Spinnekop
| Spinnekoppe | |
|---|---|
 | |
| Die rooipootgouewawielwebspinnekop (Nephila inaurata) is 'n Suider-Afrikaanse spinnekop | |
| Wetenskaplike klassifikasie | |
| Koninkryk: | |
| Filum: | |
| Subfilum: | |
| Klas: | |
| Orde: | Araneae Clerck, 1757 |
| Subordes | |
| Diversiteit | |
| 139 families, ± 53 680 spesies (2026) | |
- Die artikel handel oor die arachnida. Vir die Suid-Afrikaanse musiekgroep, sien Spinnekop (musiekgroep).
Die spinnekop is die bekendste orde (Araneae) uit die klas wat bekend staan as die spinnekopagtiges (Arachnida). Spinnekoppe is ongewerwelde roofdiere met twee lyfdele, agt pote en geen vlerke of voelers nie. Hulle het kaakkloue met gifhake wat gewoonlik gif kan inspuit, en spintepels waaruit sy kom. Aangesien hulle nie soos die insekte en kreefagtiges kaaklywe het om mee te kou nie, kan hulle geen vaste kos inneem nie.
Spinnekoppe is die grootste orde van die spinnekopagtiges en staan sewende in totale spesieverskeidenheid onder al die ordes van organismes. Hulle kom wêreldwyd op elke kontinent behalwe Antarktika voor en het hulle in byna elke habitat op land gevestig. Teen Januarie 2026 het taksonomiste 53 680 spinnekopspesies in 139 families opgeteken.[1]
Anatomies verskil spinnekoppe – soos al die spinnekopagtiges – van die ander geleedpotiges daarin dat die gewone liggaamsegmente in twee dele saamgesmelt is: die kopborsstuk of prosoma en die agterlyf of opistosoma, wat deur 'n klein, silindriese steeltjie verbind word. Anders as insekte het spinnekoppe geen voelers nie. Behalwe in die mees primitiewe groep, die Mesothelae, het spinnekoppe die mees gesentraliseerde senuweestelsel van al die geleedpotiges, aangesien al hul ganglia in een massa in die kopborsstuk saamgesmelt is. Anders as die meeste geleedpotiges het spinnekoppe geen strekspiere in hul ledemate nie en strek hulle dié met hidrouliese druk uit.[2]
Op enkele uitsonderings na is alle bekende spesies roofdiere wat hoofsaaklik op insekte en ander spinnekoppe jag, hoewel 'n paar groot spesies ook voëls en akkedisse vang. Na skatting maak 25 miljoen ton spinnekoppe elke jaar 400 tot 800 miljoen ton prooi dood. Aangesien hul dermkanaal te nou is vir vaste kos, maak hulle hul voedsel vloeibaar deur dit met spysenzieme te oorstroom.[3]
Hoewel die gif van 'n paar spesies vir die mens gevaarlik is, ondersoek wetenskaplikes tans die gebruik van spinnekopgif in die medisyne en as nie-besoedelende plaagdoders. Spinnekopsy bied 'n kombinasie van ligtheid, sterkte en elastisiteit wat dié van sintetiese materiale oortref. 'n Onredelike vrees vir spinnekoppe word arachnofobie genoem.[2]
Anatomie en fisiologie
[wysig | wysig bron]
Liggaamsverdeling
[wysig | wysig bron]Die liggaam van die spinnekop bestaan, net soos dié van die krap, uit twee dele, nl. die kopborsstuk (kefalotoraks) en 'n agterlyf (abdomen). Uitwendig lyk dit nie of hierdie dele gesegmenteerd is nie. Die kop en borsstuk het vergroei om die kopborsstuk te vorm. Dit is gewoonlik die kleinste deel van die liggaam. Voor, in die middel daarvan, is twee kaakkloue, een aan elke kant van die mondopening. Hiermee vang en druk die spinnekop sy prooi fyn om dit te eet. Die prooi word met gif uit die kaakkloue verlam of gedood. Die gifkliere is in die kopborsstuk geleë. Die agterlyf is gewoonlik die grootste deel van die liggaam. Aan die onderkant daarvan, kort agter die kopborsstuk, is die asemhalingsopeninge en aan die agterkant sit die spintepels. Hierdie klein uitsteekseltjies – meestal drie pare, maar na gelang van die groep een tot vier pare – bring sydrade voort waarmee spinnekoppe hul webbe spin. By sommige spinnekopsoorte is die agterlyf met 'n steeltjie aan die kopborsstuk verbind.
Skelet
[wysig | wysig bron]Die eksoskelet van die kopborsstuk is sterk en onbuigbaar, behalwe by die dele waar beweging nodig is, bv. litte van die pote. Hierdie onbuigbare skelet is gewoonlik chitienagtig. Die eksoskelet van die agterlyf is egter sag en leeragtig. Dis ook gewoonlik met hare bedek. Die spinnekop moet dus vervel namate hy groei omdat sy skelet nie kan rek nie.
