New Orleans

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

City of New Orleans
Ville de La Nouvelle-Orléans
Riverboat 2011 New Orleans Skyline 118.jpg

Kaart Wapen
Map of Louisiana and USA highlighting Orleans Parish.png
Seal of New Orleans, Louisiana.png
Vlag
Flag of New Orleans, Louisiana.svg
 Land Flag of the United States.svg Verenigde State
 Deelstaat Flag of Louisiana.svg Louisiana
 Parish Orleans
 Koördinate 29°57′N 90°04′W
 Gestig op 7 Mei 1718
 Geïnkorporeer op 17 Februarie 1805
 Oppervlakte:  
 - Totaal 907 vk km
 Hoogte bo seevlak -2-6 m
 Bevolking:  
 - Totaal (Stad en county 2013) 378 715
 - Bevolkingsdigtheid 417,5/vk km
 - Metropolitaanse gebied (2013) 1 240 977
 Tydsone CST (UTC -6)
Somertyd: CDT (UTC -5)
 Klimaat  
 - Tipe Subtropiese klimaat
 - Gemiddelde jaarlikse temperatuur 11 °C
 - Gem. temp. Januarie/Julie 17 / 28 °C
 - Gemiddelde jaarlikse neerslae 1629,7 mm
 Burgemeester Mitch Landrieu
 Amptelike Webwerf nola.gov

New Orleans (Frans: La Nouvelle-Orléans [la nuvɛlɔʁleɑ̃]) is die grootste stad in die VSA-deelstaat Louisiana met 'n bevolking van 378 715 in die stadsgebied en meer as 1,2 miljoen in die metropolitaanse gebied.

New Orleans het 'n ryk en kleurvolle geskiedenis wat onlosmaaklik met sy unieke en strategies belangrike ligging net sowat 100 myl van die Mississippirivier se monding in die Golf van Meksiko verbind is. Sy hawe is al drie eeue lank die besigste aan die Amerikaanse Golfkus en het die belangstelling van Wes-Europa se groot seevarende moondhede - Spanje, Frankryk en Groot-Brittanje - gewek wat almal hul spore in New Orleans se kultuur en leefwyse gelaat het. Vandag word New Orleans nie soseer as 'n smeltkroes beskou nie, maar eerder as 'n Amerikaanse stad wat sy eie unieke kultuur en samelewing ontwikkel het. Dikwels word na die stad as Big Easy verwys.

Jean-Baptiste Le Moyne, die goewerneur van Frans-Louisiana, het aan die stad sy oorspronklike Franse naam Nouvelle Orléans of "Nieu-Orléans" gegee. Alhoewel al vroeg 'n reeks ekspedisies na die binneland onderneem is, is die huidige stadsgebied voor die goewerneur se amptelike stadstigting in 1718 byna uitsluitlik deur inheemse Indiane bewoon. Ná enkele dekades van ononderbroke heerskappy oor die gebied het Frankryk die seehawe in 'n reeks ooreenkomste aan Spanje afgestaan. Veertig jaar van Spaanse bewind het van New Orleans 'n florerende seehawe en handelspos tussen Meksiko en Kuba gemaak waartydens ook vrye burgers van nie-Europese afkoms hulle in die stad kon vestig.

'n Gietysterbalkon in die Franse Kwartier op Mardi Gras-dag

Nadat 'n reeks verwoestende brande in die gebied gewoed het, het Spanje sy besitting in 1803 aan die Franse stigters terugverkoop wat dit op hulle beurt slegs twintig dae later met die sogenaamde Louisiana Purchase aan die jong Verenigde State oorhandig het.

Gedurende die eerste helfte van die 19de eeu was New Orleans die welvarendste stad in Amerika en die belangrikste uitvoerhawe vir Amerikaanse goedere wat hier na Europa, Suid-Amerika en die Karibiese Seegebied verskeep is. Selfs onder Amerikaanse administrasie was Frans nog tot in die 1830's die huistaal van die oorgrote meerderheid van die stadsbevolking. New Orleans se strategiese ligging en florerende ekonomie het in die vroeë 19de eeu Britse begeertes gewek en was die aanleiding vir die Brits-Amerikaanse Oorlog wat in 1812 uitgebreek het. Die Britse aanvallers is drie jaar later deur die Amerikaanse generaal Andrew Jackson verslaan.

