Woiwodskap Podlachië

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Vlag van die Woiwodskap Podlachië
Woiwodskap
Podlachië
Kaart
Podlaskie (EE,E NN,N).png
Wapen en seël
Wapen van Podlachië Seël van Podlachië
Basiese gegewens
Hoofstad: Białystok
Woiwode: Maciej Żywno
Woiwodskapsmaarskalk: Jarosław Dworzański
Grootste stad: Białystok
ISO 3166-2: PL-PD
Bevolking: 1 190 828 (30 Junie 2009)[1]
Bevolkingsdigtheid: 59 inwoners per km²
Geografie
Oppervlakte: 20 180 km²
- waarvan land:  ? km²
- waarvan water:  ? km²
Strekking: Noord-suid: tot 229 km
Wes-oos: 48-147 km
Hoogste punt:  ? bo seevlak
Laagste punt:  ? benede seevlak
Landskaplike struktuur
Bosse:  ? %
Waterliggame:  ? %
Landbou: Byna 60 %
Ander:  ? %
Administratiewe verdeling
Selfregerende stede: 3
Powiat (landelike distrikte): 14
- Munisipaliteite: 118

Die Woiwodskap Podlachië is in die suid-ooste van Pole geleë en behels naas Suwalszczyzna of die Suwałki-streek ook 'n deel van die naamgewende Podlachië. Die woiwodskap - een van 16 in Pole - is in 1999 met die samesmelting van die voormalige woiwodskappe Białystok en Łomża en 'n deel van Suwałki gevorm en word deur die woiwodskappe Ermland-Masurië, Masowië en Lublin omsluit. Behalwe vir die hoofstad Białystok is Podlachië 'n oorwegend landelike en ylbevolkte gebied.

Die woiwodskap, wat in die ooste aan Litaue en Wit-Rusland grens, word van oudsher deur etniese diversiteit gekenmerk en naas Pole ook deur Wit-Russe, Litauers en nakomelinge van Tatare bewoon wat hulle tydens die heerskappy van koning Jan III Sobieski hier gevestig het. So het mense van verskillende godsdienste - Rooms-Katolieke, Ortodokses en Moslems - hier steeds vreedsaam naas mekaar geleef.

Deur die loop van eeue was Podlachië meestal 'n grensgebied - tussen Pole en die Grootvorstedom Litaue, tussen die deur Pruise geannekseerde Poolse gebiede en Rusland en later tussen Rusland en die Koninkryk Pole. Die grootste deel van hierdie streek het met die herstigting van 'n onafhanklike Poolse staat in 1918 weer Pools geword.

Geografie en klimaat[wysig]

Nywerheidsontwikkeling in Podlachië het beperk gebly tot groter nedersettings sodat die woiwodskap ook vandag 'n redelik ylbevolkte streek met natuurskoon is wat vir sy vars onbesoedelde lug, ongerepte woude en wilde riviere (soos die Biebrza) bekend staan.

'n Natuurtoneel in die Białowieża-bosgebied

Die landskap word deur uitgestrekte bosgebiede soos dié van Białowieża (hierdie biosfeerreservaat, wat tot in Wit-Rusland strek, is deur UNESCO tot wêrelderfenisgebied verklaar), Augustow, Knyszyń en Czerwony Bór oorheers, terwyl veertig persent van die totale oppervlakte as natuurbewaringsgebiede bestuur word. Tans bestaan daar vier nasionale parke (Biołowieża, Narew, Biebrza en Wigry), 'n aantal natuurparke soos Suwalski, Lomżyński en Nadbużański i Knyszyński asook meer as tagtig natuurreservate. Podlachië vorm sodoende 'n habitat vir talle dierspesies soos rooikatte, wolwe, bewers en wisente ('n bisonsoort).

'n Rykdom aan mere - waaronder die Hańcza-meer, die diepste in Pole (met maksimaal 113 meter) - maak van Podlachië 'n gewilde bestemming vir watersportentoesiaste soos kanoevaarders. Die Augustowski-kanaal, wat in die eerste helfte van die 19de eeu gebou is, is nog steeds in bedryf en verbind die rivierbekkens van Wisła en Nemunas met mekaar. Die kanaal, wat vir skepe en bote met minder as 100 ton bevaarbaar is, loop oor 'n afstand van 102 kilometer en behels agtien sluise.

Vanweë sy ligging in die uiterste noord-ooste van die land is Podlachië die koudste gebied in Pole. Dit het 'n kontinentale klimaat met warm somers en koue winters, waarby koue fronte uit Skandinawië en Siberië 'n beduidende invloed op die plaaslike weerstoestande kan uitoefen. Die gemiddelde wintertemperature is tussen -15 °C en -4 °C.

Geskiedenis[wysig]

Podlachië was in die middeleeue oor 'n lang tyd omstrede tussen Kiëf-Roes, die vorstedom Wladimir en Pole en het in die 14de eeu onder Litause invloed gekom. Eers in 1520 en 1569 is groot dele van die gebied by Pole ingelyf.

Die Branicki-paleis se tuinfasade

Na die grootste nedersetting in Podlachië, Białystok, word in 'n 15de eeuse dokument nog as 'n onbeduidende dorpie verwys. Eers in 1665 het die nedersetting stadstatus verwerf en het daarna 'n besitting van die Branicki-gesin geword. In 1815 is die doeanegrens tussen Kongres-Pole en Rusland (insluitende Białystok) langs die Narew-rivier vasgelê. As mededinger van Ŀódź het Białystok nou danksy belastingvoorregte vir ambagsmanne en nyweraars 'n ekonomiese bloeitydperk beleef.

