Frankryk
vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.
|
|||||
| Nasionale leuse : Liberté, Égalité, Fraternité | |||||
 |
|||||
| Amptelike taal | Frans | ||||
| Hoofstad | Parys 48° 49' N, 2° 29' O |
||||
| Grootste stad | Parys | ||||
| Regering - President - Eerste Minister |
Republiek Nicolas Sarkozy François Fillon |
||||
| Oppervlakte - Totaal - Water (%) |
Gelys 40ste 675 417 1 vk km 0,26% |
||||
| Bevolking - Totaal (2007) - Digtheid |
Gelys 20ste 64 102 000 2 inw. 94,91 inw./vk km |
||||
| Onafhanklikheid - Van die Romeinse Ryk - Verdrag van Verdun |
486 843 |
||||
| Nasionaliteit in Frans m/v | Français, française | ||||
| BBP (KKP) - Totaal - Per capita |
2005 1 816 miljard VSA-$3 29 900 VSA-$4 |
||||
| MOI | 0,938 (2003) - hoog5 | ||||
| Geldeenheid | Euro (EUR) |
||||
| Tydsone | UTC +1 (somertyd +2) | ||||
| Volkslied | La Marseillaise MP3 | ||||
| Internet-domein | .fr | ||||
| Skakelkode | +33 |
||||
| 1 waarvan 547 030 in die metropolitaanse Frankryk 2 waarvan 61 538 000 in die metropolitaanse Frankryk 3 Geranglys 7de 4 Geranglys 24ste 5 Geranglys 16de |
|||||
Die Franse Republiek (Frans: République française) is 'n sentralistiese, demokratiese land in Wes-Europa, begrens deur België, Luxemburg, Duitsland, Switserland, Italië, Monaco, Andorra, en Spanje.
Dit is 'n stigingslid en volgens sy oppervlak tans die grootste land van die Europese Unie.
Naas die metropolitaanse (Europese) gebied van Frankryk is daar oorsese gebiede in die Karibiese See (onder meer 'n gedeelte van die eiland Saint-Martin), Suid-Amerika (Frans-Guyana), Noord-Amerika (Saint-Pierre et Miquelon), in die Indiese Oseaan en in Oseanië.
Die naam Frankryk is afgelei van die Germaanse volk van die Franke, wat die gebied na die einde van die Romeinse Ryk verower.
Die land, wat meer as dubbel so groot is soos die Verenigde Koninkryk, het ná die Tweede Wêreldoorlog 'n vinnige groei van sy stedelike gebiede beleef. Desondanks is die grootste deel van die land plattelandse gebiede, en die landbousektor speel tradisioneel 'n baie belangrike rol in die binnelandse politiek van Frankryk.
Die land se lang en ryk geskiedenis bly lewendig in sy Romeinse ruïnes, middeleeuse katedrale en stede. Die erfenis van die tydperk voor die Franse Rewolusie van 1789 sluit talle 18de eeuse kastele (châteaux) in. Frankryk is met jaarliks meer as 75 miljoen besoekers die belangrikste toeristebestemming ter wêreld.
Inhoud |
[wysig] Geografie
Terwyl die grootste deel van Frankryk se staatsgebied in Wes-Europa lê, is daar wyd verspreide Franse gebiede en besittings in Noord-Amerika, die Karibiese See, Suid-Amerika, die westelike en suidelike Indiese Oseaan, die noordelike en suidelike Stille Oseaan en Antarktika.
Wanneer daar na die Europese gebied van Frankryk verwys word (insluitend Korsika), word dikwels die term die metropolitaanse Frankryk gebruik (afgelei van Frans la France métropolitaine, of net la Métropole), in teenstelling met die oorsese départements en gebiede, wat as die oorsese Frankryk (la France d'outre-mer, of kort les DOM-TOM, 'n afkorting van die Franse départements d'outre-mer - territoires d'outre-mer) bekend staan.
Die metropolitaanse Frankryk, wat danksy sy vorm dikwels ook l'Hexagone (die heksagoon) genoem word, het 'n oppervlak van meer as 'n halfmiljoen vierkante kilometer, wat in die noorde en weste deur kusvlaktes en heuwels gekenmerk word. Meer as die helfte van die oppervlak lê minder as 250 meter bo seevlak. Die res van die land is bergagtig, met die Sentraalmassief (Massif Central) in die suidelike middel van die land, die Pireneë in die suidweste en die Alpe in die suidooste. Frankryk se hoogste berg, die Mont Blanc, is tegelykertyd ook die hoogste in Europa met 4 808 meter. Die Bretonse Massief sluit 'n gedeelte van Normandië in en strek in suidwaartse rigting tot by La Rochelle. Ander berggebiede is die Vogese-bergreeks in Elsas en die Franse gedeelte van die Ardenne. Sowat 27 persent van Frankryk se oppervlak word deur bosgebiede beslaan; die land is die bosrykste in die Europese Unie.
