Pole

vanuit Wikipedia, die vrye ensiklopedie.

Rzeczpospolita Polska
Republiek van Pole

Vlag Seël
Nasionale leuse: Geen
Volkslied: Mazurek Dąbrowskiego
Hoofstad	Warskou 52°13′N 21°02′O
Grootste stad	Warskou
Amptelike tale	Pools
Regering President Eerste minister	Parlementêre republiek Lech Kaczyński Donald Tusk
Onafhanklikheid Staatsvorming - Kerstening - Eerste Republiek - Tweede Republiek - Volksrepubliek - Derde Republiek	966 1 Julie 1569 11 November 1918 21 Julie 1944 19 Julie 1989
Oppervlakte  - Totaal    - Water (%)	312 679 km2  (69ste) 120 726 myl2 3,07%
Bevolking  - 2009 skatting  - 2007 sensus  - Digtheid	38 130 302 (34ste) 38 116 000 122/vk km / km2 (83)
BBP (KKP)  - Totaal  - Per capita	2008 skatting $666,052 miljard $17 482
MOI (2006)	0,875 (39ste) — hoog[1]
Geldeenheid	Złoty (zŀ) PLN (PLN)
Tydsone  - Somertyd	(UTC+1) (UTC+2)
Internet-TLD	.pl
Skakelkode	+48

Pole is 'n land in Europa. Dit grens aan Duitsland, Tsjeggië, Slowakye, Oekraïne, Belarus, Rusland en Litaue. In administratiewe opsig word Pole in 16 woiwodskappe (pl. województwo, enkelvoud województwa) verdeel.

Sy geografiese ligging het 'n beduidende invloed op Pole se dikwels onstuimige historiese ontwikkeling uitgeoefen. Magtige buurlande soos Rusland en Duitsland het verskeie kere geleenthede waargeneem om Pole binne te val en te beset. Die Tweede Wêreldoorlog het die mees onlangse grensveranderings meegebring - terwyl Pole in die ooste gebiede met swak grond aan die destydse Sowjetunie moes afstaan, het Duitse gebiede met ryk landbougrond en 'n goed ontwikkelde infrastruktuur in die weste en noordooste onder Poolse administrasie gekom. Sedert 1945 vorm die Oder- en Neiße-riviere die westelike grenslyn met Duitsland.

Pole het in 1999 by die NAVO en op 1 Mei 2004 by die Europese Unie aangesluit.

Inhoud 1 Geografie 2 Klimaat 3 Demografie 3.1 Tien grootste stede in Pole 4 Woiwodskappe 5 Taal 6 Ekonomie 7 Politiek 7.1 Buitelandse beleid 8 Verwysings 9 Eksterne skakels

[wysig] Geografie

Pole word in geografiese opsig in vyf hooflandskappe verdeel:

• die Oosseekus in die noordweste wat vanuit die Pommerse tot by die Baai van Gdańsk strek,
• die laagliggende gebiede van die Sentraal-Europese Vlakte met vier groot mereplato's (die Mereplato van Masoerië, die Kasjoebiese, Pommerse en Groot-Poolse Mereplato) wat almal deel uitmaak van die golwende Baltiese Heuwelland,
• die riviervalleie van Silesië en Masowië suid van die vlakte,
• die bergreekse van Suid-Pole met die Krakaus-Częstochowase Jura, die Heiligkruis-gebergte, die Beskide, die Woudkarpate, die Sudete en die Hoë Tatra, wat die hoogste bergreeks in hierdie streek vorm.

Driekwart van Pole se huidige oppervlakte word deur vlaktes beslaan wat tydens die laaste Ystydperk (die sogenaamde Weichsel-ystydperk) gevorm is en grotendeels laer as 200 meter bo seevlak is. Die kusgebiede langs die Oossee word deur talle skoorwalle en strandmere gekenmerk, terwyl twee baaie, die Pommerse Baai in die weste en die Baai van Gdańsk in die ooste, diep na die binneland in strek.

