Jan Engelman

From Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Jan Engelman
ANWBprijs1958.jpg
Engelman (met swart bril)
tydens die uitreiking van die ANWB-prys 1958
Gebore7 Junie 1900
Utrecht
Sterf20 Maart 1972
Beroepdigter, kritikus, vertaler
Jan en sy familie. Jan is tweede van links op die onderste ry.

Johannes ("Jan") Aloysius Antonius Engelman (Utrecht, 7 Junie 1900Amsterdam, 20 Maart 1972) was 'n Nederlandse digter, kritikus en vertaler.

As digter het hy veral bekendheid verwerf vanweë sy gedig Vera Janacopoulos,[1] wat volgens sommiges 'n tipiese voorbeeld is van suiwer poësie (poésie pure). 'n Ander bekende gedig wat as sodanig gesien word is En Rade,[2] wat deur Engelman self 'n vocalise genoem word.

Die skrywer, digter en essayis Simon Vestdijk het in sy studies van die poësie getiteld De glanzende kiemcel (1942) dit gestel dat gedigte soos Vera Janacopoulos nie net op klanke gebaseer is nie ('n wesenlike deel van poésie pure), maar dat die betekenis van die afsonderlike woorde bydra tot die poëtiese atmosfeer van die gedig. Die gedig het bekend geword pas nadat dit in 'n tydskrif verskyn het, en is deur sommiges as belaglik geag en selfs die "einde der poëzie" (Anthonie Donker) genoem.

Erotiek[edit | edit source]

Engelman was om sowel sy opvattings en gedigte as vanweë sy persoonlike lewe omstrede in die literêre establishment van voor die Tweede Wêreldoorlog. Hy sou in die opsig 'n losse seksuele moraal nagehou het, alhoewel hy hom nooit eksplisiet daaroor uitgelaat het nie. In sy gedigte (byvoorbeeld die bundel Tuin van Eros ) is daar vele 'erotiese' elemente te vind, soos in die gedig Zacht branden,[3] of in 'n fragment soos:

O bleeke heup, op bed gevonden
als horizon en heuvelkam,
o borsten, zachter neergewonden
dan donzen vogels, vleugellam –

Die reël "haar schoot geurde wild als zoo menig uur" steek enkele katolieke van De Nieuwe Gemeenschap dwars in die krop.

Ook die pentekeninge van Hendrik Wiegersma in sy bundel Tuin van Eros (1932) is duidelik op erotiek gerig (sien ook die aanlyn weergawe).[4] Dit verhinder owerigens nie dat Engelman die bundel in 'n beperkte oplaag aan die publiek beskikbaar stel nie (versorg deur die bekende Maastrichtse tipograaf Charles Nypels), welke in 1934 die Mei-prijs vir Nederlandse letterkunde ontvang, wat hy moes deel met die skrywer A. den Doolaard. Na aanleiding van die prysuitreiking verskyn daar 'n heruitgawe, Tuin van Eros en andere gedichten, waarin enkele passasies weggelaat word vanweë hul afstootlike karakter, maar ook tallose gedigte bygevoeg word, uitgegee deur 'n groter uitgewer, naamlik, Querido.

Waardering[edit | edit source]

Alhoewel hy as digter en figuur in die gepolariseerde literêre establishment omstrede was, word Engelman ook baie waardeer. Alleen die groot aantal reaksies op sy werk in (veelal toonaangewende) stukke getuig daarvan. Die belangrikste verdediger van sy werk is Anton van Duinkerken, wat net soos Engelman uit die kring van die jong-katholieken afkomstig was. Vir hom is Engelman bewys daarvan dat ook katolieke kon dig sonder om hul te beperk tot die gebruiklike vrome verse. Ook relatiewe buitestaanders soos Hendrik Marsman, Martinus Nijhoff en selfs die outeur van Forum ('n literêre tydskrif), E. du Perron, kon waardering uitspreek vir Engelman se werk. Alleen Menno ter Braak en meer puriteins ingestelde katolieke kritici kraak sy werk af, vernaam om lewensbeskoulike redes.

Na die Tweede Wereldoorlog verskyn die Vijftigers op die literêre toneel. Met hul eksperimentele digkuns en bravade veeg hul vele van die voor-oorlogse outeurs uit die weg. Engelman publiseer in die tyd nouliks nog gedigte en spits hom eksklusief toe op die kunsgeskiedenis. Gedigte soos "Vera Janacopoulos" en "En Rade" kom nog steeds voor in handboeke en skoolbloemlesings, maar in toenemende mate word sy werk nie meer gelees nie. In die jare negentig reken die bekende neerlandikus A.L. Sötemann Engelman tot die vergete digters "die nog maar namen lijken".[5]

Persoonlike lewe[edit | edit source]

Engelman trou op 27 April 1922 in Utrecht met die ses-jaar-ouer Bep Oosterman (1894-1973).[6] Hulle woon in Utrecht en kry twee dogters. Die huwelik was nie gelukkig nie, en in 1931 skei Engelman en Oosterman se paaie.[7] Engelman verhuis na Oudegracht 341. In 1937 betrek hy die boonste verdieping van 'n huis aan die Van Asch van Wijckskade 29bis A. In April 1937 leer hy Joanna Diepenbrock ken, te wete die oudste dogter van die komponis Alphons Diepenbrock. Hul kennismaking vind plaas by die ingebruikneming van die nuwe AVRO-studio in Hilversum, waar Diepenbrock haar vader se deklamatorium De dijk voordra. Kort daarna begin 'n verhouding wat tot Joanna se dood sou duur. Die twee is nooit getroud nie en het apart gewoon, Engelman in Utrecht en sy in Amsterdam. Hulle het een seun gehad.