In die volgende vier dekades het New Orleans tot Amerika se vernaamste uitvoerhawe vir katoen gegroei. Steeds meer stombote het in die plaaslike hawe aangedoen en reeds in 1835 'n jaarlikse omset van $35 miljoen verseker. Slegs vyf jaar later was New Orleans die vierde besigste seehawe ter wêreld. Die tweede helfte van die 19de eeu is deur ongekende tegnologiese en ekonomiese vooruitgang gekenmerk. 'n Moderne openbare vervoerstelsel met tremlyne het ontstaan, en danksy nuwe pomptegnologie kon uitgestrekte gebiede, wat benede seevlak geleë was, drooggelê en as woonbuurte vir die snel groeiende bevolking ontsluit word. Natuurrampe soos orkane was 'n konstante bedreiging vir die Golfmetropool, maar kon sy groei nie noemenswaardig belemmer nie.

Terwyl ander Amerikaanse metropole New Orleans gaandeweg as ekonomiese en finansiële spilpunte verbygesteek het, het die plaaslike kultuur 'n bloeitydperk beleef waarvan New Orleansse jazzmusiek een glanspunt geword het. Hierdie musiekstyl, wat in plaaslike kroeë en danssale gebore is, het sy oorsprong in die tradisionele musiek van slawe uit Afrika suid van die Sahara gehad. Hoe meer Europese klanke en Afrika-ritmes met mekaar versmelt het, hoe makliker het jazzmusiek uit sy oorspronklike ghetto van slawevergaderings en swart kerkmusiek uitgebreek om eers die Amerikaanse en later die internasionale musieklewe te verower.

Vandag is New Orleans 'n belangrike kulturele en nywerheidsentrum en 'n gesogte toeristebestemming. Sy hawe, wat die Mississippirivier met die Golf van Meksiko verbind, is die belangrikste uitvoerhawe van die suidelike VSA-state. Die grootskaalse oorstromings, wat die stad as gevolg van die orkaan Katrina op 29 Augustus 2005 getref het, het 'n groot gedeelte van New Orleans verwoes en talle menselewens geëis.

Geografie[wysig]

New Orleans se ligging tussen die Pontchartrainmeer en die Mississippi

Die stad lê in die rivierdelta van die Mississippi en het 'n oppervlak van 907,0 vierkante kilometer (waarvan 439,4 vierkante kilometer of 48,3 persent water). Die land van die delta is oor 'n tydperk van 2 500 jaar deur afsaksel van die Mississippi gevorm en bestaan hoofsaaklik uit 'n moeras, wat enkele honderd meter diep is. Die moeras verdig soveel dat dit deur sy eie neerdrukkende gewig benede die seevlak begin sink, tensy daar nie nuwe afsaksel bykom nie.

Tydens die stigting van New Orleans rig die Franse die eerste geboue in 'n gebied op wat hoër geleë is as die omgewing (die "French Quarter" of "Franse buurt"), en in 1718 ontstaan New Orleans se hawe. Aangesien die hawe 'n vaste grond benodig, word die Mississippi met behulp van dyke in sy rivierbed teruggedring. Weens die gebrek aan nuwe afsaksel sink New Orleans en sy omgewing nou jaarliks ag millimeter. Tans lê sewentig persent van die stad sowat twee meter benede die seevlak.

Dyke van sowat nege meter in die suide en vyf tot ses meter in die noorde is opgerig om die water van die Pontchartrainmeer en die Mississippi van die stad weg te hou. Die stadsgebied het nou die vorm van 'n sekel en word dus ook dikwels die "Sekelstad" genoem.

A. Baldwin Wood rig in 1910 'n stelsel van pompe op wat New Orleans drooglê en nuwe landwinning moontlik maak.

Demografie[wysig]

Die stadshorison van New Orleans

As gevolg van die orkaan "Katrina" word in Augustus en September 2005 meer as 400 000 mense uit die stad ontruim. Weens die grootskaalse verwoesting is die stad se toekoms onseker.

Die bevolkingsdigtheid voor die oorstromings het 989 inwoners per vierkante kilometer beloop. Van die bevolking is 28 persent blankes, 67,3 persent Afro-Amerikaners, 3,1 persent Latyns-Amerikaners, 2,3 persent Asiate en 0,2 persent lede van die Eerste Nasies.

