Sonvis
| Sonvis Oseaansonvis | |
|---|---|
 | |
| 'n Sonvis in die Noordsese Oseanarium te Hirtshals, Denemarke | |
Wetenskaplike klassifikasie  | |
| Domein: | Eukaryota |
| Koninkryk: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Klas: | Actinopterygii |
| Orde: | Tetraodontiformes |
| Familie: | Molidae |
| Genus: | Mola |
| Spesie: | M. mola |
| Binomiale naam | |
| Mola mola (Linnaeus, 1758) | |
 | |
| Verspreidings-kaart | |
Die sonvis of oseaansonvis (Mola mola) is 'n algemene seevis wat dwars oor die wêreld in beide koue en warm oseane aangetref word. Die vis word so genoem aangesien dit gereeld naby die oppervlak van die water drywe. 'n Volwasse vis weeg gemiddeld 1 ton en is 1,8 meter hoog, maar visse van 2,3 ton en 4 meter hoog (vinne ingesluit) is al aangetref. Matrose het in die verlede daarop aangedring dat hul skepe omdraai en na 'n hawe terugvaar wanneer hulle 'n sonvis opgemerk het. Volgens 'n ou bygeloof sou 'n skip sink indien dit verder vaar. Hul Latynse naam mola beteken "meulsteen", en suggereer hul ronde en sywaarts afgeplatte lywe.
Liggaamsbou
[wysig | wysig bron]Die sonvisse (superfamilie Moloidea, familie Molidae) is bekende visse en sommige verteenwoordigers, soos die sonvis (Mola mola), kan tot 3 m lank word en ʼn massa van tot 1 900 kg hê. Die visse is lateraal afgeplat en hulle kan ongewone vorme hê. Die diepseevisse kan hulself nie opblaas nie en is onskadelik.
Die sonvis is die grootste soort vis met 'n been- eerder as kraakbeenskelet. Volwassenes het nie sterte nie, maar 'n clavus, oftewel 'n versmelting van die dorsale en anale vinne. Hulle is diepsee-duikers, maar word meestal net onder die oppervlak van die see gesien, waar hul op hul sye swem.
Sonvisse het nie skubbe nie. In plaas daarvan het hulle 'n dik, growwe en rubberagtige vel wat met 'n laag slym bedek is. Hierdie beskermende slymlaag gee dit 'n effens growwe tekstuur. Die vel kan redelik dik wees, tot 7,3 cm in sommige areas. Onder hul vel is 'n jellierige laag wat hul dryfvermoë bepaal, en tot die dikte en taaiheid van hul huid bydra. Hierdie dik laag jelagtige weefsel bestaan uit ongeveer 90% water, sowel as 'n netwerk van kollageen (retikulêre kollageen) en elastien.
Die sonvis het twee stelle tande, naamlik vier voorste tande wat in 'n papegaaiagtige bek versmelt is om prooi soos skaaldiere op te breek, en stekelrige, haakagtige faringeale tande agter in die keel om kos in kleiner stukkies te maal vir vertering. Die versmelte gebit is onbeweeglik en veroorsaak dat die mond permanent oop is. Sagte voedselitems word daarom heen en weer gesuig om dit af te breek voor dit ingesluk word.
Mannetjies en wyfies lyk ekstern baie op mekaar. Die primêre verskille tussen die geslagte is intern, met wyfies wat 'n enkele, sferiese eierstok het en mannetjies wat 'n paar verlengde, staafagtige testes besit.
Gedrag
[wysig | wysig bron]Hulle leef hoofsaaklik van jellieagtige prooi soos kwalle, pirosome en salpe wat hulle in groot hoeveelhede verorber, maar vreet ook plankton en kleiner vissies.
Die sonvis kan hulself nie soos aanverwante soorte opblaas nie. Anders as meeste visse, het hul volwassenes nie 'n swemblaas nie en handhaaf eerder hul dryfvermoë met 'n stywe, jellierige laag weefsel onder die vel. Hierdie laag, wat dig en onsaampersbaar is, help om hul neutrale dryfvermoë te handhaaf, eerder as om op die opblaas van 'n gasgevulde swemblaas staat te maak.