Die Sentraalmassief, wat sowat 'n sesde van Frankryk se landoppervlakte tussen die Rhône-Saônevallei en die Akwitaanse bekken beslaan, is deur vulkaniese aktiwiteite sowat tien tot dertig miljoen jare gelede gevorm. Die hoogste bergspitse is die Puy de Sancy (1 886 meter) en die Plomb du Cantal (1 858 meter). Die oorheersende kalksteen maak die Sentraalmassief minder geskik vir landbouaktiwiteite.
Tussen die berggebiede lê uitgestrekte rivierbekkens soos dié van die Loire-, Rhône-, Garonne- en Seineriviere. Die groot riviere is deur kanale met mekaar verbind.
Korsika, die grootste Franse eiland in die Middellandse See met 'n oppervlak van 8 680 vierkante kilometer, word veral deur bergagtige landskapsvorme met gereelde sneeuval in die winter gekenmerk. Meer as veertig bergspitse bereik hoogtes van meer as 2 000 meter. Net sowat 'n kwart van die eiland is geskik om as weivelde vir skape en bokke te dien. Naas die bebosde gebiede, wat ook 'n kwart van Korsika se oppervlak beslaan, is daar net sowat twee persent landbougebiede in die valleie, langs die kus en op geterrasseerde berghange.
Frankryk het met uitsondering van die noordooste slegs natuurlike grense, waarvan die helfte deur die Ryn, die Alpe en die Pireneë gevorm word. Die ander helfte van die land se sowat 5 500 kilometer lange grenslyn word deur die kuste van die Atlantiese Oseaan en die Middellandse See gevorm.
Danksy die oorsese départements en gebiede, wat wêreldwyd verspreid is, beskik Frankryk oor die tweede grootste Eksklusiewe Ekonomiese Sone (EES) na dié van die Verenigde State, met 'n totale oppervlak van 11 035 000 vierkante kilometer.
[wysig] Klimaat
Daar is rofweg vier klimaatsones in die metropolitaanse Frankryk:
- Die gebied wes van die lyn Bayonne-Lille het 'n vogtige kusklimaat met dikwels frisse somers.
- In die Elsas, in Lotaringe, langs die Rhônevallei en in die bergagtige streke van die land (Alpe, Pireneë en Sentraalmassief) is die klimaat al halfkontinentaal met koue winters en warm somers.
- Die noordelike deel van die land, Parys en sy omgewing en die sentrum van die land is in klimatiese opsig oorgangsgebiede met koue winters en warm somers. Die gebied kry die hele jaar deur reën. Wingerde, wat teen die suidelike hange lê, lewer in hierdie noordelike gebiede wyne van uitstekende kwaliteit op.
- Die suide van die land, wat van die Franse Riviera se vlaktes tot by die Rhône- en Saônevalleie in die noorde en Languedoc en Narbonne in die weste strek, het 'n mediterreense klimaat met milde winters en baie warm somers. Dit is net soos Suid-Afrika se Kaapland 'n winterreënstreek en danksy die warm temperature en droë weer in die somer uiters geskik vir die wynboubedryf.
[wysig] Geskiedenis
Die huidige Frankryk kom grootliks met die antieke Keltiese Gallië ooreen wat deur Gaius Julius Caesar verower is, maar sy naam is nogtans van 'n Germaanse volk, die Franke, afgelei. Franke beteken letterlik "vrye mense"; die volk het hom in die laat-antieke tydperk in Romeinse gebiede gevestig. As 'n volk van oorwegend Keltiese en Romeinse afkoms het die Franse sodoende ook 'n Germaanse substraat gekry.
[wysig] Die Wes-Frankiese Ryk (843-987)
Karel die Kale, die seun van Lodewyk die Vrome en Judith van Beiere, het tussen 843 en 877 as koning van die Wes-Frankiese Ryk geregeer. In 875 is hy deur pous Johannes VIII na Rome genooi en tot keiser gekroon, maar slegs twee jaar later oorlede. Weens die vroeë afsterwe van sy seun Lodewyk die Stamelaar (877-879) en sy twee seuns het die ryk egter geleidelik begin ontbind.
Neder-Boergondië het in 877 onder die heerskappy van Boso van Vienne en Hoog-Boergondië (Franche-Comté) in 888 onder Rudolf I (888-912) onafhanklike koninkryke geword. Die seuns van albei heersers is later tot konings van Italië gekroon.
Ná die gedwonge bedanking van koning Karel III is Odo, graaf van Parys (888-898), tot die eerste teenkoning verkies. Die Karolingiese dinastie het vervolgens nog sowat honderd jaar lank aan die bewind gebly, maar die werklike gesag in die koninkryk is deur Odo se nasate, die Robertyne, uitgeoefen.
Net soos in Duitsland het ook in die Wes-Frankeryk groot administratiewe geweste begin vorm: Francia, Champagne, Akwitanië, Gascogne, Toulouse, Gothië, Katalonië, Bretagne, Normandië en Vlaandere.
[wysig] Die Middeleeue
In die 14de eeu ontwikkel Frankryk met sy twintig miljoen inwoners (in vergelyking met Duitsland se veertien en Engeland se vier miljoen) tot die magtigste nasie in Europa.
[wysig] Franse Rewolusie
- Hoofartikel: Franse Rewolusie.
