Ontbinding van die Sowjetunie

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Voormalige Sowjetstate

Die ontbinding van die Sowjetunie is amptelik op 26 Desember 1991 verorden, as gevolg van deklarasienr. 142-Н (Cyrillies) van die Republieke van die Hoogste Sowjet van die Sowjetunie[1] Die deklarasie het die onafhanklikheid van die voormalige Republieke van die Sowjetunie en die Gemenebes van Onafhanklike State (GOS) erken, hoewel vyf van die ondertekenaars dit eers baie later, of glad nie, bekragtig het nie. Die agste en laaste leier van die Sowjetunie, Michail Gorbatsjof, het die dag vantevore bedank, sy kantoor as uitgedien verklaar en sy mag, wat die Sowjetkernmissielkodes ingesluit het, aan die Russiese president Boris Jeltsin oorhandig. Daardie aand om 7:32 nm is die Sowjetvlag vir die laaste keer by die Kremlin gestryk en met die voor-revolusionêre Vlag van Rusland vervang.

In die voorafgaande maande van Augustus tot Desember, het al die republieke, Rusland inkluis, van die unie afgestig. Die week voor die formele ontbinding van die unie, het elf republieke – almal behalwe die Baltiese lande en Georgië – die Alma-Ataprotokol onderteken wat die GOS formeel erken, en verklaar het dat die Sowjetunie nie meer bestaan nie.[2][3] Die ontbinding van die Sowjetunie (Russies: распад СССР) het ook die einde van die Koue Oorlog beteken. Die 1989 revolusies en die einde van die Sowjetunie was ook die einde van die dekade-lange vyandigheid tussen die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO) en die Warskouverdragslande. Die vyandskap tussen NAVO en Rusland het egter voortgeduur.

Verskeie van die voormalige republieke van die Sowjetunie het noue bande met Rusland gehandhaaf en multilaterale organisasies soos die Eurasiese Ekonomiese Gemeenskap, die Uniestaat, die Eurasiese Doeane Unie, en die Eurasiese Ekonomiese Unie gevorm om ekonomiese- en veiligheidssamewerking aan te moedig. Sommiges het by NAVO en die Europese Unie aangesluit om weg te breek van hul militêre- en ekonomiese afhanklikheid van Rusland.

1985[wysig | wysig bron]

Moskou: Michail Gorbatsjof, die nuwe Algemene Sekretaris[wysig | wysig bron]

Michail Gorbatsjof (foto van 1987)

Michail Gorbatsjof is op 11 Maart 1985 deur die Politburo tot Algemene Sekretaris aangewys. Dit was drie ure na sy voorganger Konstantin Tsjernenko se dood op die ouderdom van 73. Gorbatsjof (54), was die jongste lid van die Politburo. Sy aanvanklike oogmerke  was om die Sowjetunie se ekonomie weer op dreef te kry en hy het besef om dit reg te kry sal hy die onderliggende politieke- en sosiale strukture moet hervorm.[4] Die hervormings het begin met die skuif van senior personeellede uit die Brezhnef-era (die era van stagnasie) wat politieke- en ekonomiese hervormings kon belemmer.[5] Op 23 April 1985 bring Gorbatsjof twee protégés, Yegor Ligachef en Nikolai Ryzhkof as volle lede in die Politburo in.

Die liberalisering het egter nasionalistiese bewegings en etniese verskille in die Sowjetunuie gekoester.[6] Dit het ook regstreekse aanleiding gegee tot die 1989 revolusies, waartydens die Sowjet-opgelegde kommunistiese regimes van die Warskouse Verdraglande vreedsaam omver gewerp is,[7] wat op sy beurt weer druk op Gorbatsjof geplaas het om wyer demokrasie en selfregering aan die Sowjetunie se samestellende republieke te bied. Die Kommuniste Party van die Sowjetunie het in 1989, onder Gorbatsjof se leierskap, beperkte mededingende verkiesnigs vir 'n nuwe sentrale wetgewer, die Afgevaardigdes van die Volkskongres, ingestem,l[8] hoewel die verbod op ander politieke partye eers in 1990 opgehef is.[9]

In Mei 1985 lewer Gorbatsjof in Leningrad 'n toespraak waar hy hervormings belowe en 'n anti-alkohol veldtog aankondig om wydverspreide alkoholisme te bekamp. Die prys van vodka, wyn en bier is verhoog, en die verkope daarvan beperk.[10] Dit was 'n ernstige terugslag vir die staatsbegroting met 'n verlies van sowat 100 miljard roebels vir die staatskas terwyl die sluikhandel in drank floreer het.[10]

Gorbatsjof het in die herfs van 1985 begin om jonger en meer energieke mense in die regering op te neem.