Bewegingsorgane
[wysig | wysig bron]Spinnekoppe het vier paar gelede looppote wat almal eenders lyk. Hulle is aan die onderkant van die kopborsstuk vasgeheg. By die webspinner eindig elke poot in twee of drie klein kloutjies. Hierdie kloutjies vorm kammetjies by die agterste pote en lê die sydrade neer wanneer die web gespin word. Die sydraadjies word as't ware uit die spintepels gekam wanneer die web gespin word. Hierdie kloutjies kom nie voor by spinnekoppe wat nie webbe spin nie. Die hare op die pote van sommige soorte spinnekoppe dien as 'n tassintuig wat gevoelig is vir aanraking.
Elk van die agt pote bestaan uit sewe onderskeibare dele: die coxa naaste aan die kopborsstuk, die kort trochanter wat as 'n skarnier werk, die lang femur, die patella (die spinnekop se knie), die tibia, die metatarsus en die tarsus, wat in 'n klou van twee of drie punte eindig. Hoewel alle geleedpotiges spiere aan die binnekant van die eksoskelet gebruik om hul ledemate te buig, gebruik spinnekoppe steeds hidrouliese druk om hulle te strek – 'n stelsel wat hulle van hul voor-geleedpotige voorouers geërf het. Die enigste strekspiere in 'n spinnekop se pote sit in die drie heupgewrigte, en daarom kan 'n spinnekop met 'n deurboorde kopborsstuk sy pote nie strek nie en krul die pote van dooie spinnekoppe op. Spinnekoppe kan drukke van tot agt keer hul rustende vlak voortbring, en springspinnekoppe kan tot vyftig keer hul eie lengte spring deur die bloeddruk in die derde of vierde paar pote skielik te verhoog.[2]
Die meeste spinnekoppe wat aktief jag eerder as om op webbe te vertrou, het digte bossies fyn borselhare tussen die kloue aan die punte van hul pote. Dié bossies, wat skopulae genoem word, bestaan uit hare waarvan die punte in tot 1 000 takkies verdeel is en wat die spinnekop in staat stel om teen vertikale glas op te loop en onderstebo teen plafonne te beweeg. Dit lyk of die skopulae hul greep uit die kontak met uiters dun lagies water op oppervlakke kry.[2]
Asemhalingsorgane
[wysig | wysig bron]Die asemhalingsorgane van spinnekoppe word boeklonge genoem. Elke boeklong bestaan uit 'n aantal hol voue waarin bloed sirkuleer. Hierdie voue lyk baie soos die blaaie van 'n boek – vandaar die naam "boeklong". Die boeklonge open na buite deur die spleetvormige asemhalingsopeninge op die agterlyf waarvan daar twee of vier kan wees. Lug kom by hierdie openinge in en sirkuleer tussen die bloedgevulde voue deur sodat gaswisseling kan plaasvind. Op hierdie manier word suurstof uit die lug opgeneem en koolstofdioksied afgegee – dit is wat met "gaswisseling" bedoel word.
Bloedsomloop
[wysig | wysig bron]Soos ander geleedpotiges het spinnekoppe 'n oop bloedsomloopstelsel: die liggaamsholte is grotendeels 'n hemoseel waardeur die bloed vloei. Die hart is 'n buis in die boonste deel van die liggaam met 'n paar openinge wat as terugslagkleppe optree en die bloed uit die hemoseel in die hart laat maar dit nie laat uitvloei voordat dit die voorpunt bereik nie. By spinnekoppe beslaan die hart net die boonste deel van die agterlyf. Die bloed van baie spinnekoppe met boeklonge bevat die asemhalingspigment hemosianien, wat die vervoer van suurstof doeltreffender maak.[2]
Voeding, spysvertering en uitskeiding
[wysig | wysig bron]
Uniek onder die Chelicerata is die laaste dele van 'n spinnekop se kaakkloue gifhake, en die oorgrote meerderheid spinnekoppe kan daarmee gif uit gifkliere in die wortels van die kaakkloue in hul prooi inspuit. 'n Paar families het hul gifkliere verloor en maak hul prooi met sy dood. Soos die meeste spinnekopagtiges het spinnekoppe 'n nou dermkanaal wat slegs vloeibare kos kan hanteer, en twee stelle filters om vaste stof buite te hou. Sommige pomp spysenzieme uit die middelderm in die prooi in en suig dan die vervloeide weefsel op, sodat net die leë omhulsel oorbly; ander vermaal die prooi met die kaakkloue en die basisse van die tasters tot 'n pap terwyl hulle dit met ensieme oorstroom.[2]
Die meeste spinnekoppe skakel hul stikstofhoudende afvalstowwe in uriensuur om, wat as 'n droë stof uitgeskei kan word – 'n eienskap wat water bespaar en onafhanklik in verskeie geleedpotige afstammingslyne ontwikkel het. 'n Paar primitiewe spinnekoppe behou egter die voorvaderlike geleedpotige niertjies, wat groot hoeveelhede water gebruik om die afval as ammoniak uit te skei.[2]
Oë en ander sintuie
[wysig | wysig bron]Die meeste spinnekoppe het agt enkelvoudige oë wat naby die voorpunt, bo-op die kopborsstuk geleë is. Die ogies is gewoonlik in twee rye van vier elk gerangskik. Die meeste webspinnekoppe sien baie swak en kan skaars 'n paar sentimeter ver sien, maar die aktiewe jagters – veral die springspinnekoppe – het uitstekende sig. Die rooiroman storm bv. nie doelbewus op 'n mens af nie, maar hardloop eerder na die donkerte van jou skaduwee toe. Spinnekoppe is egter baie gevoelig vir trillings, veral dié wat deur 'n prooi wat in 'n web vasgevang is, veroorsaak word. In Suid-Afrika is die knopiespinnekoppe (genus Latrodectus) die enigste waarvan die gif neurotoksies genoeg is om vir 'n mens lewensgevaarlik te wees; die gif self is sterker as dié van 'n kobra, maar dit word in soveel kleiner hoeveelhede ingespuit dat sterftes selde is. Verskeie ander genera veroorsaak wel medies ernstige, sitotoksiese wonde.