[wysig] Die Tweede Republiek (1848-1852)
Die verbod op 'n sogenaamde hervormingsbanket in Parys het die aanleiding tot die sogenaamde Februarie-Rewolusie tussen 22 en 24 Februarie 1848 gegee. Studente, werkers en lede van die Nasionale Garde het straatversperrings opgerig en sodoende die "burgerlike koning" gedwing om afstand van die troon te neem. Ná die proklamasie van die republiek het 'n progressief-sosialistiese regering begin om sosiale wette soos die "reg op arbeid" af te kondig en "nasionale werkwinkels" vir werkloses in die lewe geroep. Die eerste algemene verkiesing van die Franse parlement in April 1848 is egter deur burgerlik-konserwatiewe partye gewen.
In Mei van dieselfde jaar het radikale Sosialiste soos Louis Auguste Blanqui begin om massabetogings teen die nuwe regering te organiseer. Aangesien die nasionale werkwinkels nie lewensvatbaar was nie, is hulle in Junie gesluit. Die Paryse werkers het onmiddellik in opstand teen die regering gekom. Die oorlogsminister Eugène Cavaignac (1802-1857) het onbeperkte volmagte ter beëindiging van die onluste gekry en besluit om die "rooi gevaar" summier dood te skiet. Sowat 10 000 opstandelinge het hul lewens verloor.
Die nuwe Franse grondwet van November 1848 het voorsiening gemaak vir 'n eenkamerparlement en 'n regstreeks verkose staatspresident as regeringshoof. Die Franse burgery, wat besorg was oor die politieke stabiliteit van die land, het met driekwart van die uitgebragte stemme Louis Napoléon, 'n neef van Napoléon I, as prins-president verkies. Sy anti-parlementêre houding en beleid is deur groot dele van die bevolking en die kerk verwelkom, terwyl die Republikeine veral teen Louis se Roomse Ekspedisie in 1849 ter beskerming van die Kerkstaat beswaar aangeteken het. 'n Republikeinse opstand in Junie 1849 is neergeslaan.
Louis Napoléon se voorstel om die grondwet te wysig en sodoende sy herverkiesing moontlik te maak is in 1850 deur die parlement afgekeur. Met die staatsgreep van Desember 1851 het Louis die kamer ontbind, en die Franse kiesers het in 'n referendum ten gunste van 'n nuwe grondwet gestem wat voorsiening vir 'n tienjarige ampstermyn van die president gemaak het. In 'n tweede referendum het kiesers met 97 persent die herinvoering van die monargie ondersteun. In Desember 1852 het Louis as keiser Napoléon III 'n erflike monargie in Frankryk gestig.
[wysig] Die Tweede Keiserryk (1852-1870)
Napoléon III se regeringsvorm was dié van 'n monargistiese diktatuur waarin die volk deur middel van referendums nog 'n beperkte invloed op die politiek uitgeoefen het. Die regeringstyl van Napoléon, wat homself as die verteenwoordiger van die Franse nasie beskou het, is soms as demokratiese caesarisme beskryf, en sy hoofoogmerk was om die uitwerkings van klasverskille te verminder. Onder die indruk van die Sosialistiese opstande van die verlede het die burgery die nuwe bewind halfhartig gesteun.
Danksy die uitbou van die finansiële en die nywerheidsektor en grootskaalse kapitaaluitvoere het die Franse ekonomie vinnig begin groei. Die sosiale beleid was deur nasionale programme ten opsigte van werkverskaffing en armoedeverligting, maar ook deur 'n verbod op werkersorganisasie en stakings gekenmerk.
Die Paryse wêreldtentoonstellings van die jare 1855 en 1867 en die grootskaalse bouprojekte in Parys tussen 1852 en 1865, wat van die metropool die "wêreld se hoofstad" sou maak was kenmerke van Frankryk se nuwe welvarendheid. Gelykertyd het Algerië 'n belangrike verskaffer van graan geword, en talle Franse setlaars het hulle hier gevestig. Ook in Afrika, Libanon, Sirië, Indië en Sjina het Frankryk as 'n koloniale moondheid opgetree. Tussen 1859 en 1869 het die Suez-kanaal in Egipte onder meer danksy Franse steun ontstaan.
Die Franse steun vir nasionalistiese bewegings in Italië, Duitsland en op die Balkaanskiereiland was daarop gemik om die Franse invloed ná die nederlaag van 1815 weer te vergroot. Die land het ook 'n belangrike rol in verband met die Krimoorlog (1854-1856) gespeel en as bemiddelaar tussen Rusland en Engeland opgetree.
In 1867 het Napoléon se buitelandse beleid egter 'n aantal teenslae ervaar - Nederland het geweier om Luxemburg aan Frankryk te verkoop, die Verenigde State het die Franse inmenging in Mexiko afgeweer, en weens die voortgesette optrede as militêre bondgenoot van die Kerkstaat het betrekkinge met Italië gespanne gebly.
