Vulkanisme

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
'n Vulkaniese landskap in Ethiopië

Vulkanisme is die verskynsel waarby gloeiende magma diep uit die aardkors na bo gebring en op die oppervlak as lawa uitgestort word. Die eienskappe van die magma bepaal in groot mate die vorm van die vulkaan en die wyse waarop die uitbarstings plaasvind. Vir geoloë is vulkane belangrik omdat fisiese eienskappe van die stollingsproses waargeneem kan word. Vulkanologie word as 'n deelwetenskap van die geologie beskou.

Aktiewe vulkane is gekonsentreer in 'n aantal gebiede wat provinsies genoem word. In die Stille Oseaan-provinsie het die lawa ongeveer dieselfde samestelling as die gemiddelde aardkors. By die Atlantiese provinsie word alle oseaanbodems ingesluit, asook die groot breuksones op die kontinente. Hierdie vulkane lewer oor die algemeen meer basiese materiaal op wat ooreenstem met die veronderstelde samestelling van die mantel. Die Mediterreense provinsie bevat die vulkane wat aan die binnekant van die plooibergreekse lê.

Vulkaniese materiaal en vulkaan-tipes[wysig | wysig bron]

Die vorm en aktiwiteit van ʼn vulkaan hang af van die aard van die magma. Hiermee saam speel die chemiese samestelling, druk en temperatuur 'n rol asook die snelheid van afkoeling en drukontlasting tydens 'n uitbarsting. Vulkaniese gasse (H2, H2O, HCI, H2S, S, SO2, CO2, CO en N2) word saam met die vaste en vloeistowwe tydens 'n uitbarsting vrygestel. Hoe suurder (SiO2-ryk) die lawa is, hoe meer viskeus (taai) is die lawa. Hierdie lawa beweeg stadig en stol ook geleidelik.

By vloeibaarder basiese lawa stol die bolaag tydens vloei, en die "vlies" word verrimpel deur die onderste bewegende lawa. Kussinglawa vorm waar 'n lawastroom in water invloei en hierdie lobvormige strukture word veroorsaak deur die vinnige afkoeling aan die buiterand van die lawa. Vaste bestanddele wat deur ʼn vulkaan uitgewerp word, word onderskei volgens grootte: bomme (>64 mm), lapilli (2-64 mm) en as (<2 mm).

Wanneer min gas in 'n basiese magma aanwesig is, sal die vulkaan uit suiwer lawa opgebou word. Hierdie skildvulkaan kan voorgestel word as 'n pyp met vertikale wande waarin die magma voorkom (ʼn lawameer). Tydens 'n uitbarsting styg die lawa in die meer totdat die lawa oor die rand loop.

Aangesien die lawa so vloeibaar is, ontstaan ʼn vulkaan met 'n baie vlak helling. 'n Stratumvulkaan ontstaan wanneer 'n suur lawa afgewissel word deur brokstukke van 'n uitbarsting, en so 'n gelaagde voorkoms verleen. Vir die mens is die gevare van ʼn vulkaniese uitbarsting baie groot. Die gevare sluit in: lawastrome, asreën, gloedwolke, modderstrome, aardbewings, giftige gasse en vloedgolwe.

Bronnelys[wysig | wysig bron]