Vulkaan

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Die Cleveland Vulkaan op die Aleoetiese Eilande van Alaska, afgeneem uit die Internasionale Ruimtestasie- Mei 2006
Vulkaanas pluim tot op 'n hoogte van 19km die lug in tydens toppunt van die uitbarsting van Berg Pinatubo in 1991 in die Filippyne.
Die 2007 uitbarsting van Berg Etna.
Die Santa Ana-vulkaan in El Salvador.

'n Vulkaan is 'n skeuring in die kors van 'n Planeet soos die Aarde., wat toelaat dat warm lawa, vulkaanas, en gasse uit 'n magmakamer onder die oppervlakte ontsnap.

Vulkane kom tot uitbarsting op die aarde omdat die kors in sewentien groot, rigiede plaattektoniek opgebreek word wat op 'n warmer, sagter laag op sy mantel dryf.[1] Die aarde se vulkane vorm dus, oor die algemeen, waar plaattektoniek bymekaar kom of uiteen loop. Byvoorbeeld, 'n Mid-oseaniese rif, soos die  Middel-Atlantiese Rif vorm 'n vulkaan wat deur uiteenlopende plaattektoniek uitmekaar getrek word, die Ring van Vuur se vulkane word gevorm deurdat die plaattektoniek bymekaar kom. Vulkane kan ook vorm waar die kors binne-plate gerek of verdun word, soos met die Oos-Afrika Rif, die Wells Gray-Clearwater vulkaangebied en die Rio Grande Rif in Noord-Amerika. Hierdie tipe van vulkane val onder die oorkoepelende "plaat-hipotetiese" vulkanisme.[2] Vulkanisme wat weg van plaatgrense af voorkom, word verklaar as mantelpluime. Dié sogenaamde "brandpunte", soos, Hawaii, is, volgens die veronderstelling, wanneer magma uit die kernmantel se wand, 3000 km diep uit die Aarde, opwel. Vulkane word gewoonlik nie gevorm waar twee plaattektonieke by mekaar verby gly nie. 

Vulkaanuitbarstings kan baie gevare inhou, en nie net in die onmiddelike omgewing van die uitbarsting nie. Een so 'n gevaar is die vulkaanas wat vliegtuie bedreig. Veral by stralers waar die asdeeltjies deur die hoë operasionele temperatuur gesmelt kan word. Die gesmelte deeltjies pas aan by die vliegtuig se turbine-skroewe, verander die skroewe se vorm en ontwrig die werking van die turbines. Groot uitbarstings kan die temperatuur beïnvloed aangesien die as en druppels swaelsuur die son kan verduister en die aarde se laer atmosfeer (of troposfeer) afkoel. Dit absorbeer ook die hitte wat van die aarde af uitgestraal word en verwarm die opper-atmosfeer (of stratosfeer). Histories gesproke, het vulkaanwinters al katastrofiese hongersnood veroorsaak.

Etimologie[wysig | wysig bron]

Die woord vulkaan is afgelei van die naam Vulcano, 'n vulkaniese eiland in die Eolische- eilande van Italië wat die naam gekry het van Vulcan, die god van vuur uit die Romeinse mitologie.[3] Die studie van vulkane word vulkanologie genoem. 

Vulkaankenmerke[wysig | wysig bron]

Die algemeenste opvatting van 'n vulkaan is die van 'n keëlberg wat lawa en giftige gasse uit 'n krater se spits spoeg. Dit is egter maar net een soort van talle vulkane. Die voorkoms van vulkane is baie meer kompleks as net dit, en daar is talle ander tipes van vulkane. Die kenmerke van vulkane is baie meer ingewikkeld en die strukture en gewoontes daarvan hang van verskeie faktore af. Sommige vulkane het eerder rowwe hoogtepunte met lawa-koepels as 'n spitskrater, waar ander weer uitstaan as massiewe plato's. Uitlaatplekke waar vulkaniese stowwe (lawa en as) en gasse (hoofsaaklik stoom en vulkaangasse) enige plek op die grondoppervlakte kan ontwikkel, en kleiner koepels soos Puʻu ʻŌʻō op 'n kant van Kīlauea ontketen. Ander tipes van vulkane sluit in, kriovulkane (of ysvulkane), in besonder op sommige mane van JupiterSaturnus, en Neptunus; en moddervulkane wat formasies is wat min met bekende magmatiese bedrywighede te doene het. Aktiewe moddervulkane neig om meer by temperature laer as die van stollingsgesteente-vulkane betrokke te wees, behalwe wanneer die moddervulkaan inderdaad 'n uitlaatklep is van 'n stollingsgesteente-vulkaan. 