Die teenstelling tussen die vryheidsbeleid ten opsigte van die buiteland en die diktatoriese binnelandse bewind het uiteindelik tot kritiek gelei; die keiser is genoodsaak om 'n "program van noodsaaklike vryhede" vir individue, die pers en die parlementskamer goed te keur. Die oorwinning van die opposisie in die verkiesing van 1869 het gepaard gegaan met die ontwerp van 'n nuwe grondwet, en in die referendum van 1870 het 83 persent van die kiesers vir 'n liberale monargie gestem.
[wysig] Die Duits-Franse Oorlog (1870-1871)
Dit was veral Frankryk se strewe om sy prestige in die internasionale politiek te behou en die dreigende Duits-Pruisiese hegemonie in Europa te beveg wat die land onder die minister van buitelandse sake, Gramont, tot militêre optrede teen Duitsland gedryf het. Die Duits-Franse geskil oor die Spaanse troonopvolging het die aanleiding tot die Franse oorlogsverklaring gegee.
Terwyl die meeste Europese moondhede danksy die bekwame Duitse kanselier Bismarck se diplomatiese onderhandelinge hul neutraliteit verklaar het, is die Franse troepe ná 'n Duitse offensief en hewige gevegte verslaan. Op 1 September 1870 het 'n Franse leër onder maarskalk MacMahon (1808-1893) naby Metz gekapituleer, en Napoléon III is deur die Duitsers gevange geneem. Gematigde republikeinse politici het op 4 September die Derde Franse Republiek geproklameer en 'n nasionale regering ter verdediging van die land gevorm.
Tydens die beleg van Parys het gewapende burgers, die sogenaamde Franctireurs, teen die Duitse troepe geveg, maar in Januarie 1871 het ook die Franse hoofstad gekapituleer. Die Nasionale Vergadering van Frankryk het in Bordeaux president Thiers tot die hoof van die uitvoerende gesag verkies. In die voorvrede van Versailles het Frankryk Elsas-Lotaringe aan Duitsland afgestaan en toegestem om 'n oorlogskadevergoeding ter waarde van vyf miljard frank aan Duitsland te betaal, terwyl gebiede in Oos-Frankryk onder Duitse besetting gekom het. Op 10 Mei 1871 is die amptelike Vrede van Frankfurt am Main gesluit.
Ná die oorlog het die nuut verenigde state Duitsland en Italië as nuwe moondhede in Europa opgetree. Nadat Frankryk se leidende rol op die vasteland aan die Duitse Ryk moes afstaan, het die kloof tussen Duitsers en Franse steeds verder gegroei.
[wysig] Die Derde Republiek (1870-1914)
Nog voor die vredesluiting met Duitsland het Kommunistiese en Sosialistiese groeperings, die sogenaamde Communards, 'n poging onderneem om die regering omver te werp. Die opstand van die Paryse Commune tussen Maart en Mei 1870 is egter deur maarskalk MacMahon bloedig neergeslaan, en in die sogenaamde "Bloedige Week" het sowat 30 000 opstandelinge gesneuwel.
Ná die betaling van 'n oorlogskadevergoeding het die Duitse besettingstroepe Oos-Frankryk voortydig ontruim, en die konserwatiewe meerderheidspartye het MacMahon tot president verkies. Pogings om die monargiese stelsel te herstel was vergeefs nadat die laaste Bourbonse troonpretendent, die graaf van Chambord, geweier het om Frankryk se nasionale vlag, die Trikolore, te erken. Met 'n meerderheid van slegs 353 teen 352 stemme is in 1875 die Derde Republiek geproklameer.
Die nuwe grondwet het algemene stemreg en 'n Nasionale Vergadering, wat uit die Kamer van Gedeputeerdes en die Senaat bestaan het, ingestel. Die staatspresident, wat die gesag oor die ministers en hul departemente uitgeoefen het, is vir 'n ampstermyn van sewe jaar deur die Nasionale Vergadering verkies. Hy het oor die reg beskik om die grondwet te wysig.
Die meeste partye in die parlement het nie oor 'n spesifieke program beskik nie en is hoofsaaklik deur hul leiers oorheers; die meerderheid in die parlement het gevolglik steeds gewissel, en in die tydperk tot by die jaar 1914 was daar nie minder as 50 verskillende kabinette nie. Nogtans was die nuwe bedeling veral danksy sy moderne administrasie wat steeds onpolities gebly het relatief stabiel; die destydse Franse staat is eerder deur advokate, professore en skrywers oorheers as deur politici, en dit het vanweë sy buitelandse beleid 'n goeie reputasie op die internasionale toneel geniet.
Ná die monargiste se oorwinning in die verkiesing van 1885 is 'n outoritêr-nasionalistiese beweging in die lewe geroep, wat volgens sy leier, die oorlogsminister Georges Boulanger (1837-1891) Boulangisme genoem is en naas monargiste ook konserwatiewe en radikale groeperings verenig het. Die republikeinse oorwinning in die verkiesing van 1889 het egter 'n einde aan Boulanger se diktatoriese aspirasies gemaak. Ná sy vlug uit Frankryk het hy in Brussel selfmoord gepleeg.