Spinnekoppe het hoofsaaklik vier pare oë op die boonste voorste deel van die kopborsstuk, in patrone wat van familie tot familie verskil. Die hoofpaar voor is van die soort wat pigmentbeker-ogies genoem word en wat by die meeste geleedpotiges slegs die rigting van die lig kan bepaal, maar by spinnekoppe wel beelde kan vorm. Die ander pare, die sekondêre oë, is vermoedelik uit die same-oë van die voorvaderlike Chelicerata afgelei maar het nie meer die afsonderlike faseties nie. By baie spinnekoppe spoor dié sekondêre oë lig op wat deur 'n weerkaatsende laag terugkaats, en wolfspinnekoppe kan met 'n flitslig opgespoor word aan die weerkaatsing uit hul oë.[2]
Die gesigskerpte van sommige springspinnekoppe is tien keer beter as dié van naaldekokers, wat by verre die beste sig onder die insekte het. Dit word bereik deur 'n telefotografiese reeks lense, 'n netvlies van vier lae en die vermoë om die oë te swaai en beelde uit verskillende stadiums van die skandering saam te voeg. Daar is ook spinnekoppe met minder oë – die algemeenste met ses – terwyl party spesies vier het en lede van die familie Caponiidae so min as twee. Grotbewonende spesies het soms geen oë nie.[2]
Die kutikula van spinnekoppe is deur talle sensore of verbindings na die senuweestelsel deurdring. Verskeie tassensore, meestal borselhare, reageer op verskillende kragte, van sterk kontak tot baie swak lugstrome. Chemiese sensore verskaf die ekwivalent van smaak en ruik; 'n volwasse Araneus kan tot 1 000 sulke chemiesensitiewe hare hê, waarvan die meeste op die punte van die eerste paar pote. In die litte van hul ledemate het spinnekoppe ook spleetsensilla wat krag en trillings opspoor. By webspinnende spinnekoppe is al dié meganiese en chemiese sensore belangriker as die oë, terwyl die oë vir aktiewe jagters die belangrikste is.[2]
Die maak van sy
[wysig | wysig bron]
Die agterlyf het geen aanhangsels behalwe dié wat tot een tot vier – gewoonlik drie – pare kort, beweeglike spintepels omvorm is, waaruit die sy kom. Elke spintepel het baie spuitopeninge wat elk met een syklier verbind is, en daar is minstens ses soorte syklier wat elk 'n ander soort sy voortbring.[2]
Sy bestaan hoofsaaklik uit 'n proteïen wat baie soortgelyk is aan dié van inseksy. Dit is aanvanklik 'n vloeistof en verhard nie deur blootstelling aan lug nie, maar deurdat dit uitgetrek word, wat die inwendige struktuur van die proteïen verander. Sy se treksterkte is soortgelyk aan dié van nylon en van biologiese materiale soos chitien, kollageen en sellulose, maar dit is veel elastieser: dit kan veel verder rek voordat dit breek of sy vorm verloor.[2]
Sommige spinnekoppe het 'n kribellum, 'n omvormde spintepel met tot 40 000 spuitopeninge wat elk 'n enkele baie fyn vesel voortbring. Die vesels word deur die kalamistrum – 'n kamagtige stel borselhare – uitgetrek en in 'n saamgestelde wollerige draad gekombineer wat baie doeltreffend is om die hare van insekte te vang. Die vroegste spinnekoppe het kribella gehad, wat die eerste sy voortgebring het wat insekte kon vang, voordat spinnekoppe sy met taai druppels ontwikkel het.[2]
Selfs spesies wat nie webbe bou om prooi te vang nie, gebruik sy op verskeie maniere: as omhulsels vir sperm en vir bevrugte eiers, as 'n "veiligheidstou", om neste te bou, en as "valskerms" waarmee die kleintjies van sommige spesies deur die lug versprei – 'n gedrag wat as ballonvaart bekend staan en waarmee spinnekoppe honderde kilometer ver kan reis en eilande kan koloniseer.[2]
Grootte en kleur
[wysig | wysig bron]
Spinnekoppe kom in 'n groot verskeidenheid groottes voor. Die kleinste, Patu digua uit Colombia, is minder as 0,37 millimeter lank, terwyl die grootste en swaarstes onder die tarantulas voorkom, met liggaamslengtes tot 90 millimeter en 'n pootspan tot 250 millimeter.[2]