Breukopeninge[wysig | wysig bron]

Vulkaniese breukopeninge is plat, linieêre breuke waardeur die lawa uitloop.

Skildvulkane[wysig | wysig bron]

Skildvulkane , so genoem vir die breë,  skild-agtige profiele, word gevorm met die uitbarsting van dun lawa wat ver weg kan vloei van 'n breuk af. Dit ontplof gewoonlik nie op 'n katastrofiese wyse nie. Aangesien lae-viskositeit magma tipies min silikon bevat, is skildvulkane meer algemeen in die oseane as op die vasteland. Die Hawaiise vulkaniese ketting is 'n reeks van skildkegels . Dit kom ook algmeen voor in Ysland.

Lawakoepels[wysig | wysig bron]

Lawakoepelsontwikkel uit stadige uitbarstings van dik, vloeibare lawa. Dit vorm soms binne die krater van 'n vorige vulkaniese uitbarsting, soos die geval was met Mount Saint Helens, maar kan ook onafhanklik gevorm word, soos die geval met Lassen Peak. Soos met stratosvulkane, kan lawakoepels gewelddadige, ontploffende uitbarstings skep, maar die lawa vloei gewoonlik nie ver van die uitlaat af nie.

Kriptokoepels[wysig | wysig bron]

Kriptokoepelsvorm wanneer vloeibare lawa na boontoe gedwing word, en wat dan die oppervlakte laat bult staan. Die 1980 uitbarsting van Mount Saint Helens is 'n goeie voorbeeld hiervan. Lawa onder die oppervlakte het die berg laat uitbult wat die lawa na die noordekant van die berg laat afgly het.  

Regdeur die geskiedenis het die as van ontploffende uitbarstings van stratosvulkane die grootste  vulkaniese bedreiging vir die beskawing ingehou. Stratosvulkane bou nie net groter druk op onder die onderliggende lawavloei as die geval met skildvulkane nie, maar stratosvulkane se breukopeninge en monogenetiese vulkaanvelde (vulkaniese kegels) ondervind kragdadiger uitbarstings, aangesien dit, in baie gevalle, aan die uitbrei is.[4]

Duikbootvulkane[wysig | wysig bron]

Duikbootvulkaneis 'n algemene verskynsel op die seebodem. In vlak water wys aktiewe vulkane hul teenwoordigheid deur stoom en stukke rots hoog bokant die see-oppervlakte uit te blaas. In die diepte van die oseane verhoed die ontsettende gewig van die water die ontploffende uitlaat van stoom en gasse. 

Algemene klassifikasie van vulkane[wysig | wysig bron]

'n Eenvoudige manier om magmatiese vulkane te klassifiseer is deur die gereeldheid van uitbarstings, met daardie wat gereeld uitbars, wat aktiewe vulkane genoem word, en daardie wat in geskiedkundige tye uitgebrars het, maar nou stil is, as "dormant of onaktief", en die vulkane wat nie in geskiedkundige tye aktief was nie, wat as "uitgesterf" bestempel word. Dié algemene klassifikasie- die uitgestorwenes in besonder- is inderdaad in die praktyk vir wetenskaplikes nutteloos. 

Sedert 2013 word die volgende as die aarde se aktiefste vulkane beskou:[5]

  • Kīlauea, die beroemde Hawaiise vulkaan, wat sedert 1983 aanhoudend en met oordadige uitbarstings aan die gang is, en spog met die  grootste lawameer.
  • Berg Etna en die nabygeleë Stromboli, twee  Middellandse See-vulkane in byna aanhoudende uitbarstings sedert antieke tye.
  • Berg Yasur in Vanuatu, is al "byna aanhoudend" aan die uitbars vir die afgelope 800 jaar.

Die langste (maar nie noodwendig aanhoudend nie) vulkaniese uitbarstingsfases is:[6]

  • Berg Yasur, 111 jaar
  • Berg Etna, 109 jaar
  • Stromboli, 108 jaar
  • Santa María, 101 jaar
  • Sangay, 94 jaar

Tegniese klassifikasie van vulkane[wysig | wysig bron]

Vlak van vulkaan-waarskuwings[wysig | wysig bron]

Die drie algemene klassifikasies van vulkane kan subjektief wees en sommige  vulkane, wat kwansuis uitgestorwe was, het weer uitgebars. Om seker te maak dat mense nie onder die valse indruk kom dat dit veilig is om naby 'n vulkaan te bly nie, het lande nuwe klassifikasies aanvaar om die verskillende vlakke en stadiums van vulkane se aktiwiteite te meet.[7] Sommige waarskuwingsmeganisme gebruik verskillende kleure of nommers om die verskillende vlakke aan te dui. Ander stelsels gebruik weer 'n kombinasie van albei. 