[wysig] Vyfde Republiek
Die Grondwet van die Vyfde Republiek, wat met medewerking van Charles de Gaulle en Michel Debré geskryf is, is op 4 Oktober 1958 aanvaar. Dit dien as die grondslag van 'n nuwe, half-parlementêre staatsbestel, wat meer uitvoerende gesag aan die Staatspresident verleen en sodoende 'n einde maak aan die instabiliteit van die vroeëre parlementêre republieke.
Sedert die sestigerjare speel Frankryk danksy die versoening en latere noue samewerking met Duitsland 'n belangrike rol as 'n dryfkrag agter die Europese beweging, wat met die stigting van die Europese Ekonomiese Gemeenskap (EEG) 'n groot politieke sukses behaal. Vandag is Frankryk een van die belangrikste lande van die Europese Gemeenskap en 'n voorstander van die idee dat Europa ook wêreldwyd 'n politieke rol moet speel.
[wysig] Politiek
Frankryk is sedert die jaar 1875 'n republiek met 'n parlementêre stelsel. Vandag is die land 'n sentralistiese, demokratiese republiek met 'n semi-presidensiële regeringstelsel. Die grondwet van die Vyfde Republiek van Oktober 1958 verleen meer gesag aan die Staatspresident, wat regstreeks deur die volk vir 'n ampstermyn van vyf jaar verkies word.
Die Franse President het die meeste bevoegdhede van alle staatshoofde in die Europese Unie. Hy benoem die Eerste Minister en die kabinet, het 'n vetoreg op die besluite van die parlement en die reg om die parlement te ontbind. Hy is die opperbevelhebber van die Franse Weermag en koördineer die veiligheids- en verdedigingsbeleid en buitelandse beleid van Frankryk. Danksy die Franse kernwapens en die vetoreg in die Verenigde Nasies se Veiligheidsraad oefen hy groot invloed op die internasionale politiek uit. In krisistye het hy selfs onbeperkte bevoegdhede. Die President kan vir 'n onbeperkte aantal ampstermyne herverkies word en het as gevolg van 'n wysiging van die Franse grondwet in Februarie 2007 immuniteit tydens sy ampstermyn. Tans is Nicolas Sarkozy die sesde Staatspresident van die Franse Republiek.
Die regering onder die leiding van die Eerste Minister bepaal die beleid van die nasie.
Die parlement bestaan uit twee kamers, die Nasionale Vergadering (Assemblée Nationale) met 577 vyfjaarliks direk verkose afgevaardigdes en die Senaat (Sénat) met 331 lede, wat indirek verkies word. Die parlement kontroleer die regering en beraadslaag en besluit nasionale wette.
Die oorsese gebiede word deur 22 afgevaardigdes in die Nasionale Vergadering en 14 in die Senaat verteenwoordig. 'n Bykomende 12 senatore word deur Franse burgers in die buiteland verkies.
[wysig] Buitelandse beleid
Frankryk is 'n permanente lid van die Verenigde Nasies (VN) se Veiligheidsraad en beskik oor die vetoreg. Die buitelandse beleid van die land konsentreer op die noue bande met Duitsland binne die strukture van die Europese Unie en sy belangrike betrekkinge met voormalige kolonies in Afrika. In baie Afrikalande tree die Franse regering met 'n soort ordende gesag op.
Frankryk staan skepties teenoor die Verenigde State se beleid as die enigste oorblywende supermoondheid en maak steeds eie voorstelle in verband met internasionale vraagstukke. Volgens sy eie internasionale rol-konsep is Frankryk een van die oorblywende grootmoondhede vanweë sy vetoreg in die Veiligheidsraad en sy kernwapenarsenaal en sy vermoë om wêreldwyd as 'n militêre mag op te tree.
Die land probeer steeds om op internasionale vlak as 'n onafhanklike moondheid op te tree en sodoende by internasionale aktiwiteite en vraagstukke betrokke te raak. Die land se buitelandse beleid kan dus naas "aktiwisme" met sleutelwoorde soos grandeur, rang en gloire ("grootheid", "rang" en "glorie"), maar ook trots, prestige en waardigheid opgesom word.
[wysig] Verdediging
Die land was in 1949 een van die stigterslede van die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO) en is op militêre gebied deur die Verenigde State beskerm. Met die presidentskap van generaal de Gaulle in 1958 het die betrekkinge met die VSA en die Amerikaans-oorheerste NAVO egter begin verander. Frankryk het die militêre afdeling van die NAVO in 1968 verlaat, maar gaan steeds voort om 'n aktiewe rol by die politiese aktiwiteite van die organisasie speel.
Onder die leiding van de Gaulle het Frankryk vanaf 1960 sy eie kernwapens ontwikkel. As 'n kernmoondheid het die land vanaf 1965 met sy Force de Frappe op vyftig vliegtuie met kernwapens gesteun, en in 1968 het die Franse weermag reeds oor agttien lanseerplatforms vir middelafstandmissiele beskik, wat in die jare 1970 en 1971 met kernmissiele toegerus is.
In die sewentigerjare is die Force de Frappe versterk deur duikbote met sestien middelafstandmissiele.