Slegs drie klasse pigment is tot dusver in spinnekoppe geïdentifiseer – ommochrome, biline en guanien – en melanien, karotenoïede en pteriene, wat by ander diere baie algemeen is, is klaarblyklik afwesig. Biline gee byvoorbeeld Micrommata virescens sy groen kleur, en guanien is verantwoordelik vir die wit merke van die Europese tuinspinnekop Araneus diadematus en vir die silwerige voorkoms van genera soos Tetragnatha en Argyrodes. Struktuurkleure kom by sommige spesies voor, deur die diffraksie, verstrooiing of interferensie van lig; die poureeuspinnekoppe van Australië (genus Maratus) is bekend vir die helder struktuurkleure van die mannetjies. By sommige spinnekoppe kan die kleur ook verander: Misumena vatia kan sy liggaamskleur by die agtergrond aanpas, en Cyrtophora cicatrosa kan byna onmiddellik van wit na bruin verander.[2]
Voortplanting en lewenssiklus
[wysig | wysig bron]
Spinnekoppe plant hulle geslagtelik voort en die bevrugting is inwendig maar onregstreeks: die sperm word nie deur die mannetjie se geslagsorgane in die wyfie se liggaam geplaas nie, maar deur 'n tussenstadium. Mannetjies spin klein spermwebbies waarop hulle ejakuleer en dra dan die sperm oor na spesiale spuitagtige strukture, die tasterbolle, op die punte van die tasters. Wanneer 'n mannetjie tekens van 'n wyfie naby bespeur, gaan hy na of sy van dieselfde spesie is en of sy gereed is om te paar; by spesies wat webbe of veiligheidstoue maak, kan hy die spesie en die geslag daarvan "ruik".[2]
Spinnekoppe gebruik oor die algemeen ingewikkelde hofmakery-rituele om te verhoed dat die groot wyfies die klein mannetjies voor die bevrugting opvreet. By webwewende spesies is presiese patrone van trillings in die web 'n groot deel van die ritueel, terwyl patrone van aanraking op die wyfie se lyf by aktiewe jagters belangrik is; gebare en danse is belangrik vir springspinnekoppe, wat uitstekende sig het. In meer as 60 persent van die gevalle maak die wyfie van die Australiese rooirugspinnekop die mannetjie dood en vreet hom op nadat hy sy tweede taster ingebring het – en die mannetjies werk selfs saam deur hulle op die wyfie se gifhake te probeer spits. Die mannetjies van die meeste spesies oorleef egter 'n paar parings, hoofsaaklik beperk deur hul kort lewensduur.[2]
Wyfies lê tot 3 000 eiers in een of meer eiersakke van sy, wat 'n taamlik konstante humiditeit handhaaf. By sommige spesies sterf die wyfies daarna, terwyl wyfies van ander spesies die sakke beskerm deur hulle aan hul webbe vas te maak, in neste te versteek, in die kaakkloue te dra of aan die spintepels vas te maak en saam te sleep.[2]
Klein spinnekoppies gaan al hul larwale stadiums binne die eiersak deur en kom as spinnekoppies te voorskyn – baie klein en geslagtelik onvolwasse, maar in vorm soos die volwassenes. Sommige spinnekoppe sorg vir hul kleintjies: die broeisel van 'n wolfspinnekop klou aan growwe borselhare op die moeder se rug vas, en wyfies van sommige spesies reageer op die "bedel"-gedrag van hul kleintjies deur vir hulle prooi te gee of selfs kos op te bring. By die springspinnekop Toxeus magnus maak die wyfie 'n voedsame melkagtige stof vir haar kleintjies.[2]
Soos ander geleedpotiges moet spinnekoppe vervel om te groei. Die meeste spinnekoppe leef net een tot twee jaar, hoewel sommige tarantulas meer as twintig jaar in gevangenskap kan leef; van 'n Australiese wyfie-valdeurspinnekop is aangeteken dat sy 43 jaar in die natuur geleef het voordat sy deur 'n parasitiese wespe se aanval gesterf het.[2]
Ekologie en gedrag
[wysig | wysig bron]Gewoontes
[wysig | wysig bron]Sekere spinnekopagtiges hou bedags in die koelte en as hulle versteur word sal hulle na die volgende koelteplek hardloop, waaronder ook 'n menslike skaduwee, wat aanleiding gegee het tot die mite dat hulle mense "jaag". Dié gedrag is veral kenmerkend van die rooiroman of haarskeerder (orde Solifugae), wat 'n spinnekopagtige maar nie 'n ware spinnekop is nie. Sommige spinnekoppe is kannibalisties en sal ander spinnekoppe vreet. Die wyfie van sommige spesies vreet die mannetjie nadat hy haar bevrug het. Die mannetjies bly dikwels taamlik klein en onopvallend en hulle het 'n kort lewensduur.
