelde van sigbare lig waar te neem op fotoreseptore in die retina van elke oog. Daardeur word elektriese aksiepotensiale (senu-impulse) geskep vir verskillende kleure, skakerings en mate van helderheid. Daar is twee soorte fotoreseptore: stafies en keëltjies. Stafies is baie sensitief vir lig, maar onderskei nie kleure nie. Keëltjies onderskei kleure, maar is minder sensitief vir dowwe lig.

Die onvermoë om te sien word blindheid of siggestremdheid genoem. Dit kan onder meer die gevolg wees van skade aan die oogbal, veral die retina, skade aan die optiese senuwees wat die oë met die brein verbind of ’n beroerte (’n verstopping in die brein). Tydelike siggestremdheid kan veroorsaak word deur gifstowwe of medisyne.

Gehoor[wysig | wysig bron]

Die gehoorsintuig is die vermoë om klank waar te neem. Dit gaan alles oor vibrasie. Meganoreseptore skakel trillings om in elektriese senu-impulse in die binne-oor.[3] Gehoor verswak met ouderdom.

Die onvermoë om te hoor word doofheid of gehoorgestremdheid genoem.

Smaak[wysig | wysig bron]

Die smaaksintuig verwys na die vermoë om stowwe soos kos, sekere minerale, gif, ens. te proe. Mense proe deur middel van smaakknoppies op die oppervlak van die tong. Daar is vyf basiese smake: soet, bitter, suur, sout en umami. Ander smake soos kalsium[4][5] en vrye vetsure[6] kan ook as basiese smake geklassifiseer word, maar dit word nog nie algemeen aanvaar nie.

Die onvermoë om smaak te ervaar word ageusie genoem.

Reuk[wysig | wysig bron]

Die reuksintuig is die ander "chemiese" sintuig. Anders as by smaak, is daar honderde reukreseptore (388 volgens een bron),[7] wat elk bind aan ’n spesifieke molekulêre eienskap. Reukmolekules het ’n verskeidenheid eienskappe en wek spesifieke reseptore met wisselende sterkte op. Hierdie kombinasie van opgewekte seine van verskillende reseptore is dan dit wat ons as die molekule se reuk waarneem. Reukreseptorneurone in die menslike neus verskil van ander neurone deurdat hulle op ’n gereelde grondslag doodgaan en hernu word.

Die onvermoë om te ruik word anosmie genoem. Sommige neurone in die neus is gespesialiseer on feromone waar te neem.[8]

Gevoel[wysig | wysig bron]

Die gevoel- of tassintuig word moontlik gemaak deur die aktivering van senureseptore in die vel, insluitende haarsakkies, maar ook op die tong en in die keel en slymvlies. ’n Verskeidenheid drukreseptore reageer op wisselings in druk (ferm, skuur, volgehou, ens.). ’n Gejeuk word danksy spesiale jeukneurone in die vel en rugmurg ervaar.[9]

Die onvermoë om te voel word anestesie genoem. Parestesie is die ervaring van spontane tintelende sensasies of gloede wat die gevolg kan wees van tydelike of permanente senuskade.

Reseptore[wysig | wysig bron]

Benewens die vyf basiese sintuie het die meeste soogdiere, ook die mens, boonop nosisepsie (pynwaarneming), ekwilibriosepsie (ewewig), kinestesie (beweging) en termosepsie (hitte). Verder het sommige niemenslike diere bykomende sintuie, soos magnetosepsie en elektroresepsie.[10]

Sensasie word teweeggebring deur die reaksie van ’n spesifieke reseptor op ’n fisieke stimulus. Die reseptor wat op die stimulus reageer en die proses begin, word gewoonlik in vier kategorieë ingedeel: chemo-, foto-, megano- en termoreseptore. Hulle ontvang almal spesifieke fisieke stimulusse en omskep dit in ’n elektriese aksiepotensiaal. Dié beweeg dan met die toevoerende neuron langs na spesifieke streke van die brein waar dit verwerk en vertolk word.[11]

Chemoreseptore[wysig | wysig bron]

Chemoreseptore, of chemosensore, neem sekere chemiese stimulusse waar en omskep die sein in ’n elektriese aksiepotensiaal. Daar is twee hoofsoorte chemoreseptore:

  • Afstandschemoreseptore is essensieel vir die ontvangs van stimulusse in die reukstelsel deur middel van beide reukreseptorneurone en neurone in die orgaan van Jacobson.
  • Direkte chemoreseptore sluit in die smaakknoppies in die smaakstelsel sowel as reseptore in die glomera aortica wat veranderings in suurstofkonsentrasie waarneem.[12]

Fotoreseptore[wysig | wysig bron]

Fotoreseptore is in staat tot fototransduksie, ’n proses waardeur lig (elektromagnetiese straling) in energie, onder meer ’n membraanpotensiaal, omgeskakel word.

