Jan Hus

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Jan Hus
Jan Hus 2.jpg
Jan Hus. Fantasieportret, geskilder deur 'n onbekende 16de eeuse meester. Tydens sy leeftyd is geen betroubare portrette van Hus geskilder nie.

Gebore 1369
Husinec, Okres Prachatice, Koninkryk Boheme (tans Tsjeggië)
Oorlede Tereggestel (verbrand op die brandstapel)
6 Julie 1415 (op ca. 45)
Konstanz, Bisdom Konstanz, Heilige Romeinse Ryk (tans Duitsland)
Nasionaliteit Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg Heilige Romeinse Ryk
Vakgebied Teologie
Beïnvloed deur John Wycliffe
Invloed op John Wesley, Jerome van Praag, Martin Luther

Jan Hus (volgens sy waarskynlike geboorteplek Husinec, Okres Prachatice; * omstreeks 1369; † 6 Julie 1415 in Konstanz), ook (verkeerdelik) Johannes Huss genoem, was 'n christelike hervormer en martelaar.

Hy ontvang 'n meestersgraad van die Karelsuniversiteit in Praag in 1396, word 'n professor van teologie in 1398 in Bohemië (nou deel van die Tsjeggiese Republiek), is as priester georden in 1400, en word aangestel as rektor van die Universiteit in 1402.

In dié tyd was daar 'n gesagskrisis in die Rooms-Katolieke Kerk. In 1305, onder druk van die koning van Frankryk, is die setel van die pouse verskuif van Rome na Avignon in Frankryk, waar dit vir die volgende 70 jaar gebly het. (Hierdie tydperk staan bekend as die "Babiloniese ballingskap van die pousdom", wat terug verwys na die 70 jaar wat Jerusalem 'n wildernis was nadat die Jode na Babilon gedeporteer is.) In 1376 het die destydse pous na Rome teruggekeer. Na sy dood was die kardinale, wat meestal Frans was, van voorneme om weer ʼn Franse pous te kies. Die inwoners van Rome het beswaar gemaak omdat hulle bevrees was dat ʼn Franse pous weer die pouslike setel na Frankryk sou verskuif. Die kardinale verkies derhalwe 'n Italiaanse pous, maar vlug elders waar hulle ʼn Franse pous verkies met die bewering dat die eerste verkiesing onder dwang uitgevoer, en derhalwe ongeldig was. Op hierdie wyse was daar twee (later drie) aanspraakmakers op die pouslike titel. Die Raad van Constance is byeengeroep om die probleem op te los. Een pouslike aanspraakmaker erken die gesag van die Raad en abdikeer. Die Raad reageer deur aan te kondig dat hy die ware pous was, en onttroon die ander twee. Hierna word ʼn nuwe pous verkies om die skeuring te heel.

Intussen het Huss begin om verskeie kerkmisbruike in sy preke aan die kaak te stel. Sy geskille met die kerklike gesag het nie betrekking gehad op basiese teologiese verskille nie, maar eerder op aspekte van kerklike dissipline en praktyk. Die gebruik het by nagmaalsvieringe ontstaan dat die nagmaalsbrood aan alle Christene uitgedeel is, maar die nagmaalsbeker beperk was tot die diensdoende priester (selebrant). Huss veroordeel hierdie beperking as in stryd met die Heilige Skrif en die kerklike tradisie. Hy is ook van mening dat kerklike amptenare hulle moet beperk tot die beoefening van godsdienstige sake, en nie aardse goewerneurs moet wees nie. In 1412 word Huss deur sy aartsbiskop geskors, nie vanweë kettery nie, maar vir "ongehoorsaamheid". (Die onderliggende probleem was egter dat Huss een pouslike aanspraakmaker gesteun het, en die aartsbiskop 'n ander aanspraakmaker. Huss se kandidaat is uiteindelik as die "ware pous" aangewys). Sake is tot ʼn spits gedryf toe een aanspraakmaker (wat later ongeskik vir die pouslike amp verklaar is) aflaatbriewe begin verkoop het om geld in te samel vir ʼn oorlog teen sy teenstander. Huss was geskok deur die idee dat een aanspraakmaker aflaatbriewe sou verkoop vir die befondsing van ʼn oorlog teen die ander, terwyl albei aanspraak maak op die titel "Kneg van die dienaars van God," en het so gesê.

In 1414 is hy gedagvaar om voor die Konsilie van Konstanz te verskyn; die keiser waarborg sy persoonlike veiligheid, selfs al sou hy skuldig bevind word. Hy was verhoor en opdrag gegee om sekere "valse leerstellings" terug te trek. Hy het geantwoord dat hy nog nooit die betrokke leerstellings verkondig het nie, en was bereid om die leerstellings as vals te verklaar, maar weier om onder eed te verklaar dat hy dit nog nooit verkondig het nie. Die een punt waarop Huss van die Raad verskil het, is dat hy geglo het dat die Pouslike amp nie deur Goddelike opdrag ingestel is nie, maar deur die kerk sodat kerksake op ʼn ordelike wyse gedoen kan word ('n siening wat hy met Thomas More gedeel het). Die Konsilie, wat kort tevore net-net daarin geslaag het om die die Westerse Christendom na jare van stryd onder een pous te verenig, wou nie sy werk ongedaan laat maak nie. Gevolglik is Huss skuldig bevind aan kettery, en is hy ontvoer en op die brandstapel verbrand op 6 Julie 1415, ten spyte van Huss se keiserlike veiligheidswaarborg. 'n Monument in Praag herinner aan hierdie gebeurtenis.

Na sy dood het sy volgelinge voortgegaan om aan te dring op die bediening van die nagmaal met sowel die tekens van die brood en wyn, en het hulle verskeie leërs wat teen hulle gestuur is verslaan. In 1436 is 'n ooreenkoms onderteken wat die Kerk in Bohemië magtig om sowel die brood as die nagmaalsbeker aan alle nagmaalgangers te bedien. Die volgelinge van Jan Huss en sy mede-martelaar Jerome van Praag het bekend geword as die Tsjeggiese broeders, en later as die Morawiërs. Die Morawiese Kerk bestaan tot vandag, en het 'n groot invloed op die Lutherse beweging uitgeoefen. Toe Luther bekendheid verwerf het na die publikasie van sy 95 leerstellings, het spotprente en graffiti verskyn wat impliseer dat Luther die geestelike erfgenaam van Jan Huss ('n "ketter") was. Toe Luther die Pous se verteenwoordiger Johannes Eck in 'n kritieke debat teengestaan het, het Eck Luther se vrae oor aflaatbriewe en regverdiging deur die geloof alleen ontwyk, en in plaas daarvan Luther gevra of die kerk reg was om Huss te veroordeel. Toe Luther, nadat hy oor die vraag gedink het, gesê het dat Huss onregverdig veroordeel en verbrand was, het die kwessie van die gesag van die pous en sy rade ʼn brandpunt geword wat die kerklike hervorming gepresipiteer het.