Diensplig is sedert die Algeriese Oorlog geleidelik afgeskaal en uiteindelik in 2001 deur Jacques Chirac opgeskort. Frankryk beskik tans oor 'n professionele weermag van sowat 359 000 soldate. Die land se militêre begroting beloop sowat 2,6 persent van sy bruto geografiese produk, effens meer as die Verenigde Koninkryk met 2,4 persent, en is die hoogste in die Europese Unie waar lidstate gewoonlik slegs 'n gemiddelde van minder as 1,5 persent aan verdediging bestee. Dit beteken dat die Franse en Britse begroting sowat 40 persent van die EU se totale militêre uitgawes beloop. Frankryk belê sowat tien persent van sy militêre begroting in sy force de frappe (kernwapens). Die militêre uitrusting word oorwegend plaaslik vervaardig.
[wysig] Ekonomie
- Hoofartikel: Ekonomie van Frankryk
 |
|
|---|---|
Ekonomie van Frankryk |
|
|
|
Die Franse ekonomie steun sowel op die private entrepreneurskap (met meer as 2,5 miljoen geregistreerde ondernemings) asook staatsbeheerde bedrywe. Alhoewel die invloed van die staat nou geleidelik verminder word, beheer publieke ondernemings nog 'n groot deel van die Franse infrastruktuur, met name die spoorweë (SNCF), elektrisiteit, lugvaart en telekommunikasie. Die regering is tans besig om sy aandele aan Air France, France Télécom, versekerings-, bank- en krygstuigbedrywe te verkoop. Ekonomiese patriotisme, dirigisme, sentralisering en hiërargiese strukture bly egter tipiese kenmerke van die Franse ekonomie. Desondanks die patriotiese tendense van die land se ekonomiese beleid is 46 persent van aandele in ondernemings, wat in die CAC 40 gelys word, in buitelandse besit. Maar sedert die Sosialistiese oorwinning in die verkiesing van die jaar 1981 het Frankryk se ekonomiese beleid duidelik in 'n ander rigting beweeg as dié van byvoorbeeld die Verenigde Koninkryk of Duitsland. Die Franse regering het in die verlede aktief opgetree teen vyandige oornames van Franse ondernemings en meer aandag aan sosiale vraagstukke gegee as aan die stabiliteit van sy geldeenheid.
Frankryk is 'n lid van die G8-groep van leidende nywerheidslande en is in die jaar 2004 die vyfde grootste ekonomie ter wêreld, na die Verenigde State, Japan, Duitsland en die Verenigde Koninkryk.
Die hoofsaalike uitvoergoedere is motors, vliegtuie, farmaseutiese produkte, elektroniese toerusting en wyn. Volgens die OECD was Frankryk in 2004 die vyfde grootste uitvoerder van vervaardigde produkte, ná die Verenigde State, Duitsland, Japan en die Volksrepubliek van Sjina. Tegelykertyd is dit die vierde grootste invoerder van vervaardigde goedere (ná die Verenigde State, Duitsland en die Volksrepubliek van Sjina).
In 2005 het Frankryk se uitvoere €355 miljard beloop. Uitvoere na die Verenigde State het met nege en uitvoere na Asiatiese lande selfs met sestien persent gegroei. Nogtans voer die land minder goedere en dienste uit as ander vergelykbare nywerheidslande.
Die statistieke van die OECD toon in 2003 dat Frankryk die lidstaat met die meeste direkte buitelandse beleggings is (met die uitsondering van Luxemburg, waar buitelandse beleggings grotendeels in die vorm van geldtransaksies van internasionale banke met 'n setel in Luxemburg gemaak word). Met buitelandse beleggings ter waarde van 47 miljard VSA-dollar oortref Frankryk selfs die Verenigde State met 39,9 miljard VSA-dollar, Duitsland (12,9 miljard VSA-dollar) en Japan (6,3 miljard VSA-dollar).
Die vernaamste sektore van die Franse ekonomie is die motornywerheid, ruimte- en lugvaartnywerheid, masjienbou, chemiese nywerheid en die inligtings- en kommunikasietegnologie. Die metropolitaanse gebied van Parys is die grootste nywerheids- en handelsentrum. Ander belangrike sentrums is Lyon, Marseille en Lille.
Landbou en toerisme is eweneens hoogs ontwikkel. Sedert 1969 het die landbousektor 'n positiewe handelbalans, en Frankryk het tot die tweede grootste uitvoerder van landbouprodukte op die wêreldmark ontwikkel, met wyn, dranke, graan, suiwelprodukte en suiker as sy vernaamste uitvoergoedere. Die land produseer jaarliks 55 miljoen hektoliter wyn en is met meer as 75 miljoen buitelandse besoekers in 2003 die belangrikste toeristebestemming ter wêreld, nog voor Spanje (52,5 miljoen toeriste) en die VSA (40,4 miljoen toeriste). Frankryk lok met sy kulturele erfenis in historiese stede soos Parys, lang strande en gesofistikeerde vakansieoorde langs sy kuslyn, ski-oorde in die Sentraalmassief, die Alpe en die Pireneë en landelike gebiede wat met hulle natuurskoon en rustigheid bekoor en gewild is by ekotoeriste.