Uitwerking van vulkane[wysig | wysig bron]

Daar is talle verskillende tipe van vulkaniese uitbarstings en verwante bedrywihede: freatiese uitbarstings (stoom-aangedrewe uitbarstings), plofbare uitbarstings van hoë- silikon lawa (bv. rioliet), oordrewe uitbarstings van lae-silikon lawa (bv. basalt) en koolstofdioksied vrystelling. Al hierdie aktiwiteie hou gevare vir in vir mense. 

Vulkaangasse[wysig | wysig bron]

Die konsentrasies van die verskillende vulkaangasse kan aansienlik van een vulkaan na 'n ander verskil. Waterdamp is tipies die algemeenste vulkaangas met koolstofdioksied[8] kort op sy hakke, en dan swaweldioksied. Ander belangrike vulkaangasse sluit in: waterstofsulfied, waterstofchloried, en waterstoffluoried. 

Suurreën[wysig | wysig bron]

Aspluime styg die lug in by Eyjafjallajökull op 17 April 2010

Die sulfaat-aërosol veroorsaak ook komplekse chemiese reaksies op sy oppervlakte wat chloor en stikstof se chemiese spesies in die stratosfeer verander. Die uitwerking hiervan, tesame met toenemende stratosferiese chloorvlakke van chloorfluoorkoolstof-besoedeling, genereer chloormonoksied wat die osoon verwoes. Namate die aërosol groei en stol, versamel dit in die boonste  laag van die stratosfeer waar dit dien as kerne vir cirruswolke en verander Die aarde se stralingsbalans. Die meeste van die waterstofchloried en waterstofluoried word in die uitbarstingswolk opgelos in waterdruppels wat baie vinnig as suurreën terug aarde toe val. Die besoedelde as val ook baie vinnig uit die stratosfeer neer. Die plofbare vulkaniese uitbarstings stel uiteindelik die kweekhuisgas vry wat 'n bron van stikstof vir biochemies siklusse vrystel.[9]

Gasse wat deur vulkane vrygestel word is 'n natuurlike bydraer tot suureën. Vulkaniese aktiwiteite stel sowat 130 tot 230 teragram (145 miljoen tot 255 miljoen ton) koolstofdioksied per jaar vry.[10] Vulkaniese uitbarstings kan ook aërosols in die Aarde se atmosfeer inspuit. Groot inspuitings kan visuele effekte soos buitengewoon kleurvolle sonsondergange veroorsaak en 'n globale invloed op die klimaat uitoefen- hoofsaaklik deur afkoeling. Vulkaniese uitbarstings bied die voordeel dat dit bykomende voedingstowwe vir die grond deur die verweringsproses van vulkaanrotse bied. Hierdie vrugbare grond help met die groeiproses van plante en 'n verskeidenheid gewasse. Vulkaniese uitbarstings kan ook nuwe eilande skep soos die magma (lawa) afkoel en solied word met die kontak met die water. 

Lees ook[wysig | wysig bron]

Verwyings[wysig | wysig bron]

  1. NSTA Press / Archive.Org (2007). “Earthquakes, Volcanoes, and Tsunamis”. Resources for Environmental Literacy. URL besoek op April 22, 2014.
  2. Foulger, G.R. (2010). Plates vs. Plumes: A Geological Controversy. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0. 
  3. Davis A. Young (January 2016). “Volcano”. Mind over Magma: The Story of Igneous Petrology. URL besoek op January 11, 2016.
  4. Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond.
  5. The most active volcanoes in the world”. VolcanoDiscovery.com. URL besoek op 3 August 2013.
  6. The World's Five Most Active Volcanoes”. livescience.com. URL besoek op 4 August 2013.
  7. Volcanic Alert Levels of Various Countries”. Volcanolive.com. URL besoek op August 22, 2011.
  8. Pedone, M.; Aiuppa, A.; Giudice, G.; Grassa, F.; Francofonte, V.; Bergsson, B.; Ilyinskaya, E. (2014).
  9. Impacts of Volcanic Gases on Climate, the Environment, and People”. United States Geological Survey: May 1997. URL besoek op 9 August 2014.
  10. Volcanic Gases and Their Effects”. U.S. Geological Survey. URL besoek op June 16, 2007.