Habitat
[wysig | wysig bron]Spinnekoppe kan nie vlieg nie, maar hul verspreidingsgebied is juis buitengewoon wyd: hulle kom op elke kontinent behalwe Antarktika voor en het hulle in byna elke habitat op land gevestig. Die kleintjies van baie spesies versprei deur aan 'n sydraad die lug in te vaar (ballonvaart), wat hulle honderde kilometer ver kan neem en waarmee hulle selfs afgeleë eilande koloniseer. Alle spinnekoppe is roofdiere. Baie soorte spinnekoppe spin 'n web waarin hulle hul prooi vang – soms tussen die takke van plante en soms op die grond. Sommige, soos die valdeurspinnekop, voer 'n holte in die grond met sy uit. Die opening van die holte word van 'n dekseltjie voorsien. Die waterspinnekop kan op water beweeg en leef van klein waterdiertjies bv. insekte. Baie jagspinnekoppe jag hul prooi op die grond en byt dan die prooi dood met hul kaakkloue. Sulke spinnekoppe gebruik glad nie webbe nie.
Nie-roofdiervoeding
[wysig | wysig bron]Hoewel spinnekoppe oor die algemeen as roofdiere beskou word, kry die springspinnekop Bagheera kiplingi meer as 90 persent van sy voedsel uit Beltiese liggaampies, 'n vaste plantmateriaal wat akasias as deel van 'n onderlinge verhouding met 'n mierspesie voortbring. Jong spinnekoppe van verskeie families vreet plantnektar, en laboratoriumstudies wys dat hulle dit doelbewus en oor lang tydperke doen; nektar bevat naas suikers ook aminosure, lipiede, vitamiene en minerale. Verskeie spesies is ook bekend daarvoor dat hulle dooie geleedpotiges, webby en hul eie afgeskede eksoskelette vreet, en stuifmeel wat in webbe vasgevang word, kan ook geëet word.[2]
Die vang van prooi
[wysig | wysig bron].jpg)
Die bekendste metode om prooi te vang, is met taai webbe. Deur webbe verskillend te plaas, kan verskillende spesies verskillende insekte in dieselfde gebied vang: plat horisontale webbe vang insekte wat van die plantegroei daaronder opvlieg, terwyl plat vertikale webbe insekte in horisontale vlug vang. Webbouende spinnekoppe het swak sig maar is uiters gevoelig vir trillings.[2]
Die waterspinnekop Argyroneta aquatica bou onderwater "duikklok"-webbe wat hy met lug vul en gebruik om prooi te verteer en te vervel. Netgooiende spinnekoppe weef slegs klein webbe wat hulle dan manipuleer: spinnekoppe van die familie Deinopidae hou 'n baie klein web tussen hul eerste twee pare pote uitgestrek en stoot dit tot twee keer hul eie liggaamslengte vorentoe om prooi te vang. Volwasse wyfies van die bolaspinnekoppe (genus Mastophora) bou 'n "web" wat uit slegs een lyn bestaan en swaai 'n bolas van 'n enkele draad met 'n groot bal baie nat, taai sy aan die punt; hulle stel chemiese stowwe vry wat op die feromone van motte lyk en swaai dan die bolas na die motte.[2]
Die primitiewe Liphistiidae, die valdeurspinnekoppe en baie tarantulas is hinderlaagjagters wat in gate skuil wat dikwels met 'n dekseltjie gesluit en met netwerke van sydrade omring is wat die spinnekop van prooi verwittig. Wolfspinnekoppe, springspinnekoppe, visspinnekoppe en sommige krapspinnekoppe jaag hul prooi en maak hoofsaaklik op sig staat om dit op te spoor. Sommige springspinnekoppe van die genus Portia jag ander spinnekoppe op maniere wat intelligent lyk – hulle omsingel hul slagoffers of lok hulle uit hul webbe – en laboratoriumstudies wys dat hulle baie vinnig leer hoe om nuwe prooispesies te oorwin.[2]
Spinnekoppe wat miere naboots, staan verskeie uitdagings in die gesig: hulle ontwikkel slanker agterlywe en 'n valse "lyfie" om die drie duidelike dele van 'n mier se lyf na te boots, swaai die eerste paar pote voor hul koppe om voelers voor te stel, en ontwikkel groot kleurkolle om een paar oë om te verberg dat hulle agt enkelvoudige oë het waar miere twee same-oë het. Hulle pas ook hul gedrag aan: baie beweeg in 'n sigsagpatroon en mier-nabootsende springspinnekoppe vermy dit om te spring.[2]
Verdediging
[wysig | wysig bron]