Frankryk het by nog 11 ander EU lede aangesluit om die Euro te gebruik vanaf 1 Januarie 1999. Die Euromunte en -banknote het die Franse Franc totaal vervang in 2002.
[wysig] Demografie
Volgens 'n amptelike skatting is die bevolking van die metropolitaanse Frankryk en die oorsese gebiede op 1 Januarie 2004 61,9 miljoen mense. Die bevolkingsdigtheid is 111 mense per vierkante kilometer.
Daar is 73 stede wat saam met hulle voorstede 'n inwonertal van meer as 100 000 het. Die grootste stedelike gebiede is Parys (11,2 miljoen inwoners), Lyon (1,7 miljoen inwoners), Marseille (1,5 miljoen inwoners), Lille (1,2 miljoen inwoners) en Toulouse (1,1 miljoen inwoners).
Frankryk het naas Duitsland die tweede grootste bevolking van die Europese Unie (EU). Anders as in Duitsland is daar 'n aansienlike natuurlike bevolkingsgroei, met 792 600 geboortes teenoor 560 300 sterfgevalle in 2003. Die geboortekoers bedra in dié jaar 1,9 - Frankryk toon ná die Republiek van Ierland die tweede gunstigste demografiese ontwikkeling in die EU. In 2003 is 280 300 huwelike gesluit. In 2006 het die geboortekoers tot 2,0 babas per vrou gestyg en die aantal geboortes tot 830 900.
Op 1 Januarie 2004 is 25,3 persent van die Franse jonger as twintig en 16,2 persent ouer as 65 jaar. Die gemiddelde lewensverwagting van vroue is 83,8 jaar, terwyl dié van mans 76,7 jaar is.
Die amptelike taal in die metropolitaanse Frankryk en die oorsese gebiede is Frans, tog praat die grootste deel van die Franse bevolking 'n plaaslike dialek. Naas Frans bestaan daar 'n aantal inheemse tale soos (Baskies, Bretons, Katalaans, Korsikaans, Nederlands (Vlaams), Duits (Elsasser Duits), Oksitaans), maar die Franse regering en skoolstelsel het die gebruik van hierdie tale sterk afgeraai tot redelik onlangs.
[wysig] Geloof
Frankryk is 'n laïsistiese republiek waar staat en godsdienstige gemeenskappe streng van mekaar geskei word. Sedert die Franse Rewolusie en volgens latere wetgewing is alle Rooms-Katolieke kerkgeboue, wat voor 1905 opgerig is, in staatsbesit en word gewoonlik deur plaaslike owerhede beheer. Weens 'n tekort aan fondse het honderde kerkgeboue te duur geword vir dorpe wat dikwels twee of meer sakrale geboue moet onderhou sodat enkele burgemeesters in 2007 gedreig het om hulle te laat afbreek. Tans is 2 800 van sowat 15 000 kerkgeboue in landelike gebiede bedreig.[1]
Die staat hou geen statistiek oor die gelowe van sy burgers nie, en alle gegewens berus op skattings of inligting wat deur die gemeenskappe self verskaf word. Die 2003 CIA World Factbook lys die gelowe van Frankryk as : Katoliek 83-88%, Protestants 2%, Joods 1%, Moslem (Noord-Afrikaanse werkers) 5-10%, ongebonde 4%.
Volgens skattings, wat op demoskopiese navorsing baseer, is daar 5 miljoen Moslems, 1 miljoen Protestante, 600 000 Boeddhiste, 600 000 Jode en 150 000 ortodokse Christene.
[wysig] Die Joodse gemeenskap
Frankryk se Joodse gemeenskap is die derde grootste ter wêreld ná die Verenigde State en Israel. Hulle verskil egter van ander Joodse gemeenskappe in Europa deur hulle oorwegend Noord-Afrikaans-Sefardiese herkoms (60 tot 70 persent). Die Joodse bevolking het veral uit die voormalige kolonies Algerië, Marokko en Tunisië na Frankryk gekom. Die sogenaamde Crémieux-dekreet het Algeriese Jode in 1870 tot Franse burgers verklaar, en hulle het ná die onafhanklikwording van Algerië in 1962 saam met die Pieds noirs, die Europese setlaars, na Frankryk gevlug.
[wysig] Administratiewe verdeling
Frankryk het 26 gebiede (Frans: région), wat weer verder verdeel is in 100 départements. Die départements is genommer (hoofsaaklik alfabeties) en hierdie nommer word gebruik in o.a. poskodes en motor-registrasienommers.
Die départements word verder verdeel in 342 arrondissemente. Daar is 36 500 stede en ander munisipaliteite.
Frankryk handhaaf ook beheer oor 'n aantal klein eilande in die Indiese Oseaan en die Stille Oseaan, insluitende Bassas da India, Clippertoneiland, Europa-eiland, Glorioso-eilande, Juan de Nova-eiland, Tromelineiland.
[wysig] Kultuur
[wysig] Sport
Sokker is die gewildste sportsoort in Frankryk, en die nasionale span, wat bekend staan as die équipe tricolore of les Bleus, spel ook 'n belangrike rol as 'n identiteitskeppende band tussen die verskillende sosiale en etniese groepe van die land. Die meeste internasionale wedstryde van die nasionale sokkerspan vind in die Stade de France in Saint-Denis naby Parys plaas. Die span van Olympique Lyon is tans die Franse sokkerkampioene.