Sonvisse swem naby die see-oppervlak om hul liggaamstemperatuur te reguleer, waar hulle op hul sy in die son se hitte kan baai vir termoregulering nadat hulle 'n tyd in die diep, koue water deurgebring het. In die vlak water kan ander visse en voëls ook hul velparasiete afpik. Hulle sal ook aan die oppervlak rus en hul kos daar verteer.
Alhoewel hulle dikwels lui voorkom is hulle tot hoëspoedduike en rats bewegings in staat om hul prooi te agtervolg, gevaar te ontduik, of uit die water te spring. Hul gewone swemspoed is egter net oor die 3 km per uur. Hul groot rug- en anale vinne word vir aandrywing gebruik, terwyl hul stert slegs hul oriëntasie stabiliseer. Sonvisse swem dus deur die kragtige, vlerkagtige rug- en anale vinne sinchronies te klap, terwyl die rigiede clavus as 'n roer vir stuur funksioneer. Daar is ook klein borsvinne wat vir stuur en maneuvering benut word. Anders as die meeste visse, het die sonvis minimale aksiale spiere, sodat die liggaam tydens voortbeweging grootliks styf bly.
Sonvisse plant voort deur "uitsaai-kuitskieting", 'n tipe eksterne bevrugting waar wyfies groot getalle eiers (tot 300 miljoen op 'n keer) vrystel en die mannetjies sperm in die oop water vrystel om hulle te bevrug. Weens hul eensame aard en gebrek aan spesifieke migrasieroetes, kom oseaansonvisse mekaar selde teë, en hul paring berus dus grootliks op toeval.
'n Sonvis kan in gevangenskap 10 jaar oud word. In die vrye natuur leef hulle vermoedelik baie langer, en kan miskien tot 'n 100 jaar oud word.
Bedreigings
[wysig | wysig bron]Plastiek-afval kan vir hulle soos prooi voorkom, en skep 'n gevaar aangesien hulle daarin kan versmoor. Weens hul grootte en die dikte en aard van die huid, het hulle min natuurlike vyande. In vlak waters sal robbe en seeleeus 'n hap uit hul sagte en voedingryke dele neem, wat egter nie tot hul onmiddellike dood lei nie. Weens hul min pynreseptore, reageer hulle ook nie daarop nie. Sonvisse word wel deur 'n groot lading eksterne en interne parasiete geïnfekteer, en meer as 50 parasietspesies is al aangeteken. Accacoelium contortum is 'n parasitiese platwurm wat met suiers aan veral hul kiewe en mondholte kleef, en op die sonvis spesialiseer. Hul beste verdediging is om hul lywe aan visse en meeue bloot te stel, wat dan die parasiete afpik. Hulle kan ook etlike voet uit die water spring om die parasiete af te skud. Die sonvis se vermoë om vinnig aan te teel, waarborg hul voortbestaan.
Benutting
[wysig | wysig bron]Sonvisse het 'n groot hoeveelheid skeletmassa, maar relatief min spiere of vlees. Hul vel is ook taai en leeragtig, wat dit moeilik maak om voor te berei en te eet. Dit word wel as 'n lekkerny in dele van Asië, soos Japan, Korea en Taiwan, beskou. Sekere liggaamsdele word ook as tradisionele medisyne aangewend. Die verkoop daarvan word egter in die Europese Unie verbied weens hul natuurlike gifstowwe, waarvan die aanwesigheid egter wisselvallig is. Terwyl sommige hul vleis smaaklik vind, beskou ander dit as nie besonder aptytwekkend of die moeite werd om te nuttig nie, weens hul taai, benerige en vetterige vlees en die aanwesigheid van 'n walglike jellielaag onder die vel.