Daar is sterk getuienis dat spinnekoppe se kleur kamoeflering is wat hulle help om hul hoofvyande – voëls en parasitiese wespes, wat albei goeie kleursig het – te ontwyk. Baie spesies is so gekleur dat hulle met hul gewone agtergrond saamsmelt, en sommige het versteurende kleure: strepe en kolle wat hul buitelyne opbreek. Die meeste spinnekoppe is nie gevaarlik of onaangenaam genoeg van smaak dat waarskuwingskleure veel sou baat nie, maar 'n paar spesies met kragtige gif, groot kaakkloue of irriterende hare het kolle waarskuwingskleur en vertoon dit selfs wanneer hulle bedreig word.[2]
Baie lede van die familie Theraphosidae, waaronder die tarantulas en die bobbejaanspinnekoppe, het brandhare op hul agterlywe en gebruik hul pote om dié na aanvallers te flik. Die hare het brose basisse en 'n ry weerhakies aan die punt wat intense irritasie veroorsaak. Die goue wielspinnekop, Carparachne aureoflava, van die Namibwoestyn ontsnap parasitiese wespes deur op sy sy te val en soos 'n wiel teen die sandduine af te rol.[2]
Sosiale gedrag
[wysig | wysig bron]'n Paar spinnekopspesies wat webbe bou, leef in groot kolonies saam en toon sosiale gedrag, hoewel nie so ingewikkeld as by die sosiale insekte nie. Anelosimus eximius kan kolonies van tot 50 000 individue vorm. Sosiale roofspinnekoppe moet hul prooi teen kleptoparasiete verdedig, en groter kolonies is hierin meer suksesvol. Selfs knopiespinnekoppe (genus Latrodectus), wat as kannibalisties bekend staan, het in gevangenskap klein kolonies gevorm waarin hulle webbe deel en saam eet.[2]
Predasie en ander bedreigings
[wysig | wysig bron]
Spinnekoppe dien as voedsel vir baie diere, insluitend voëls, akkedisse, verkleurmannetjies, paddas, visse, vlermuise of selfs ander spinnekoppe. Seerowerspinnekoppe (Mimetidae) maak byvoorbeeld jag op ander spinnekoppe, benewens tasterpootspinnekoppe (genus Palpimanus) wat valdeurspinnekoppe uit hul skuilings lok en oorrompel. Sekere jagterspinnekoppe (genus Leucorchestris) is kleptoparasiete, deurdat hulle ander spinnekoppe van hul prooi beroof.[4] Parasitiese spinnekopjagwespes (Pompilidae) sal 'n spinnekop immobiliseer met 'n akkurate angelsteek, waarna haar eiers op die spinnekop gelê word. Die wespelarwes teer daarna op die weerlose spinnekop. Ander interne parasiete sluit onder meer rondewurms in. Stormweer, vloede en sterk winde het 'n groot impak op hul oorlewing. Onoordeelkundige aanwending van giwwe vir insek- en ander pesbestryding kan spinnekop-populasies, benewens hul prooi, 'n groot knou toedien. Mense se vrese vir spinnekoppe, dikwels uit onkunde, veroorsaak dat baie doodgemaak word. Valdeurspinnekoppe maak in die grond nes, en hul woonplekke kan deur ontbossing en gevolglike erosie, saaiboerdery of die kleigroewe van steenmakerye vernietig word.[5]
Soorte webbe
[wysig | wysig bron]
Daar is geen konsekwente verband tussen die klassifikasie van spinnekoppe en die soorte web wat hulle bou nie: spesies van dieselfde genus kan baie soortgelyke of aansienlik verskillende webbe bou. Daar is ook nie veel ooreenkoms tussen die klassifikasie en die chemiese samestelling van hul sy nie, en konvergente evolusie in webbou – die gebruik van soortgelyke tegnieke deur ver verwante spesies – kom oral voor.[2]
Die wielweb en die spingedrag wat dit voortbring, is die beste verstaan. Die basiese volgorde van eers radiale en dan spiraalvormige drade, en die rigtinggevoel wat nodig is om dit te bou, is moontlik van die gemeenskaplike voorouers van die meeste spinnekopgroepe geërf. Die meerderheid spinnekoppe bou egter nie-wielvormige webbe. Daar is vroeër gedink dat die taai wielweb 'n evolusionêre vernuwing was wat tot 'n verskeidenheid nuwe spesies gelei het, maar dit blyk nou dat die nie-wielwebspinnekoppe 'n subgroep is wat uit die wielwebspinnekoppe ontwikkel het; hulle het meer as 40 persent meer spesies en is vier keer so volop. Hul groter sukses kan daaraan toe te skryf wees dat wespes, wat dikwels die belangrikste roofvyande van spinnekoppe is, plat webbe verkies om aan te val.[2]
Evolusie en klassifikasie
[wysig | wysig bron].jpg)