Een van die bekendste inwoners van Białystok was Ludwig Zamenhof (1859-1917) wat as skepper van die kunsmatige taal Esperanto bekendheid verwerf het. Sy hoop dat dié taal tot 'n vreedsame naasbestaan van nasies sou kon bydra, kontrasteer met een van die ergste anti-Joodse pogroms ooit wat in 1906 deur die tsaristiese owerheid in Białystok aangestook is.[2]

1920 het Feliks Dzierżyński, beter bekend onder sy Russiese naam Dzerzjinski (1877-1926) en as stigter van die Sowjet-Russiese geheime veiligheidsdiens Tsjeka (later GPU, NKW en KGB), 'n kortstondige Poolse Republiek van Rade vanuit die plaaslike kasteel se balkon uitgeroep.

Tussen 1939 en 1941 het die gebied rondom Białystok deel gevorm van Sowjet-Rusland. Dit was sodoende die enigste stalinistiese gebiedsuitbreiding volgens die ooreenkoms tussen Hitler en Stalin van 1939 wat ná 1943 weer herroep is. In 1941 het die Nasionaal-Sosialistiese Duitse besetters hier 'n ghetto opgerig waar bewoners in September 1943 'n opstand begin het.

Kultuurgeskiedenis[wysig]

Die Tataarse moskee in Kruszyniany is van hout gebou

Podlachië staan bekend vir sy kulturele diversiteit - mense van verskillende etniese en godsdienstige agtergronde het hulle stempel op die gebied afgedruk: Wit-Russe, Litauers, Oekraïeners, Russe, Sinti en Roma, Tatare, Jode en Ougelowiges uit Rusland.

'n Groot verskeidenheid sakrale geboue word by Podlachië se kulturele en argitektoniese erfenis gereken, soos die 18de eeuse barok-klooster van die Kamedule-orde naby die Wigry-meer, die Jesuïete-klooster in Drohiczyn, die Russies-Ortodokse Verheerliking-van-Christus-kerk by die Heilige Berg Grabarka (Pools Święta Góra Grabarka), die Russies-Ortodokse Nikolaas-die-Wonderdadige-kerk in Białystok, die sinagoge in Tykocin en die moskees in Bohoniki en Kruszyniany, die oudste in Pole. Ander belangrike religieuse geboue sluit die Rooms-Katolieke kerke van Sejny, Drohiczyn en Siemiatycze, die Ortodokse kerke in Bielsk Podlaski, Białowieża, Mielnik, Sokółka en Hajnowka in. Die Ougelowiges beskik oor heiligdomme (sogenaamde molenny) in Wodziłki en Grabowe Grądy.

Die belangrikste voorbeeld van geskiedkundige wêreldlike argitektuur is die Lutoslawski-landgoed in Drozdowo. Van die beduidendste kulturele instellings is die Joodse museum in Tykocin, die museums vir natuurwetenskappe in Białowieża en Drozdów en die Skansen-of opelug-museums vir volkskunde in Ciechanowiec, Nowgoród en Jurowce. Die dorp Suchowola is sedert 1775 een van 'n aantal nedersettings in Europa wat daarop aanspraak maak om die geografiese middelpunt van die vasteland te wees.

Grootste stede[wysig]

stede met meer as 20 000 inwoners in 2005
  1. POL Białystok COA.svg Białystok298 823 (102 km²)
  2. POL Suwałki COA.svg Suwałki69 268 (65,50 km²)
  3. POL Łomża COA.svg Łomża63 819 (32,71 km²)
  4. POL Augustów COA.svg Augustów29 971 (80,93 km²)
  5. POL Bielsk Podlaski COA.svg Bielsk Podlaski26 893 (26,88 km²)
  6. POL Zambrów COA.svg Zambrów22 782 (19,02 km²)
  7. POL Grajewo COA.svg Grajewo22 718 (18,93 km²)
  8. POL Hajnówka COA.svg Hajnówka22 159 (21,29 km²)

Bronne[wysig]

  • Christian Parma en Renata Grunwald-Kopeć: La voïvodie de Podlachie. In: Pologne. Warskou: Wydawnictwo Parma Press 2003, bl. 32-39

Verwysings[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:


Woiwodskappe van Pole Flag of Poland.svg

POL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg Ermland-Masurië | POL województwo wielkopolskie flag.svg Woiwodskap Groot-Pole | POL województwo świętokrzyskie flag.svg Heilig Kruis | POL województwo podkarpackie flag.svg Subkarpate | POL województwo małopolskie flag.svg Klein-Pole | POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg Kujawië-Pommere | POL województwo lubuskie flag.svg Lebus | Flag of Lodzkie.svg Łódź | POL województwo lubelskie flag.svg Lublin | POL województwo mazowieckie flag.svg Masowië | POL województwo dolnośląskie flag.svg Neder-Silesië | POL województwo opolskie flag.svg Opole | POL województwo podlaskie flag.svg Podlachië | POL województwo pomorskie flag.svg Pommere | POL województwo śląskie flag.svg Silesië | POL województwo zachodniopomorskie flag.svg Wes-Pommere