Katoen

Die wit vesels in die vrugkapsule van die katoenplant

Katoen is 'n sagte stapelvesel wat in 'n bol, of beskermende kapsule, rondom die saad van katoenplante van die genus Gossypium groei. Vier hoofspesies van die Gossypium-genus word vir kommersiële katoenproduksie gebruik, met G. hirsutum (Mexiko-katoen) wat ongeveer 90-95% van die wêreldproduksie uitmaak. Die ander drie wat vir gespesialiseerde of plaaslike produksie gebruik word is G. barbadense (Pima-katoen), G. arboreum (boomkatoen) en G. herbaceum (wildekatoen), laasgenoemde 'n voorbeeld van die genus wat natuurlik in Suid-Afrika voorkom. Die vesel is amper suiwer sellulose. Onder natuurlike toestande is die katoenbolle geneig om die verspreiding van die saad te bevorder, deur dit ligter in wind te maak.

Oorsprong

Die plant is 'n struik en is inheems aan tropiese en subtropiese streke dwarsoor die wêreld, insluitend Suid-Amerika, Afrika en Indië. Die grootste verskeidenheid van wilde katoenspesies is die eerste keer in Meksiko gevind, gevolg deur Australië en Afrika. Katoen is onafhanklik verbou in die ou en nuwe wêrelde. Die Engelse naam is afgelei van die Arabiese (al) quṭn قطن, wat reeds aan die begin van 1400 n.C. gebruik is. Die Spaanse woord "algodón" is ook afgelei van die Arabiese naam.

Morfologiese kenmerke

'n Gossypium-vrugkapsule is 'n meersellige (lokulêre) peul of kapsule, waarin elkeen van die drie tot vyf lokules of kamers etlike sade bevat. Die sagte, donsige vesels groei op die sade binne-in die katoenplant se beskermende kapsule, wat as 'n katoenbol bekend staan. Nadat die katoenblom bestuif is, word die blomblare afgewerp en die vrugbeginsel ontwikkel in die katoenbol. Individuele selle op die oppervlak van die sade begin om tot vesels te verleng namate die blomblare afval. Altesaam is daar gemiddeld tussen 27 en 45 (maar soms slegs 2) sade per katoenbol, waarvan elkeen met sowat 10 000 tot 20 000 dun, meestal wit vesels (pluis) bedek is. Wanneer die saadkatoen na omtrent twee maande volwasse word, veroorsaak dit dat die bol oopbars, en die nou droë pluis blootgestel word.

Die vesels is lang, dun, hol selle wat in 'n kronkelende, lintagtige vorm platval wanneer hulle uitdroog en matureer. Die kleur van katoenvesel word deur tannien-pigmente bepaal wat in die selwande ingebed is, soortgelyk aan hoe dierehare hul kleur kry. Natuurlik gekleurde katoenvesel kom in 'n reeks aardse kleure voor. Sedert die 20ste eeu is die oorgrote meerderheid van kommersiële katoen wit, maar natuurlike, ongebleikte katoen kan etlike verdere kleurskakerings hê. Die mees algemene kleur wissel van suiwer wit tot 'n room of troebelwit kleur. Onder die bruin skakerings tel ligbruin tot warmbruin kakie, kakaobruin en diep sjokoladebruin. 'n Reeks ligte seegroen tot donkerder olyf kleure kan mettertyd tot bruin vervaag, óf in kleursterkte toeneem as dit gewas word. Rooi en roeserige kleure wissel van 'n ligte oranje-bruin tot 'n dieper rooi of roesbruin. Die seldsame skakerings van lila of grys kom ook voor.

Aanwending

Katoenveselbedryf

Gemeganiseerde oes van katoen

Die vesel word gewoonlik in garing of draad gespin en daarna gebruik om 'n sagte tekstiel te maak wat "kan asemhaal". Die gebruik van katoen vir weefstof is bekend sedert die prehistoriese tye; fragmente van katoen dateer uit 5000 v.C. uit ou grafte in Meksiko en die Indusvalleibeskawing (hedendaagse Pakistan en sommige dele van Indië). Hoewel dit sedert antieke tye verbou is, was dit eers ná die uitvinding van die weefmasjien wat produksiekoste sodanig verlaag het, dat dit gelei het tot algemene gebruik. Dit is vandag die mees algemeen gebruikte natuurlike vesel in klere.

Huidige skattings van wêreldproduksie is sowat 25 miljoen ton of 110 miljoen bale jaarliks, geproduseer op 2,5% van die wêreld se bewerkbare grond. China is die wêreld se grootste katoenprodusent, maar die meeste hiervan word plaaslik verbruik. Die Verenigde State van Amerika is vir jare reeds die grootste uitvoerder van katoen. Katoen word gewoonlik in die VSA in bale gemeet, wat ongeveer 0,48 kubieke meter (17 kubieke voet) beslaan en 226,8 kg (500 pond) weeg.

Katoensaadbedryf

Skoon katoensaad wat met Bt-katoengif behandel is, 'n geneties gemodifiseerde (GM) katoentegnologie wat Cry1Ac- en Cry2Ab-proteïene van Bacillus thuringiensis (of "Bt") as insekdoder teen teiken-ruspeplae soos bolwurm benut. Dit het geen toksiese effek op mens, vee of vis nie.

Heel katoensaad as beesvoer. Die vesel wat nog aan die saad geheg is, word as voordelig vir herkouervertering beskou, aangesien dit sellulose verskaf.

