Jacob Cats

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Jacob Cats
’n Beeld van die betrokke persoonlikheid.
Jacob Cats (Michiel Jansz van Mierevelt, 1634)

Gebore 10 November 1577
Oorlede 12 September 1660
Canon van Zeeland, venster 24 Jacob Cats
Die ouerhuis van Jacob Cats in Brouwershaven
Embleem van Monita amoris virginei (1620)

Jacob Cats (Brouwershaven, 10 November 1577Den Haag, 12 September 1660) was 'n Nederlandse digter, juris en politikus. Cats is ook bekend as Vader Cats, vanweë sy verskeie didaktiese gedigte (soos die frase Kinderen zijn hinderen, zei vader Cats).

Lewe[wysig | wysig bron]

Cats is as die vierde kind van die gesin gebore. Sy familie was 'n klein bekende regent-gesin uit Zeeland. Sy familie het egter geen verbintenis met dié van die Heeren van Cats op Noord-Beveland nie. Jacob Cats het eers die Latynse skool in Zierikzee bygewoon en daarna die Universiteit van Leiden in Leiden besoek, hoewel sy naam in die studentealbum ontbreek. Hy het sy doktorsgraad in Orléans verwerf en sy eed afgelê as advokaat in Den Haag. Nadat hy in 1603 sy eed afgelê het, vestig hy hom in Middelburg, waar hy 'n aktiewe praktyk gehad het. Simon van Beaumont word egter in Desember 1603 as stadsadvokaat aangestel. Op 31 Mei 1605 [1] trou hy in die Nieuwe Kerk in Amsterdam met die 26-jarige Antwerpse Elisabeth van Valckenburg. Elisabeth se moeder het in Antwerpen gewoon en was verwant aan die welgestelde Vogelaer-familie. Hy het teen die einde van 1612 gelukkig die nodige tyd en geld beskikbaar gehad om opsetlike oorstromings (bekend as Inundatie) in Zeeland-Vlaandere te deurstaan. Ondanks baie teenspoed en regsgedinge het hy na 'n paar jaar 'n groot grondeienaar geword. Van 30 Oktober 1621 tot 31 Maart 1623 was hy Pensioenaris van Middelburg. Hy word daarna 'n Pensioenaris van Dordrecht van 1623 tot 1636. Op 3 Julie 1636 word hy aangestel as raadslid van Holland, nege jaar later dien hy as Groot Seëlbewaarder (van 1629 tot 1631 was Cats ook 'n kort tydjie raadgewer). Hy beklee die pos tot 1651. Aan die einde van die Groot Vergadering op 27 September 1651 het hy bedank. Sy Munnikenhof op Grijpskerke, die Cats-hoewe op Groede en veral Sorghvliet het getuig van sy gevoel van die buitelewe. Hy beswyk in Zorgvliet in Den Haag, in die huis wat nou gebruik word as die premier se ampswoning en bekendstaan as die Catshuis. Hy is begrawe in die Kloosterkerk in Den Haag, waar daar 'n gedenkteken op die plek van sy graf aangebring is. In 1829 is 'n standbeeld van Jacob Cats in Brouwershaven opgerif wat deur Philippe Parmentier gemaak is.

Digkuns[wysig | wysig bron]

Die digwerk van Cats is van die mees gelese boeke in Nederland. Die gewone volk het dikwels nie meer as twee boeke besit nie, te wete 'n Statenbijbel en die digwerk van Cats,[2] soos byvoorbeeld Houwelijk (1625).[3] Cats is as volksdigter al selfs met Homerus vergelyk.[2] In die negentiende eeu het die populariteit van Cats egter afgeneem.[4] Willem Bilderdijk sê hieroor: doch die zijn God verstiet, moest ook zijn Cats verstooten (Maar hy wat vir God verstoot het, moes ook vir Cats verstoot) .[5] Tussen 1843 en 1854 verskyn 'n nuwe uitgawe van die werke van Cats in gemoderniseerde spelling, gemaak deur Matthias de Vries en Arie de Jager, getiteld Dichtwerken van Jacob Cats, naar de behoeften der tegenwoordigen tijd ingerigt. Dit is eintlik egter slegs 'n gematigde modernisering daarvan waarvan alleen die spelling aangepas is.[6] Tog was die ontvangs lou: die resensente vind dit uitermate spyt dat Cats deur die gemoderniseerde spelling van sy ouer, statige sfeer beroof is.[7] Latere uitgawes van Cats se poësie, soos die Volks-uitgaaf van Roelants uit omstreeks 1880 is dan ook gewoon in die ouer, sewentiende-eeuse spelling geset.[8] In 1976 verskyn daar by die uitgewers De Banier 'n faksimilee-uitgawe van Alle de wercken van den Heere Jacob Cats.