Meganoreseptore[wysig | wysig bron]

Meganoreseptore reageer op meganiese kragte, soos druk of distorsie.[13] Terwyl meganoreseptore in haarselle voorkom en ’n belangrike rol speel in die mondholte- en gehoorstelsel, kom die meeste in die vel voor. Hulle kan in vier groepe verdeel word:

  • Stadig aanpassende tipe 1-reseptore: met klein ontvangsvelde wat reageer op statiese stimulasie. Hulle word hoofsaaklik gebruik in die sensasie van vorm en grofheid.
  • Stadig aanpassende tipe 2-reseptore: met groot ontvangsvelde wat reageer op rekking. Nes bogenoemde produseer hulle volgehoue reaksies op langdurende stimulusse.
  • Vinnig aanpassende reseptore: met klein ontvangsvelde en onderliggend aan die waarneming van gly.
  • Pacini-reseptore: met groot ontvangsvelde wat reageer op hoëfrekwensievibrasies.

Termoreseptore[wysig | wysig bron]

Termoreseptore reageer op wisselende temperatuur. Hoewel die meganisme van hul werking onseker is, het onlangse ontdekkings getoon soogdiere het minstens twee soorte:[14]

  • Krause-liggaampies, wat temperature bo liggamstemperatuur waarneem, en
  • Ruffini-liggaampies, wat temperature onder liggamstemperatuur waarneem

Nosiseptore[wysig | wysig bron]

Nosiseptore reageer op moontlik skadelike stimulusse deur seine na die rugmurg en brein te stuur. Dit veroorsaak gewoonlik die waarneming van pyn.[15] Hulle kom in interne organe sowel as op die oppervlak van die liggaam voor. Hulle neem verskillende soorte skadelike stimulusse of werlike skade waar.

  • Termiese nosiseptore word deur hitte of koue geaktiveer.
  • Meganiese nosiseptore reageer op ’n oormaat druk of meganiese deformasie.
  • chemiese nosiseptore reageer op ’n groot verskeidenheid chemiese stowwe, waarvan sommige tekens van weefselskade is. Hulle help ook met die waarneming van sekere speserye in kos.

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Krantz, John. “Experiencing Sensation and Perception – Chapter 1: What is Sensation and Perception?”. (Pdf) URL besoek op 16 Mei 2013.
  2. Allegory of the Five Senses”. The Walters Art Museum.
  3. Frequency Range of Human Hearing, Physics Factbook by Glenn Elert (ed)”. Hypertextbook.com. URL besoek op 2014-04-05.
  4. Tordoff MG (August 2008). “Gene discovery and the genetic basis of calcium consumption”. Physiol. Behav. 94 (5): 649–59. doi:10.1016/j.physbeh.2008.04.004.
  5. That Tastes … Sweet? Sour? No, It's Definitely Calcium!”. Sciencedaily.
  6. Mattes RD (2009). “Is there a fatty acid taste?”. Annu. Rev. Nutr. 29: 305–27. doi:10.1146/annurev-nutr-080508-141108.
  7. A Sense of Smell: Olfactory Receptors”. Sandwalk.
  8. The Surprising Impact of Taste and Smell”. LiveScience.
  9. (September 2009) “Cellular basis of itch sensation”. Science 325 (5947): 1531–4. doi:10.1126/science.1174868.
  10. Hofle, M., Hauck, M., Engel, A. K., & Senkowski, D. (2010). Pain processing in multisensory environments. [Article]. Neuroforum, 16(2), 172.
  11. [1] Geargiveer 12 Januarie 2009 op Wayback Machine
  12. Satir,P. & Christensen,S.T. (2008) Structure and function of mammalian cilia. in Histochemistry and Cell Biology, Vol 129:6
  13. Winter, R., Harrar, V., Gozdzik, M., & Harris, L. R. (2008). The relative timing of active and passive touch. [Proceedings Paper]. Brain Research, 1242, 54-58. doi:10.1016/j.brainres.2008.06.090
  14. Krantz, John. Experiencing Sensation and Perception. Pearson Education, Limited, 2009. p. 12.3
  15. Sherrington C. The Integrative Action of the Nervous System. Oxford: Oxford University Press; 1906.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]