By die laagliggende kusvlakte sluit die golwende jonger morenelandskap van die Baltiese Heuwelland met sy talle mere aan. Hierdie landskap word deur die Weichsel-riviervlakte in twee plato's, die Pommerse Mereplato in die weste en die Mereplato van Masoere in die ooste, verdeel. Wye sanderige riviervalleie, wat tydens die Ystydperk deur smeltwater gevorm is, lei oor na die laagliggende ouer morenelandskap van die Sentraal-Poolse Vlakte.

Verder suidwaarts is die noue Sudete-bergreeks in die weste geleë, wat met sy hoogste bergspits, die Schneekoppe, tot 1 602 meter bo seevlak rys, asook die Klein-Poolse Hoogplato en die Lublinse Bergland in die ooste. In die uiterste suide strek die uitlopers van die Wes-Karpate tot by Poolse grondgebied, met die Beskide-bergreeks in die ooste en - verder weswaarts - die bergreeks Hoë Tatra.

[wysig] Klimaat

Pole is in 'n oorgangsgebied tussen die gematigde klimaatsone van Sentraal-Europa met sy maritieme invloede en die kontinentale klimaat van Oos-Europa geleë. Die gematigde klimaat van Pole het dus in die oostelike en suidoostelike meer kontinentale kenmerke. Die Poolse somers is in die algemeen matig warm tot warm met gemiddelde temperature tussen 16 en 19 °C, terwyl die kwik tydens die relatief koue winters tot gemiddeldes van tussen 0 °C in die noordweste van die land en -5 °C in die suidooste kan daal. Reënvalle kom dwarsdeur die jaar voor, waarby die winters in die oostelike landsdele dikwels droër as die somers is. Die gemiddelde jaarlikse neerslae (550 millimeter in Warskou) is in die suidweste hoër as in die noordooste. Veral die hoogliggende Karpate-berggebied word deur temperatuuruiterstes gekenmerk.

Klimaatdiagram Gdynia

Klimaatdiagram Warskou

Klimaatdiagram Krakau

Klimaatdiagram Zakopane

[wysig] Demografie

Die Pole (Pools Polacy, eenvoud Polak) is 'n Wes-Slawiese volk wat oorspronklik uit 'n verskeidenheid stamme, waaronder Polane, Chorwate, Kujawiërs, Masowiërs en Jadzwinge, ontstaan het. Die oorgrote meerderheid van die Poolse bevolking is aanhangers van die Rooms-Katolieke Kerk. Volgens hul dialekte, tradisionele kleredragte en sedes word die Pole in 'n westelike, 'n noordelike en 'n suidelike groep onderverdeel.

Naas die inheemse bevolking van sowat 38 miljoen is daar ook beduidende groepe van Pole in die buiteland, waaronder die Verenigde State (ses miljoen), Brasilië (800 000), Frankryk (700 000), Wit-Rusland (400 000), Litaue (260 000) en Oekraïne (200 000).

Vanweë die groot etniese en demografiese veranderings ná die Tweede Wêreldoorlog is die oorgrote meerderheid van Pole se bevolking etniese Pole (98,7 persent). Daar is net vier beduidende minderhede - Duitsers (veral in die westelike Bo-Silesië rondom die stad Opole, Duits Oppeln), Oekraïners in Suidoos-Pole, Wit-Russe in die noordooste en Litauers naby die grens met Litaue.