Bibliografie[wysig | wysig bron]

  • 1593 - Carmen in laudem doctissimi & eximij juvenis Iohannis Antonii Amstelrodamensis
  • 1595 - Ode epithalamia in nuptias nobilissimi iuvenis Galeni van-der-Laen ac generosae virginis Franciscae ab Hemstede
  • 1598 - Disputatio de actionibus, compilata quasi per Saturam ex. Tit. Inst. De Actionibus
  • 1618 - Proteus of Sinne- en minnebeelden (emblemataboek)
  • 1620 - Self-stryt
  • 1625 - Houwelick
  • 1632 - Spiegel van den ouden en nieuwen tyt
  • 1637 - Trou-ringh ( 's Werelts begin, midden, eynde, besloten in den Trou-ringh), een groot leerdicht in vier delen, met veel verhalen op rijm; vervolg op Houwelick. Deel I bevat o.a. Adam en Eva, deel II Crates en Hipparchia, deel III Emma en Eginard, onder de titel De man-dragende Maeght. In dit deel staat het beroemde Het Spaens Heydinnetje. De tweede druk van het grote werk verscheen in 1638.
  • 1655 - Alle de wercken van Jacob Cats (herdrukt in 1658 en 1665)
  • 1655 - Koninglyke herderinne, Aspasia
  • 1655 - Ouderdom, buyten-leven en hof-gedachten op Sorghvliet
  • 1656 - Doodkiste voor den levendige
  • 1659 - Twee- en tachtig-jarig leeven
  • 1979 - Keur uit die Nederlandse poësie, A.P. Grové, J.L. Steyn (Samestellers), (Nasou Beperk), ISBN 0 625 00160 5 , Twaalfde druk, November 1979

Die spelling van die titels wissel weleens.

Voorbeelde van gedigte en spreuke[wysig | wysig bron]

Als de most te nau bedwongen
Leyt en worstelt, leyt en sucht,
Sonder adem, sonder lucht,
Siet! dan doet hy vreemde sprongen,
Siet! dan rieckt de gansche vloer
Nae de dampen van de moer:
Alle banden, alle duygen,
Die het vry het edel nat
Hielden in het enge vat,
Moeten wijcken, moeten buygen
Voor de krachten van den wijn,
Hoe geweldig datse zijn.

Als een Koning vrye lieden,
Op een ongewoonen voet,
Uyt een trotsen overmoet,
Al te vinnig wil gebieden,
Daer en is geen twijffel aen,
Of ten moet'er qualick gaen.
Strenge Prinssen, harde Vorsten,
Die met al te nauwen bant
Drucken op het gansche lant,
Doen het al in stucken borsten;
Want een rijck van enckel dwang
Duert gemeenlijck niet te lang.

Spreuke[wysig | wysig bron]

Eer't boomtjen is groot
Is't plantertje doot.
Het is des werelts loop, al slaetet somtijts mis,
De dochter wort een wijf, als nu de moeder is
Quam na lijden geen verblijden,
Soo waer lijden groot verdriet;
Maer na lijden komt verblijden:
Acht daerom het lijden niet.
Wie hooger klimt als 't hem betaemt,
Die valt wel laeger als hy raemnt.
Dickwijls siet men dat de sotten
Met de wijse lieden spotten;
Maer wie sich nae wijsheyt stelt,
Laat de gecken ongequelt.

Sien oo k[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Notas[wysig | wysig bron]

Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Nederlandse Wikipedia vertaal.

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. "Netherlands, Noord-Holland Province, Church Records, 1523-1948," images, FamilySearch (https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89QV-KKDW?cc=2037985&wc=SM9S-YWR%3A1293193204%2C382015502%2C382802001 : 21 August 2014), Nederlands Hervormde > Amsterdam > Trouwen 1578-1634 > image 232 of 465; Nederlands Rijksarchiefdienst, Den Haag (Netherlands National Archives, The Hague).
  2. 2,0 2,1 (nl) J. Cats, Dichterlijke werken (1828), blz. VII-VIII. Amsterdam: Diederichs. http://books.google.com/books?vid=KBNL:KBNL03000213512
  3. (nl) J. Cats, Houwelyck. Dat is De gansche gelegentheyt des echten staets https://books.google.nl/books?vid=KBNL:UBA000030906
  4. (nl) J. de Vries, Oud Nederlandsch (2016), blz. 75. Brave New Books. ISBN 9789402143300.
  5. (nl) W. Bilderdijk, Oprakeling: later dichtstukjens (1826), blz. 170. Dordrecht: De Vos.
  6. (nl) J. de Vries, Oud Nederlandsch (2016), blz. 199, 202. Brave New Books. ISBN 9789402143300.
  7. (nl) J. de Vries, Oud Nederlandsch (2016), blz. 199, 202-203. Brave New Books. ISBN 9789402143300.
  8. (nl) J. de Vries, Oud Nederlandsch (2016), blz. 203. Brave New Books. ISBN 9789402143300.