Olies

Na raffinering om gossipol te verwyder, kan die olie danksy die stabiliteit en hoë rookpunt daarvan in slaaisous, mayonnaise en as diepbraai-kookolie aangewend word. Die olie word verder in die vervaardiging van vetsuspensies, margarien en ander voedselprodukte benut. Laergraadse olie word in die produksie van seep, kerse, reinigingsmiddels, skoonheidsmiddels en farmaseutiese produkte gebruik.

Saadmeel en doppe

Die residu na olie-ekstraksie is 'n belangrike proteïenaanvulling vir vee, veral herkouers (koeie, skape en bokke), wat gossipol kan ontgiftig. Heel katoensaad word direk as voer gebruik en bied 'n hoë-energie en hoë-veselbron, wat tydens droogtes noodsaaklik kan wees. Die buitenste laag van die saad word as veselryke ruvoer vir beeste gebruik.

Navorsing

Navorsing oor katoen is uitgebreid en dek die volle lewensiklus van die gewas, van genetiese manipulasie tot tekstielverwerking en volhoubare produksietegnieke. Belangrike proewe sluit die ontwikkeling van plaagbestande, droogtetolerante en hoë-opbrengsvariante in, benewens die verbetering van veselgehalte en die ontwikkeling van omgewingsvriendelike vervaardigingsprosesse.

In Januarie 2019 is 'n katoensaad tydens China se Chang'e 4-sending op die Maan ontkiem om die lewensvatbaarheid van plantverbouing by ruimtebasisse te illustreer. Dit was die eerste plant om op 'n ander wêreld te groei, en het vir omtrent twee weke oorleef. Die saailing het twee blare in die mini-biosfeer gevorm voor die eksperiment beëindig is en die ysige temperature van die maannag hul tol geëis het.

Die "dogter van die son"

Die mense van die antieke tyd het katoen die "dogter van die son" genoem, omdat die katoenplant slegs onder die kragtige strale van die son groei en floreer. Hoe warmer die son, hoe witter en sterker is die vesels wat die plant produseer.

Katoen word dus veral in of naby die tropiese gebiede gekweek, die warmste streke van die aarde. Die katoenstreke lê ongeveer tussen 37° noorderbreedte en 37° suiderbreedte. Binne hierdie gordel, wat omtrent 7 000 km breed is en om die aarde strek, vind katoen die toestande wat dit nodig het: baie lig, baie hitte, en oorvloedige reën.

Katoen word ook gekweek in 'n paar gebiede wat minder warm is, soos Turkye in Wes- en Turkestan in Sentraal-Asië. Hier moet die katoen egter jaarliks van nuuts af geplant word, aangesien die plante in die koue winter doodgaan.

Water, maar nie te veel nie

Solank die katoenplant groei en die vrug ryp word, wil dit baie water hê, maar wanneer die vrug, wat 'n kapsule is, oopgaan en die wit katoenvesel uitkom kan selfs 'n klein bietjie klammigheid die vesels beskadig.

Die ideale toestande vir katoenverbouing sou dus wees: reën totdat die peule oopgaan en daarna droogte. Maar so 'n volmaakte klimaat vir katoen is moeilik om te vind. Die moesonlande van die trope is geskik vir die eerste groeiperiode, maar die gevaar van reëns wat later die oes kan bederf, is baie groot in hierdie gebiede.

Aangesien die weer nie beheer kan word nie, is daar slegs een oplossing vir hierdie probleem, een wat sedert die vroegste tye gebruik is: katoen moet gekweek word in gebiede waar daar nie te veel reën is nie en vir die gebrek aan water in die vroeë stadiums moet vergoed word deur besproeiing. Daarom vind ons dat katoen op groot skaal in die Mediterreense gebied, die Kaukasus, Argentinië en Chili gekweek word.

Gewildheid van katoen

Die rede waarom katoen so 'n gewilde tekstielvesel is, is omdat dit die enigste vesel is wat nié voor verwerking sag gemaak hoef te word deur dit te week nie. Dit hoef ook nie enige ander duur behandeling te ondergaan nie; al wat gedoen moet word, is om die dons uit die sade te verwyder.

Om hierdie redes kan katoen selfs in onderontwikkelde lande, waar tekstielnywerhede nog op 'n lae vlak van tegniese ontwikkeling is, op groot skaal gebruik word. Honderde miljoene Chinese, Indiërs, Egiptenare, Turke, Mexikane en Arabiere – 'n groot deel van die wêreld se bevolking – dra dus nooit enige ander stof as katoen nie.

Name van katoen

Katoenstof word onder baie verskillende name bemark. Daar is die growwe, gekeperde stof wat fustein genoem  word, waarby koordferweel en "molvel" ingesluit word; kaliko,'n onbedrukte, sterk materiaal; moeselien, fyn en sag; kreton, 'n sterk, bedrukte stof; pikee, 'n stywe, gekoorde stof; en organdie, of fyn moeselien. Katoen word ook gebruik om ander stowwe na te boots, bv. ferweel, 'n nagemaakte fluweel (sy); flanelet, 'n nabootsing van kamstof (wol); en nabootsings van kamerdoek, perkal en sirsakar (linne).

Bronnelys

• Kennis, Volume 1, 1980, bl.60-61, ISBN 0-7981-0823-1

Eksterne skakels

• Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Katoen.