Bek-en-klouseer

Bek-en-klouseer
Klassifikasie en eksterne bronne
Gebarste blaas in die bek van 'n koei met bek-en-klouseer
ICD-10	B08.8 (ILDS B08.820)
ICD-9	078.4
DiseasesDB	31707
MeSH	D005536
Mediese waarskuwing

Bek-en-klouseer (Latyn: Aphtae epizooticae) is 'n hoogs aansteeklike en soms noodlottige virussiekte wat deur beeste en varke opgedoen word. Dit kan egter ook wildsbokke, bokke, skape en ander gesplete hoefdiere besmet, benewens olifante en rotte. Omdat bek-en-klouseer selde mense aantas, maar vinnig onder diere versprei, is dit 'n veel groter risiko vir die landboubedryf as vir menslike welsyn. Boere die wêreld oor kan groot bedrae geld tydens bek-en-klouseerepidemies verloor, wanneer groot getalle diere vernietig word en die opbrengs uit melk en vleis daal. Perde, donkies en sebras is teen die virus bestand, maar kan dit op hul huid of pote transporteer.

Geografiese voorkoms

Bek-en-klouseer kom regdeur die wêreld voor. Terwyl sommige lande vir 'n redelike lang tyd van die siekte ontslae was, bly dit steeds 'n bron van kommer vanweë die wye gasheerbasis en vinnige verspreiding daarvan. Na afloop van die Tweede Wêreldoorlog was die siekte wyd oor die wêreld heen versprei. Teen 1996 het endemiese gebiede Asië, Afrika en dele van Suid-Amerika ingesluit. Nieu-Seeland het nog nooit 'n uitbraak van bek-en-klouseer gehad nie.

Die meeste Europese lande word as vry van die siekte beskou, en die lidlande van die Europese Unie het hul inentingsprogramme gestaak. In 2001 het daar egter 'n ernstige uitbraak van bek-en-klouseer in Brittanje voorgekom. Dit het daartoe gelei het dat baie diere van kant gemaak is, dat die verkiesing uitgestel is en etlike sportgeleenthede ook gekanselleer is. Vanweë streng regeringsbeleid op die verkoop van lewende hawe, die ontsmetting van alle mense wat plase betree of verlaat het, is 'n potensieel rampspoedige epidemie in die Republiek van Ierland vermy. In Augustus 2007 is bek-en-klouseer by twee plase in Surrey in Engeland gevind. Alle lewende hawe is van kant gemaak en 'n kwarantyn is oor die hele gebied bekragtig.

Etiologie (oorsaak)

Die eksterne struktuur van die bek-en-klouseervirus, links onder, met twee naverwante virusse van die Picornaviridae op regterhand

Friedrich Loeffler het in 1897 vir die eerste keer uitgewys dat die siekte deur 'n virus veroorsaak word. Hy het die bloed van 'n besmette dier deur 'n fyn porseleinfilter gestuur en gevind dat die oorblywende vloeistof steeds die siekte in gesonde diere veroorsaak. Dit het beteken dat die oorsaak van die siekte onsigbare klein patogene moes wees, omrede hulle nié deur die porseleinfilter verwyder kon word nie.

Bek-en-klouseer word spesifiek deur 'n Aphthovirus uit die Picornaviridae-virusfamilie veroorsaak. Die lede van die familie is klein (25-30 nm), nie-omvoude ikosahedrale virusse wat 'n enkele string RNS (ribonukleïensuur, die genetiese materiaal van 'n virus) bevat.

Patogenese (meganisme)

Wanneer 'n virus van hierdie aard met 'n gasheersel in aanraking kom, bind dit aan 'n reseptorvlak en ontketen 'n invouing van die selmembraan. Wanneer die virus die gasheersel binnegedring het, los sy proteïenhulsel op. Nuwe virus-RNS en komponente van die proteïenhulsel word dan in groot hoeveelhede gesintetiseer en saamgestel om nuwe virusse te vorm. Ná samestelling bars die gasheersel en stel die nuwe virusse vry. Die algemene ontkiemingstyd vir die bek-en-klouseervirus wissel maar is gewoonlik tussen 3 tot 8 dae.