As gevolg van laer geboortesyfers en emigrasie het die Poolse bevolking in die laat 20ste en vroeë 21ste eeu negatiewe groei getoon. In 2008 het die geboortesyfer effens gestyg tot 1,31 kinders per vrou, en danksy die 414 000 geboortes, wat aangeteken is, het die Poolse bevolking vir die eerste keer in elf jaar weer gegroei tot 38,135 miljoen.^[2]

Die demografiese ontwikkeling was daarnaas sedert die middel van die 20ste eeu deur 'n verstedelikingsproses gekenmerk wat nog steeds aan die gang is. Tans woon sowat 63 persent van die Poolse bevolking in stedelike gebiede, waarby die gebied rondom Warskou, die nywerheidsgebiede rondom Łódź in Sentraal-Pole, die hawestede Stettyn (Szczecin), Gdynia, Gdańsk en Elbląg asook die nywerheidsgebiede van Bo-Silesië in die suide die hoogste bevolkingsdigthede het. In teenstelling hiermee het sommige geweste in Noordoos-Pole minder as tien inwoners per vierkante kilometer.

[wysig] Tien grootste stede in Pole

	Stad in Afrikaans	Pools	Duits	Inwoners (2006)	Woiwodskap
1	Warskou	Warszawa	Warschau	1 697 596	Masowië
2	Łódź	-	Lodz / Lodsch	767 628	Łódź
3	Krakau	Kraków	Krakau	756 629	Klein-Pole
4	Wrocław	-	Breslau	633 700	Neder-Silesië
5	Poznań	-	Posen	570 800	Groot-Pole
6	Gdansk	Gdańsk	Danzig	458 053	Pommere
7	Stettyn	Szczecin	Stettin	411 119	West-Pommere
8	Bydgoszcz	-	Bromberg	368 235	Kujavië-Pommere
9	Lublin	-	-	354 967	Lublin
10	Katowice	-	Kattowitz	317 220	Silesië

[wysig] Woiwodskappe

• Neder-Silesië (Województwo Dolnośląskie)
• Kujavië-Pommere (Województwo Kujawsko-pomorskie)
• Lublin (Województwo Lubelskie)
• Lubusz (Województwo Lubuskie)
• Łódź (Województwo Łódzkie)
• Klein-Pole (Województwo Małopolskie)
• Mazovië (Województwo Mazowieckie)
• Opole (Województwo Opolskie)
• Subkarpaten (Województwo podkarpackie)
• Podlachië (Województwo Podlaskie)
• Pommere (Województwo Pomorskie)
• Silesië (Województwo Śląskie)
• Świętokrzyskie (Województwo Świętokrzyskie)
• Ermland-Mazurië (Warmińsko-mazurskie)
• Groot-Pole (Wielkopolskie)
• Wes-Pommere (Zachodniopomorskie)

[wysig] Taal

Pools is die ampstaal en ook die mees gebruikte taal in Pole, en dit word ook as standaardtaal in die media gebruik.

[wysig] Ekonomie

Pole het die tweede grootste ekonomie in Oos-Europa ná dié van Rusland. BBP per kapita is $15 880.

[wysig] Politiek

[wysig] Buitelandse beleid

Die nuwe regering onder die eerste minister Donald Tusk, wat in November 2007 ingehuldig is, het in sy nuwe beleid teenoor Duitsland, Rusland en die Europese Unie (EU) die belangrikheid van goeie betrekkinge beklemtoon. Ná die politieke spanninge van die afgelope jare is die betrekkinge met Berlyn in 2008 as uitstekend beskryf.^[3]

Alhoewel Pole die Russiese optrede in Georgië skerp gekritiseer het, is daar steeds 'n opregte behoefte om 'n dialoog met die Russiese bewindhebbers te voer. Die Poolse beleid teenoor die EU is proaktief en konstruktief, tog bevorder die land sy eie behoeftes en belange uitdruklik. Poolse veiligheidsbelange word deur die NAVO-lidmaatskap en noue samewerking met die Verenigde State (onder meer ten opsigte van die voorgestelde missielafweersisteem in Pole en Tsjeggië) verseker.

[wysig] Verwysings

[wysig] Eksterne skakels

• Placido Hilukilwa: Pole, 'n land ryk aan geskiedenis en tradisie. In: Die Republikein (Windhoek, Namibië), 15 Maart 2004. Besoek op 25 Augustus 2009