Hoewel die fossielrekord van spinnekoppe as swak beskou word, is byna 1 000 spesies uit fossiele beskryf. Aangesien hul liggame taamlik sag is en hulle nie 'n stewige eksoskelet het nie, is die oorgrote meerderheid fossielspinnekoppe in barnsteen bewaar. Die oudste bekende barnsteen wat fossiel-geleedpotiges bevat, dateer uit sowat 130 miljoen jaar gelede in die vroeë Kryt. Naas die bewaring van die anatomie in fyn besonderhede toon stukke barnsteen ook spinnekoppe wat paar, prooi doodmaak, sy voortbring en moontlik vir hul kleintjies sorg; die oudste fossielweb wat tot dusver gevind is, is 100 miljoen jaar oud.[2]
Spinnekopagtige diere met sy-produserende spuitopeninge het in die Devoon verskyn, sowat 386 miljoen jaar gelede, maar dié diere het klaarblyklik geen spintepels gehad nie en het sy vermoedelik gebruik om neste uit te voer of eiersakke te maak eerder as om webbe te bou. Ware spinnekoppe is in Karbooniese gesteentes van 318 tot 299 miljoen jaar gelede gevind en is baie soortgelyk aan die mees primitiewe oorlewende suborde, die Mesothelae. Die hoofgroepe van die moderne spinnekoppe, die Mygalomorphae en die Araneomorphae, verskyn die eerste keer in die Trias, meer as 200 miljoen jaar gelede. Volgens 'n studie van 2020 met behulp van 'n molekulêre horlosie het spinnekoppe waarskynlik tussen 375 en 328 miljoen jaar gelede van die ander Chelicerata afgesplits.[2]
Die ordenaam Araneae kom van die Latynse aranea, wat op sy beurt uit die Griekse arákhnē geleen is. Spinnekoppe word in twee subordes verdeel, die Mesothelae en die Opisthothelae, waarvan laasgenoemde twee infraordes bevat, die Mygalomorphae en die Araneomorphae. Teen 2026 het arachnoloë sowat 53 680 lewende spesies in 139 families en meer as 4 500 genera geïdentifiseer.[1]
| Suborde of infraorde | Families | Genera | Spesies | Gesegmenteerde plate bo-op die agterlyf | Ganglia in die agterlyf | Spintepels | Rigting van die gifhake |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mesothelae | 1 | 8 | 196 | ja | ja | vier pare, onder die middel van die agterlyf | af en vorentoe |
| Opisthothelae: Mygalomorphae | 32 | 409 | 3 879 | slegs by sommige fossiele | nee | een, twee of drie pare onder die agterkant van die agterlyf | |
| Opisthothelae: Araneomorphae | 106 | 4 085 | 49 605 | van die sye na die middel, soos 'n tang |
Spinnekoppe en die mens
[wysig | wysig bron]Byte
[wysig | wysig bron]Hoewel spinnekoppe wyd gevrees word, is slegs 'n paar spesies vir mense gevaarlik. Spinnekoppe byt mense net uit selfverdediging, en min lewer erger gevolge as 'n muskietbyt of 'n bysteek. Die meeste van dié met medies ernstige byte – soos die kluisenaarspinnekoppe (genus Loxosceles) en die knopiespinnekoppe (genus Latrodectus) – vlug eerder en byt slegs wanneer hulle vasgekeer is, hoewel dit maklik per ongeluk kan gebeur. Daar was sowat honderd betroubaar aangetekende sterftes weens spinnekopbyte in die 20ste eeu, teenoor sowat 1 500 weens jellievissteke. Baie beweerde gevalle van spinnekopbyte is verkeerde diagnoses: 'n oorsig van 2016 het bevind dat 78 persent van 134 gepubliseerde mediese gevallestudies van vermeende spinnekopbyte nie aan die nodige maatstawwe voldoen het om 'n spinnekopbyt te bevestig nie.[2]
Medies belangrike spinnekoppe van Suider-Afrika
[wysig | wysig bron]Die medies belangrike spinnekoppe van Suider-Afrika word in twee groepe verdeel. Die neurotoksiese groep bestaan uit die knopiespinnekoppe van die genus Latrodectus – die swart knopiespinnekoppe van die L. indistinctus-groep en die bruin knopiespinnekop L. geometricus – wat as die gevaarlikste giftige spinnekoppe van die streek beskou word. Die byt veroorsaak brandpyn wat binne 'n kwartier na die streeklimfkliere versprei, binne 'n uur algemene spierpyn en -krampe, oorvloedige sweet en 'n pynlike gesigsuitdrukking.[6]
Die sitotoksiese groep word deur die sakspinnekoppe (genus Cheiracanthium) en die vioolspinnekoppe of kluisenaarspinnekoppe (genus Loxosceles) verteenwoordig, wat albei wyd in Suid-Afrika versprei is, asook deur die sesoogsandspinnekoppe. Cheiracanthium furculatum is nagaktief, vinnig en word dikwels in huise tussen die voue van gordyne en klere aangetref; die byt lewer 'n onreëlmatige wond met 'n bloederige blaas in die middel. Die vioolspinnekoppe het 'n kenmerkende donkerbruin tot swart vioolvormige merk op die kopborsstukskild en byt meestal terwyl die slagoffer slaap; die pyn kom dikwels eers ná etlike uur. Vir dié sitotoksiese byte bestaan daar geen teengif nie, en die behandeling is daarop gemik om sekondêre infeksie te beperk en genesing te bevorder – vioolspinnekopbyte kan chirurgiese verwydering van dooie weefsel of selfs veloorplantings verg.[6]