Daar is sewe verskillende soorte bek-en-klouseer serotipes: O, A, C, SAT-1, SAT-2, SAT-3 en Asië-1. Hierdie serotipes toon 'n mate van streeksgebondenheid, met die O-serotipe die algemeenste.

Kliniese manifestasie

Die siekte word deur 'n hoë koors gekenmerk, wat na twee of drie dae vinnig afneem. Blase in die bek lei tot 'n gekwyl en oormatige afskeiding van skuimagtige speeksel. Blase vorm ook op die pote. Dié kan bars en lamheid tot gevolg hê.

Volwasse diere kan massaverlies ondergaan waarvan hulle vir verskeie maande lank nie sal herstel nie en bulle kan geswolle testikels hê. Koeie se melkproduksie kan ook beduidend verminder. Hoewel die meeste diere uiteindelik van bek-en-klouseer herstel, kan die siekte veral by pasgebore diere tot miokarditis (inflammasie van die hartspier) en die dood lei. Sommige besmette diere bly asimptomaties – dit wil sê hulle toon geen tekens van die siekte nie. Sulke diere kan egter die siekte aan ander diere oordra.

Bek-en-klouseerbesmetting neig om plaaslik voor te kom – dit wil sê, die virus word aan vatbare diere oorgedra deur direkte kontak met besmette diere, of deur besmette stalle of voertuie wat vir die vervoer van lewende hawe gebruik word. Die klere en vel van mense wat diere hanteer, stilstaande water en ongekookte voedselreste en byvoedings wat besmette dierprodukte bevat kan ook die virus oordra. Beheermaatreëls sluit kwarantyn in, en die vernietiging van besmette lewende hawe en die verbod op uitvoere van vleis en ander produkte na lande wat nie met die siekte besmet is nie.

Gebarste blase op die pote van 'n vark met bek-en-klouseer

Mense kan met bek-en-klouseer besmet word deur kontak met besmette diere, maar dit gebeur bitter selde. Omdat die virus wat bek-en-klouseer veroorsaak vir maagsuur sensitief is, kan dit nie na mense deur die eet van besmette vleis versprei word nie. In die Verenigde Koninkryk het die laaste menslike geval in 1967 voorgekom en slegs 'n handjievol ander gevalle is al in die res van Europa, Afrika en Suid-Amerika aangeteken. Simptome van bek-en-klouseer by mense sluit ongesteldheid, koors, braking en rooi sweeragtige letsels van die mondweefsel in, en soms ook klein blase op die vel.

Daar bestaan 'n verdere virussiekte met soortgelyke simptome, wat algemeen as "hand-voet-en-mondsiekte" bekend staan. Dit kom meer dikwels by mense voor, en veral by jonger kinders. Hierdie siekte is egter nie aan bek-en-klouseer verwant nie en word deur 'n ander virus van die Picornaviridae-virusfamilie veroorsaak.

Inenting

Die Plum Island Sentrum vir Dieresiektes in New York-deelstaat

Daar word geglo dat daar sewe hoofsoorte bek-en-klouseervirusse bestaan. Soos ander virusse, ondergaan die bek-en-klouseervirus voortdurend 'n ewolusieproses en muteer. Dit moeilik die bereiding van 'n entstof omdat groot variasies tussen serotipes voorkom. Daar bestaan geen kruisbeskerming tussen serotipes nie (wat beteken dat 'n entstof vir een serotipe nie teen ander sal beskerm nie) en verder kan die variante binne 'n gegewe serotipe nukleotiedreekse hê wat met soveel as 30% vir 'n gegewe geen verskil. Dit beteken dat 'n bek-en-klouseer entstof 'n hoogs spesifieke werking ten opsigte van die variant betrokke moet hê. Inenting verskaf slegs tydelike immuniteit wat vir etlike maande tot 'n paar jaar kan duur.

Tans verdeel die Wêreldorganisasie vir Dieregesondheid lande in drie kategorieë met betrekking tot bek-en-klouseer: Bek-en-klouseer teenwoordig met of sonder inenting, Bek-en-klouseervry met inenting en Bek-en-klouseervry sonder inenting. Lande wat aangewys is as bek-en-klouseervry sonder inenting het die grootste toegang tot uitvoermarkte en daarom werk ontwikkelde lande soos Kanada, die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk hard daaraan om hierdie status te behou.