Die oorspronklike Franse taal word vandag nog nouliks gepraat, en net 'n klein aantal ou mense is nog steeds die inheemse Cajun-Frans magtig. Desondanks speel die Franse taal en kultuur 'n groot rol by die bemarking van die plaaslike toerismebedryf.

Klimaat[wysig]

New Orleans lê in die orkaansone van die Verenigde State. Orkane ontstaan gereëld in die maande tussen Mei en Oktober oor die Atlantiese Oseaan. Die geweldige orkaan "Katrina", wat Louisiana, Missisippi en Alabama op 29 Augustus 2005 tref, eis talle menselewens en verwoes die stad New Orleans deur oorstromings.

Ekonomie[wysig]

'n Trem in New Orleans

New Orleans is 'n belangrike handel-, vervoer- en nywerheidsentrum en danksy die groot voorkomste van ru-olie in die Golf van Meksiko huisves die stad net soos Houston, Texas die hoofkwartiere van talle oliemaatskappye soos British Petroleum, Chevron, Conoco Phillips en Royal Dutch Shell. Die Hawe van Suid-Louisiana (Port of South Louisiana), wat New Orleans se hawefasiliteite insluit, is volgens tonnemaat die vierde grootste ter wêreld. Dit is een van die belangrikste invoerhawens vir koffiebone, wat in groot nywerhede in die omgewing gerooster word.

Ook die federale regering en militêre instellings, met name NASA en die Amerikaanse Vloot, is belangrike werkverskaffers in die metropolitaanse gebied van New Orleans. Michoud het 'n monteerplaas in die oostelike deel van die parogie opgerig, terwyl Lockheed-Martin eksterne tenks vir ruimtependeltuie vervaardig.

Geskiedenis[wysig]

New Orleans word op 7 Mei 1718 deur Jean Baptiste LeMoyne, Sieur de Bienville, onder die Franse naam La Nouvelle-Orléans gestig ('n verwysing na die stad Orléans in Frankryk). In 1722 word dit die hoofstad van Louisiana. Die kolonie word in die jaar 1763 volgens die Verdrag van San Ildefonso 'n Spaanse besitting, alhoewel die Spanjaarde drie jaar lank geen goewerneur benoem nie.

In 1795 verleen Spanje die "Reg op vestiging" aan burgers van die Verenigde State, en die Amerikaners word ook toegestaan om die hawe te gebruik. Frankryk herwin Louisiana in 1801 met Napoléon Bonaparte se verowering van Spanje, tog verkoop hy Louisiana slegs twee jaar later teen 15 miljoen dollar aan die VSA. New Orleans het in hierdie tydperk sowat 10 000 inwoners.

Canal Street in die twintigerjare

New Orleans staan al vroeg bekend vir sy kosmopolitiese en veeltalige bevolking en word as 'n smeltkroes van talle kulture beskou. Die hoofinvloede is Frans, Kreools-Frans en Amerikaans.

Die oorstroming van 2005

Die bevolking verdubbel in die dertiger- en veertigerjare van die 19de eeu, en New Orleans groei tot die grootste stad in die Amerikaanse suide buite die Atlantiese seekus. Tot 1842 en in die tydperk tussen 1865 en 1882 dien dit as die hoofstad van Louisiana.

Die hawe is veral belangrik vir die slawehandel, alhoewel New Orleans destyds gelyktydig die grootste swart bevolking van alle Amerikaanse stede het.

Tydens die Amerikaanse Burgeroorlog verower federale troepe die stad sonder geveg, die historiese geboue van New Orleans bly dus bewaar tot vandag. Die boustyl getuig nog steeds van die 19de eeuse rykdom.

Aan die begin van die 20ste eeu word New Orleans met die Kreoolse en voodoo-kultuur vereenselwig, in die twintigerjare is dit die bakermat van die jazz-musiek. Die sterk invloede van die Frans-Spaanse kultuur en die katolisisme staan in kontras met die vervelende puritaanse leefwyse in ander dele van die VSA en skep 'n lewendige kultuur wat vermaak, dans en musiek bevorder.

In die laat 20ste eeu word die Franse buurt die belangrikste besienswaardigheid van die stad.

Die orkane "Betsy" en "Katrina" verwoes in 1965 en 2005 groot dele van New Orleans. Selfs een jaar ná die ramp het net sowat die helfte van die bewoners na New Orleans teruggekeer, aangesien die vloedskade in baie stadswyke nog steeds nie herstel is nie.