Voortrekkers

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Hierdie artikel handel oor die deelnemers aan die Groot Trek. Vir ander gebruike, sien Voortrekkers (dubbelsinnig).
Illustrasie van Voortrekkers uit 1909
Die Voortrekkervlag
Die Voortrekkerleier Andries Pretorius.
Die Bloukrans-monument ter herdenking van die Boere wat op 17 Februarie 1838 hul lewens op Moordspruit verloor het
Afskrif van die verdrag tussen Piet Retief en Dingaan wat gelei het tot die stigting van die Republiek Natalia

Die Voortrekkers het tydens die Groot Trek vanaf 1835 uit die Kaapkolonie na die binneland van suidelike Afrika getrek. Meeste trekkers het met hulle hele gesin en al hulle besittings, vee en werkers ingesluit, met ossewaens getrek.

Twee strome trekkers[wysig | wysig bron]

Twee strome Afrikanertrekkers het die Kaapkolonie in die tweede kwart van die 19de eeu verlaat. Die eerste was die mense wat trekboere genoem is. Hulle het as individuele gesinne oor die grens getrek op soek na beter weiveld; die tweede stroom het saam in groepe vertrek en het politieke kwessies vir hul trek aangevoer. Hulle is later Voortrekkers genoem, en hul trek uit die kolonie die Groot Trek.

Hul trek was ʼn dapper en dramatiese reaksie op ʼn politieke krisis in die oostelike en noordoostelike distrikte van die Kaapkolonie van die middel 1820’s tot die einde van die 1830’s. Dit was ʼn betreklik ordelike massarebellie teen die verbrokkeling van veiligheid en ʼn situasie wat die trekkers as onhoudbaar beskou het. Teen 1845 het sowat 2 300 gesinne of 15 000 wit mense saam met sowat 5 000 knegte vertrek.

Wit veeboere as voorgangers van die Voortrekkers[wysig | wysig bron]

Wit veeboere uit die Kaapkolonie het nog voor 1700 begin om stadigaan noord- en later ooswaarts die binneland in te beweeg op soek na beter weiveld vir hul kuddes. Nadat die veeboere teen omstreeks 1780 deur die Groot-Visrivier en die Bantusprekende gemeenskappe gestuit is, het die migrasiestroom na die noorde geswaai. Een kenmerk van hierdie uitbreidingsproses was dat die Kaapse regering voordurend en stelselmatig die grens moes verskuif om die wit bevolking binne sy grense te hou.

Die trekboere het hierdeur ʼn mobiliteit ontwikkel. Op die trekpad was hul waens hul woning en skuiling teen wind en weer, asook ʼn toevlug teen vyandige aanvalle. Omdat hul seisoenale migrasie hoofsaaklik ekonomies gemotiveerd was, wou hulle aanvanklik nie permanent in die Transoranje gaan woon nie en het deurgaans gestreef om bande met die Kaapkolonie te behou. Mense sonder vaste eiendom was onder die eerste gesinne om afskeid van die kolonie te neem en hulle permanent in die Transoranje te vestig. Talle ander trekboere met grond in die kolonie het egter ook in die 1830’s begin om die Transoranje hul permanente tuiste te maak, hoewel hulle nie hul burgerskap graag wou prysgee nie.

Teen 1834 was daar ongeveel 1 000 wit trekboerfamilies in die Transoranje. Sommige van hulle kon nog seisoentrekkers wees, maar ʼn groot persentasie was reeds permanent daar gevestig. ʼn Jaar of twee later was sommige van die boere in die Transoranje reeds só sterk anti-Britsgesind dat hulle by die verbytrekkende Voortrekkers aangesluit het.

Die invloed van die Mfecane[wysig | wysig bron]

As gevolg van die Mfecane was gedeeltes van die Transoranje en noord van die Vaalrivier redelik onbewoon. Die Mfecane kan kortliks beskryf word as die transformasieproses onder swart gemeenskappe tussen omstreeks 1750 en 1835 – ʼn reeks uitkringende vlae van geweld waartydens een gemeenskap ʼn naburige groep aanval, onderwerp en/of laat vlug. Die vlugtendes is uit hul tradisionele woongebiede verhaag en moes om te oorleef ander gemeenskappe aanval. Op hierdie wyse het ʼn ketting van botsings en stropery plaasgevind wat uiteindelik tot die verskuiwing van woonplekke, die vorming van nuwe gemeenskappe en die ontstaan van nuwe magsblokke gelei het.

Reisigers se verslae, en veral Erasmus Smit se dagboek, skets die verwoesting wat daar plaasgevind het. Die intrekkende trekboere en daaropvolgende Voortrekkers se vestiging in baie gebiede het dus sonder enige noemenswaardige teenstand plaasgevind in gebiede wat die voorafgaande paar eeue die woonplek was van swart groepe wat nou in die berge en klowe skuiling gesoek het. Vanuit die swart groepe se standpunt het hulle egter nooit dié gebiede permanent prysgegee nie.

Verskillende motiverings[wysig | wysig bron]

Die trekboerkultuur van die Afrikaner in die 18de en vroeë 19de eeu, naamlik die gewoonte om sy besittings herhaaldelik op ʼn ossewa te laai, sy vee te laat aanjaag, op sy perd te klim en na beter weiveld te soek, was ook kenmerkend van die latere Voortrekkers. Maar die Groot Trek was nie bloot ʼn versnelde voortsetting van die trekboerbeweging nie – die motivering het heeltemal verskil. Een van die verskille was ingrypend van aard: Omdat die Voortrekkers sonder toestemming die landsgrense in groot geselskappe oorgesteek het, getrek het om nooit weer terug te keer nie en ʼn selfstandige republiek onafhanklik van die Britse regering opgerig het, was hulle inderdaad deel van ʼn rebellie, hoewel vreedsaam van aard.