Sonvisse bevat die neurotoksien tetrodotoksien (TTX) omdat hulle tot die Tetraodontiformes-orde behoort, wat ook die kogelvis, ystervarkvis en snellervis insluit. Die gifstowwe is afkomstig van bakterieë in hul prooi, en dien as 'n verdedigingsmeganisme teen roofdiere. Dit bou op in die vis se lewer, vel en ingewande namate die prooi verbruik word. Die konsentrasie van hierdie gifstowwe wissel egter aansienlik, en TTX is nie aanwesig by alle individue of bevolkings nie.
Verwante spesies
[wysig | wysig bron]Sonvisse, blaasoppies, penvisse en varkvisse behoort tot die orde Tetraodontiformes. Die visse se vleis is giftig en baie van hulle kan hul buikholtes met lug of water oppomp totdat die dier feitlik bolvormig is. Die visse se groottes kan tussen enkele sentimeters en etlike meters wissel na gelang van die spesie.
Hulle tande is versmelt om die gebit te versterk en dit stel die visse in staat om deur hul prooi se harde doppe te byt. Sommige van die spesies se mae is met behulp van 'n buis met die buikholte verbind. Die visse kan hul buikholtes met lug of water vul en hulle byna koeëlrond opblaas. Hierdie vermoë het 'n beskermende funksie; 'n aantal dooie roofvisse met opgeblaaste tetraodonte in hul kele is al gevind, wat daarop dui dat hul dood deur versmoring veroorsaak is.
Die lede van die orde Tetraodontiformes of Plectognathi is goed ontwikkelde visse wat veral langs tropiese en subtropiese kuste voorkom. Die orde kan in 2 subordes verdeel word: die suborde Balistoidei, wat uit 3 superfamilies en 6 families bestaan, en die suborde Tetradontoidei, wat uit 4 superfamilies en 5 families bestaan. Baie van die spesies hou op koraalriwwe, waar hulle meestal van skulpdiere en stekelderms leef.
Baie van die sonvisse het ook stekels aan hul wande en hulle word daarom grotendeels deur ander visse met rus gelaat. 'n Relatief groot aantal visse van die orde Tetraodontiformes word langs die Suid-Afrikaanse kus aangetref. Die penvisse wat tot die superfamilie Diodontoidea en die familie Diodontidae behoort, is ronderige visse wat oral oor met oprigbare stekels bedek is.
Die visse kan hulle ook opblaas maar is nie giftig nie. Die blaasoppies behoort tot die superfamilie Tetradontoidea en 2 families kan onderskei word. Die bekendste blaasoppies behoort tot die familie Tetraodontidae en hulle is veral daarvoor bekend dat hulle hul liggame groot kan opblaas. Hul ingewande bevat 'n dodelike gifstof, tetrodoksien, maar sommige Oosterse kulture beskou die visse nogtans as 'n lekkerny. Gedurende die voorbereiding van die gereg word die ingewande versigtig uit die liggaam verwyder en die vleis word daarna goed gewas, maar 'n aantal mense sterf nog voortdurend ten spyte van die voorsorgmaatreëls.
Lede van die familie Canthigasteridae word ook as blaasoppies beskou en hul bekke is meer snoetvormig as die van die ander blaasoppies.
Suidelike Afrika
[wysig | wysig bron]Die sonvis word van Desember tot Maart aangetref waar hulle lui-lui na aan die oppervlakte van die Kaapse waters swem.
'n Homprug-soort (Mola alexandrini) wat vir die eerste keer gedurende 1839 in Alexandrië geïdentifiseer is, is ook in 1934 by Kommetjie en 1942 by Seepunt, Kaapstad gevang.
Daar is ook 'n kleiner stomp sonvis (Ranzania truncata) wat 60 cm lank word en ook reeds 'n paar keer by Kaapstad aangetref is.[1]
Sien ook
[wysig | wysig bron]Verwysings
[wysig | wysig bron]- ↑ Ensiklopedie van Suidelike Afrika. Eric Rosenthal. 1967
Bronnelys
[wysig | wysig bron]- Wêreldspektrum, 1982, ISBN 0908409672, volume 26, bl. 35, 36