Joanna Diepenbrock is in 1966 op Engelman se verjaardag oorlede. Hy kon nooit haar dood verwerk nie. Begin 1967 word hy vir ses weke observasie opgeneem in 'n mediese inrigting. Daarna verhuis hy van Utrecht na Amsterdam, waar hy by Johannes Verhulststraat 89 intrek by sy seun Florian. Die laaste sewe maande van sy lewe word hy versorg deur die dagverpleegster Dien van Wageningen. Hy beswyk die oggend van 20 maart 1972 en word onder groot belangstelling op 23 Maart 1972 begrawe by die Begraafplaats Buitenveldert. Hy is begrawe in die graf van Alphons Diepenbrock, waarin Joanna Diepenbrock en haar ma Elsa de Jong van Beek en Donk begrawe is.

Nawerking[edit | edit source]

In 1994 versier die Stiltecentrum in Hoog Catharijne die buitemuur met die slotlyne van 'n kersgedig wat Engelman tydens die Kersfees van 1940 geskryf het. Engelman se dogter, mev. Jurgens-Engelman, het die onthulling daarvan gemaak:

"Stil zijn in het wild gewemel
van een wereld zo ontzind,
stil en droomen van een hemel
waar het zwakste overwint."

In 2005 is die reëls egter deur 'n nuwe muurskildery vervang tydens 'n opknapping van die gebou. [8] In 2006 het vier Belgiese musikante onder die naam "Redcel Elf" 'n musikale verwerking van die gedig "Vera Janacopoulos" gemaak. Op die webwerf Poëtisch Liedgenootschap "Tot Innerlijk Bloei" voer Anton Greefkes baie van die gedigte deur Jan Engelman wat getoonset is, op.

Bibliografie[edit | edit source]

Gedigte[edit | edit source]

  • 1927 - Het roosvenster
  • 1930 - Sine nomine
  • 1931 - Parnassus en Empyreum
  • 1931 - Torso
  • 1932 - Tuin van Eros[9]
  • 1934 - Tuin van Eros en andere gedichten
  • 1937 - Het bezegeld hart
  • 1937 - Bij de bron. Een bundel religieuze liederen [Tuin van Eros en andere gedichten; Het bezegeld hart]
  • 1937 - De dijk. Een gedicht
  • 1942 - Noodweer
  • 1945 - Vrijheid. Tijdgedichten en berijmde schotschriften
  • 1960 - Verzamelde gedichten
  • 1969 - Het Bittermeer en andere gedichten

Vertalings[edit | edit source]

Engelman vertaal verskillende tekste vir musiek en toneel:

Toneel[edit | edit source]

  • 1938 - Om de dooje dood niet, of Jan Klaassen komt naar huis op musiek van Henk Badings.
  • 1945 - Kindje wiegen. Een kerstspel toneel

Nie-Fiksie[edit | edit source]

  • 1933 - Tympanon. Opstellen over kunst en gewijde kunst
  • 1955 - Twee maal Apollo. Brieven uit Griekenland

Pryse[edit | edit source]

Verwysings[edit | edit source]

  1. Sien die weergawe in die de Digitale Bibliotheek Nederlandse Letteren, DBNL
  2. Sien die weergawe in de Digitale Bibliotheek Nederlandse Letteren, DBNL
  3. Zie voor dit gedicht onder meer DBNL
  4. Die bundel is in sy geheel raadpleegbaar via die Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren
  5. boeken.vpro.nl
  6. De gegevens in deze sectie zijn grotendeels ontleend aan de biografie van Jan Engelman in het Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde van 1974 en aan de website Genealogie van Wijman en EngelmanSjabloon:Dode link. Bep Oosterman was verpleegster. Zij heette voluit Elizabeth Suzanna Helena Johanna. Zij werd op 19 juni 1894 geboren in Amsterdam en overleed op 26 januari 1973 in Rotterdam.
  7. Engelman zou later verklaren dat hij uit medelijden met haar getrouwd was, nadat haar in Utrecht studerende broer in 1921 zelfmoord had gepleegd. Het echtpaar is nooit gescheiden.
  8. Zie: "De gratis regels van Jan Engelman", in: Gied ten Berge, Vredesbeweger , Nijmegen 2008.
  9. Sien vir die hele bundel DBNL
  10. Teks van Jan Engelman in De Gids 1935
  11. Toneelstuk door Centraal Tooneel 1941
  12. Info Theaterencyclopedie 1946
  13. Nederlandse teks in regeringsopdrag gemaak deur Jan Engelman ; met 'n voorwoord van Wouter Paap
  14. Website Theaterencyclopedie 1950
  15. Vertaling uit de Grieks op webwerf KB
  16. Voor de Nederlandse Comedie juni 1955

Eksterne skakels[edit | edit source]