Voor die Tweede Wêreldoorlog was rugby die gewildste sport in Frankryk wat deur Britte tydens die 19de eeu ingevoer is en onder meer by die mynwerkers van die suide gewild geraak het. Rugby is sedertdien gedeeltelik deur sokker verdring. Dit is egter nog steeds die mees popuêre sport in die suidelike geweste van die land. In 2007 tree Frankryk as die gasheerland van die Rugby Wêreldbeker op - dit is die eerste keer dat hierdie kampioenskap in 'n Franssprekende land gehou word.
Die Tour de France is die bekendste fietswedren ter wêreld. Die Tour vind sedert 1903 gereeld oor drie weke in Julie plaas en is net tydens die Eerste en Tweede Wêreldoorlog gekanselleer. Alhoewel die roete jaarliks gewysig word, lei dit deur heel Frankryk en aangrensende state.
Ander gewilde sportsoorte is atletiek, Formule 1-motorwedrenne (met die Grand Prix van Frankryk) en tennis (met die Franse Ope in Parys). Val Thorens en Chamonix is net twee bekendes van 'n groot aantal ski-oorde in die Franse Alpe.
Olimpiese Spele het verskeie kere in Frankryk plaasgevind: Somerspele in 1900 en 1924 in Parys, Winterspele in Chamonix (1924), Grenoble (1968) en Albertville (1992).
[wysig] Televisie
Net soos baie ander Europese lande beskik Frankryk oor publiekregtelike en privaatregtelike televisiekanale. Die publiekregtelike uitsaaikorporasie France Télévisions behels die kanale France 2, France 3, France 4, France 5 en France Ô (vroeër RFO).
France Télévisions is ook 'n aandeelhouer van TV5, ARTE en die nuuskanaal EuroNews. TV5 is 'n Franstalige gemeenskaplike kanaal van Frankryk, België en die Franssprekende gebiede van Kanada en Switserland en ná die BBC, CNN en MIV die vierde grootste televisienetwerk ter wêreld. ARTE is 'n Duits-Franse kanaal wat deur ARTE France saam met die Duitse publiekregtelike uitsaaikorporasies ARD en ZDF beheer word.
Die privaatregtelike uitsaaikorporasie TF1 is die grootste televisiekanaal in Frankryk. TF1 was tot by 1987 publiekregtelik. Die korporasie beheer ook die sportkanaal Eurosport.
BFM is 'n onafhanklike privaatregtelike nuuskanaal, wat ook op die internet uitgesaai word - net soos die Frans- en Engelstalige nuuskanaal France24, wat sedert Desember 2006 uitsaai en deur TF1 en France Télévisions beheer word.
[wysig] Ander kulturele onderwerpe
- Académie française
- Franse filmkuns
- Franse Literatuur
- Bekende Franse Persone
- Franse kookkuns
- Musiek van Frankryk
[wysig] Allerlei
- Sien ook: Lys van stede in Frankryk.
Die hoofstad en mees bekende stad Parys is ook die tuiste van die Eiffeltoring, 'n toring van staal opgerig in 1889. Frankryk beskik oor 265 verskeie soorte kaas, 400 skigebiede, 3 430 km kuslyn en die hoogste berg van Europa, die Mont Blanc (4 807 m). Daar is ook sowat 11 000 kampeerterreine en 120 000 km wandelpaaie.
[wysig] Bronne
[wysig] Buitelandse beleid en Verdediging
- Krotz, Ulrich: National Role Conceptions and Foreign Policies: France and Germany Compared. Program for the Study of Germany and Europe - Working Paper 02.1. Cambridge, MA: Minda de Gunzburg Center for European Studies, Harvard University
[wysig] Verwysings
- ^ Telegraph, Demolition of churches faces French resistance, Besoek op 2 Maart 2007
Albanië | Andorra | Armenië2 | Azerbeidjan1 | België | Bosnië-Herzegowina | Bulgarye | Denemarke | Duitsland | Estland | Finland | Frankryk | Georgië1 | Griekeland | Hongarye | Ierland | Italië | Kosovo | Kroasië | Letland | Liechtenstein | Litaue | Luxemburg | Malta | Masedonië | Moldawië | Monaco | Montenegro | Nederland | Noorweë | Oostenryk | Oekraïne | Pole | Portugal | Roemenië | Rusland1 | San Marino | Serwië | Siprus2 | Slowakye | Slowenië | Spanje | Swede | Switserland | Tsjeggië | Turkye1 | Vatikaanstad | Verenigde Koninkryk | Wit-Rusland | Ysland3
Afhanklikhede: Akrotiri and Dhekelia2 | Faroëreilande | Gibraltar | Guernsey | Jan Mayen | Jersey | Eiland Man | Svalbard
1. Land deels in Asië. 2. Geografies in Asië , maar gereeld beskou as deel van Europa agv kulturele en historiese oorwegings. 3. Land deels in Noord-Amerika