Baie van die vroeë entstowwe het dooie monsters van die bek-en-klouseervirus gebruik om diere mee in te ent. Hierdie entstowwe het egter soms tot werklike uitbrake van die siektes gelei. In die 1970's het wetenskaplikes ontdek dat 'n entstof gemaak kon word deur slegs van 'n enkele sleutelproteïen gebruik te maak. Die hooftaak was om voldoende hoeveelhede van die proteïen te kon vervaardig om vir inenting te gebruik. Op 18 Junie 1981 het die regering van die V.S.A. aangekondig dat hulle 'n entstof teen bek-en-klouseer ontwikkel het wat die wêreld se eerste is om met behulp van genetiese manipulasie vervaardig te word.

Suid-Afrika

In 2026 is bekend gemaak dat Suid-Afrikaans-vervaardigde entstowwe vir die eerste keer in 21 jaar beskikbaar sal wees. Die Landbounavorsingsraad (LNR) by Onderstepoort se Veeartsenykundige Navorsingskampus het die deurbraak te midde van een van die ergste bek-en-klouseeruitbrake in dekades gemaak, nadat die siekte in 2019 begin versprei het. Minister Steenhuisen en die DA het 'n oproep gedoen om die uitbraak as 'n nasionale ramp ingevolge die Wet op Rampbestuur te verklaar. Teen Januarie 2026 is 2 miljoen diere reeds via brose internasionale voorsieningskanale met buitelandse produkte ingeënt.

Onstabiliteit by die LNR en Onderstepoort Biologiese Produkte (OBP) het Suid-Afrika se entstofsekuriteit dekades lank ondermyn. Albei instellings was uitgelewer aan onstabiliteit in die regering, verlies aan tegniese kundigheid, verswakkende infrastruktuur, vertraagde instandhouding, finansiële druk en ouditkwessies, wat dalende produksiekapasiteit en herhaalde vertragings in die beskikbaarheid van entstowwe meegebring het. As bykomende maatreëls is strenger regulasies reeds in Junie 2025 afgekondig, bewegingsbeheer verskerp, siektebestuursgebiede afgedwing, vinnige reaksiespanne geaktiveer en kwarantyn- en slagprotokolle versterk.

'n Lid van die ministeriële taakspan, Dr Danie Odendaal, het egter aangedui dat persverklarings in hierdie verband die ware situasie verdoesel, en is drie dae later uit die taakspan afgedank. Volgens Odendaal sou meer as 2 miljoen dosisse maandeliks benodig word, teenoor die skamele 12 000 wat die LNR en OBP geproduseer het. 'n Geregistreerde Suid-Afrikaanse entstof sou reeds in Mei 2022 beskikbaar gewees het, en die staat sou na bewering nie met die privaatsektor kan meeding wat produksie, lewering en koste aanbetref nie.

Eksterne skakels

• 2007 Tydlyn vir die uitbraak van bek-en-klouseer Geargiveer 9 Desember 2012 op Wayback Machine
• Nuusflitse oor die 2007-uitbraak van bek-en-klouseer in die Verenigde Koninkryk
• Artikels oor bek-en-klouseer gevalle by die mens
• Artikel oor die simptome van bek-en-klouseer - Gids met Beeldmateriaal Geargiveer 8 Julie 2008 op Wayback Machine
• Levy, Jay A., Heinz Fraenkel-Conrat, en Robert A. Owens. "Picornaviridae." Hoofstuk. 2, afdeling 2.2 in Virology. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1994.- Geargiveer 11 Mei 2019 op Wayback Machine
• A Manufactured Plague: The History Of Foot-and-mouth Disease In Britain (2004, ISBN 1-84407-080-8) deur Abigail Wood, 'n veeartsenykundige navorser by die Universiteit van Manchester. Geargiveer 13 Augustus 2004 op Wayback Machine
• Die Lab-On-Site Projek het meer inligting by Foot and Mouth Disease Virus Geargiveer 21 Januarie 2005 op Wayback Machine.
• Intervet International het 'n webwerf wat aan dié siekte gewy is met inligting oor Beheer, Inenting, Wetlike aspekte en Voorbereiding Geargiveer 28 September 2007 op Wayback Machine.