In die meeste gevalle was dit ʼn kombinasie van griewe wat die Afrikanerboere laat besluit het om te trek. In die vyftien jaar voor die aanvang van die Groot Trek het die Afrikaneroorgrensboere ʼn reeks ervarings gehad wat hulle al hoe meer oortuig het dat hulle op ekonomiese gebied nie langer ʼn bestaan in die Kaapkolonie kon maak nie. Insgelyks is hulle blootgestel aan politieke en sosiale veranderinge wat hul status en veiligheid bedreig en hul vryheid beperk het. Al die faktore het gekulmineer in ʼn gevoel van vervreemding jeens die Britse regering, en daar het ʼn negatiewe ingesteldheid onder die Afrikaners ontwikkel wat die trekgedagte na die enigste uitweg laat lyk het.

Die Sesde Oosgrensoorlog van 1835 het, benewens die erge verliese wat die grensboere gely het, tot verdere verbittering teenoor die regering gelei. Tydens die oorlog was daar verskeie voorvalle tussen lede van die Afrikanerburgermag en die Britse staandemagtroepe wat daarop gedui het dat die Afrikaners glad nie tevrede was met die hoogmoedige en arrogante houding van die Britse soldate teenoor hulle nie.

Verkenning, migrasie en staatsvorming[wysig | wysig bron]

Die Afrikanerboere het reeds tussen 1830 en 1834 verkenningstogte na die binneland onderneem . Die besoek aan Natal tussen September 1834 en Maart 1835, met die verkenner Hans Dons de Lange as gids, het positiewe terugvoer oor die boerderymoontlikhede opgelewer.

Verskeie Voortrekkergroepe het op verskillende tye van verskillende plekke af vertrek. Elke groep het onder die leiding van ʼn vooraanstaande plaaslike persoonlikheid gestaan, bv. Hendrik Potgieter van die Tarka, Gerrit Maritz van Graaff-Reinet en Piet Uys van Uitenhage. Die meeste trekkergroepe was meer as honderd sterk. Weens die aard van die mobilisering was persoonlikheidsbotsings feitlik onvermydelik, en die Voortrekkers het gesukkel om oor ʼn gemeenskaplike strategie en regering saam te stem.

Nadat Brittanje die onafhanklikheid van die Voortrekkersgemeenskap noord van die Vaalrivier en dié noord van die Garieprivier in onderskeidelik 1852 en 1854 erken het, moes hierdie erg verdeelde gemeenskappe die ingewikkelde taak van staatsvorming aanpak. In die Transgariepgebied het die relatief maklik gegaan en is die Republiek van die Oranje-Vrystaat in 1854 in die lewe geroep, met Bloemfontein as hoofstad met sy 15 000 inwonende Afrikaners. Die gemeenskappe in Transvaal kon egter eers in 1857 daarin slaag om die Zuid-Afrikaanse Republiek (ZAR) te stig. Hoewel die presiese samestelling en bevoegdhede van dié twee republieke se hoë rade en fuksionarisse van mekaar verskil het, is sowel die lede van die rade as die presidente op ʼn demokratiese wyse deur die manlike burgers verkies. Die Voortrekkers het dus die republikeinse staatsvorm in die binneland gevestig.

Voortrekkerleiers[wysig | wysig bron]

Van die vernaamste leiers was Piet Retief, Gerrit Maritz, Andries Pretorius, Louis Tregardt, Hendrik Potgieter, Sarel Cilliers en Piet Uys.

Die Voortrekkerleiers word gelys volgens die grootte van hul trekgroepe {aantal families in hakkies}.[1]

Bronne[wysig | wysig bron]

  • (en) William Taylor, Gerald Hinde and David Holt-Biddle, The Waterberg, Struik Publishers, Cape Town, South Africa (2003) ISBN 1-86872-822-6
  • (en) Lumina Tech, C.Michael Hogan, Mark L. Cooke and Helen Murray, The Waterberg Biosphere, Lumina Technologies, May 22, 2006. [1]
  • Giliomee, H. & Mbenga, B. 2007. Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika. Kaapstad: Tafelberg
  • Grobler, J. 2012. “Staatsvorming en stryd, 1850-1900”. In Geskiedenis van Suid-Afrika. Pretorius, F (red.). Kaapstad: Tafelberg
  • Visagie, J. 2012. “Migrasie en die gemeenskappe noord van die Oranjerivier”. In Geskiedenis van Suid-Afrika. Pretorius, F (red.). Kaapstad: Tafelberg
  • Visagie, J. 2012. “Oorsake van die Groot Trek na die binneland”. In Geskiedenis van Suid-Afrika. Pretorius, F (red.). Kaapstad: Tafelberg
  • Visagie, J. 2012. “Uittog en vestiging van die Voortrekkers in die binneland”. In Geskiedenis van Suid-Afrika. Pretorius, F (red.). Kaapstad: Tafelberg

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

  • Visagie, Jan C. Voortrekkerstamouers 1835–1845. Protea Boekhuis. Pretoria. 2011. Bladsy 15.