Sy en gif in die tegnologie
[wysig | wysig bron]Aangesien spinnekopsy sowel lig as baie sterk is, word daar pogings aangewend om dit deur genetiese ingenieurswese in bokmelk en in die blare van plante te produseer. Spinnekopgif word ook as 'n bron van moontlike medisyne en van nie-besoedelende plaagdoders ondersoek.[2]
Arachnofobie
[wysig | wysig bron]Arachnofobie is 'n spesifieke fobie – die abnormale vrees vir spinnekoppe of vir enigiets wat aan spinnekoppe herinner, soos webbe of spinnekopagtige vorme. Dit is een van die algemeenste spesifieke fobies, en sommige statistieke wys dat 50 persent van vroue en 10 persent van mans simptome toon. Dit kan 'n oordrewe vorm van 'n instinktiewe reaksie wees wat vroeë mense gehelp het om te oorleef, of 'n kulturele verskynsel wat die algemeenste in hoofsaaklik Europese samelewings voorkom.[2]
Spinnekoppe in die kultuur
[wysig | wysig bron]
Spinnekoppe is eeue lank die onderwerp van verhale en mitologieë van verskeie kulture. Uttu, die antieke Sumeriese godin van die weefkuns, is as 'n spinnekop voorgestel wat haar web spin. In 'n verhaal wat die Romeinse digter Ovidius in sy Metamorfoses vertel, was Arachne – Grieks vir "spinnekop" – 'n Lidiese meisie wat die godin Atena tot 'n weefkompetisie uitgedaag het; Arachne het gewen, maar Atena het haar tapisserie uit jaloesie vernietig, waarop Arachne haar verhang het en Atena haar uit genade as die eerste spinnekop laat herleef het.[2]
Verhale oor die skelm-spinnekop Anansi is prominent in die volksverhale van Wes-Afrika en die Karibiese Eilande. In sommige kulture het spinnekoppe geduld gesimboliseer weens hul jagtegniek om webbe te stel en te wag, sowel as ondeundheid en boosheid weens hul giftige byte. Die Italiaanse tarantella is 'n dans om die jong vrou van die vermeende uitwerking van 'n spinnekopbyt te bevry, en die weef van webbe het ook tot die verbinding van die spinnekop met skeppingsmites gelei.[2]
Spinnekoppe word ook as kos gebruik: gaargemaakte tarantulas word in Kambodja as 'n lekkerny beskou, en ook deur die Piaroa-mense van die suide van Venezuela – op voorwaarde dat die brandhare eers verwyder word.[2]
Verwysings
[wysig | wysig bron]- 1 2 (en) "World Spider Catalog, weergawe 27". Natuurhistoriese Museum Bern. 2026. Besoek op 24 Augustus 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 (en) Foelix, Rainer F. (2011). Biology of Spiders (3de uitg.). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-973482-5.
- ↑ (en) Nyffeler, Martin; Birkhofer, Klaus (2017). "An estimated 400–800 million tons of prey are annually killed by the global spider community". The Science of Nature. 104 (3–4): 30. doi:10.1007/s00114-017-1440-1.
- ↑ Henschel, Joh R. (Desember 1997). "Psammophily in Namib Desert spiders". Journal of Arid Environments. 37 (4): 695–707. doi:10.1006/jare.1997.0316.
- ↑ Mirza, Zeeshan; Sanap, Rajesh (April 2012). "A new species of the genus Idiops and notes on Idiops bombayensis Siliwal et al. 2005 (Araneae: Idiopidae) from Northern Western Ghats of Maharashtra, India". Journal of Arachnology. 40 (1). doi:10.2307/41804576. Besoek op 27 Junie 2020.
- 1 2 (en) Snyman, C.; Larsen, N. (Maart–April 2005). "Spider bite and its treatment in southern Africa" (PDF). Occupational Health Southern Africa: 22–25.
Bronnelys
[wysig | wysig bron]- le Roy, Astri: Grootte bepaal nie hoe lank spinnekop lewe. In: Custos, Deel 16, nr. 12, Maart 1988. ISSN 0379-9921
- le Roy, Astri: Camouflage and mimicry - Now you see them, now you don't. In: Custos. Deel 17, nr. 4, Julie 1988. ISSN 0379-9921
- van Wijk, Elfriede: Agtpoot-bondgenoot. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 37, nr. 3, Mei/Junie 1992. ISSN 0491-4783
- Slaan meer oor spinnekoppe na in die boek "SPIDERS OF SOUTHERN AFRICA" deur Yates (1968)
Eksterne skakels
[wysig | wysig bron]- Atlas of African Spiders
Wikimedia Commons het meer media in die kategorie arachnide.