1986[wysig | wysig bron]

Sakharof[wysig | wysig bron]

Gorbatsjof het voortgegaan met sy hervormingsplanne. Op 23 Desember 1986 keer die vernaamste Sowjet-andersdenkende, Andrei Sakharof, uit ballingskap terug na Moskou.[11]

Baltiese republieke[wysig | wysig bron]

Die Baltiese lande, wat in 1944 gedwing is om deel van die Sowjetunie te word,[12] het op onafhanklikheid begin aandring. Estland was eerste om in November 1988 weerstand te bied toe die land wetgewing aanvaar om die sentrale regering te verwerp.[13]

Letland se Helsinki-86[wysig | wysig bron]

Die CTAG (Lets: Cilvēktiesību aizstāvības grupa, Menseregtebeskermingsgroep) Helsinki-86 is in Julie 1986 deur drie werkers in die Letlandse hawestad van Liepāja gestig. Die drie werkers, Linards Grantiņš, Raimonds Bitenieks, en Mārtiņš Bariss het hul organisasie se naam ontleen aan die menseregteverklarings van die Helsinki-ooreenkoms. Helsinki-86 was die eerste openlike anti-kommunistiese organisasie in die Sowjetunie, en die eerste openlik georganiseerde teenkanting teen die Sowjetbewind. Dit het 'n voorbeeld gestel aan ander etniese minderhede vir hul onafhanklikheidsbewegings.

Driehonderd jong Letlanders van die werkersklas het, na 'n rockkonsert, in die vroeë oggendure op die Riga Katedraalplein bymekaar gekom en in Leninlaan afmarsjeer na die Vryheidsmonument met krete soos: "Weg met die Sowjetunie!" en "Bevry Letland!" Die veiligheidsmagte het hulle voorgekeer en verskeie polisievoertuie is omgekeer. [14]

1987[wysig | wysig bron]

Moskou: Eenpartydemokrasie[wysig | wysig bron]

Met die 28 Januarie 1987 sitting van die Sentrale Komitee het Gorbatsjof 'n nuwe beleid van  "Demokratizatsiya" regdeur die Sowjet-gemeenskap voorgestel. Sy idee was dat toekomstige verkiesings van die Kommunisteparty 'n keuse moet bied tussen verskeie kandidate wat met geheime stemme gekies kan word. Afgevaardigdes van die Kommunisteparty het die voorstel egter afgewater en demokratiese keuses is nooit werklik in die Kommunisteparty toegepas nie.

Gorbatsjof het die omvang van Glasnost ook drasties uitgebrei en verklaar dat geen onderwerp vir besprekings in die media buite perke mag wees nie. Selfs met hierdie openbare onderneming van hom het dit die Sowjet intelligentsia byna 'n jaar geneem om die grense te begin verbreed en uit te vind of hy bedoel wat hy sê. Vir die eerste keer het 'n Kommunistiese leier oor die koppe van sy Sentrale Komitee gegaan en 'n beroep op die volk gedoen vir hul steun, in ruil vir vryhede. Dit het gelyk of die taktiek werk. Binne twee jaar kon die hervorming nie langer deur die Party se "konserwatiewes" geïgnoreer word nie.[15]

Op 7 Februarie 1987 word talle politieke gevangenes vrygelaat. Dit is die eerste groep vrylatings sedert Nikita Chroesjtsjof se "ontdooiing in die middel-1950's.[16] Op 6 Mei 1987 hou Pamyat, 'n Russiese nasionalistiese groep, sonder toestemming 'n betoging in Moskou. Die owerheid het nie die byeenkoms opgebreek nie, en selfs die verkeer beheer sodat die betogers kon stap na 'n onbeplande afspraak met Boris Jeltsin, die Moskouse Kommunistepartyleier, en in daardie stadium Gorbatsjof se nouste bondgenoot.[17] [18]

Jeltsin bedank op 10 September 1987 nadat die onversetlike Jegor Ligatjef in 'n lesing die Politburo kritiseer omdat die twee betogings in Moskou toegelaat is. Gorbatsjof ontvang die bedankingsbrief terwyl hy aan die Swartsee vakansie hou, en is stomgeslaan want dit is die eerste keer dat iemand vrywillig uit die Politburo bedank.[19]  Gefrustreerd omdat Gorbatsjof nie sy griewe in die bedankingsbrief aangespreek het nie, het Jeltsin op 27 Oktober 1987, voor 'n voltallige sitting van die Sentrale Komitee, die stadige pas van hervorming, die slaafsheid van lede teenoor die Algemene Sekretaris, en Ligatjef se uitlatings, wat tot sy (Jeltsin se) bedanking gelei het, gekritiseer.[20] Niemand het nog ooit voorheen die Partyleier sedert Leon Trotsky in die 1920's só kras voor die Sentrale Komitee aangevat nie.[20] In sy repliek beskuldig Gorbatsjof vir Jeltsin van "politieke onvolwassenheid" en "absolute onverantwoordelikheid". Niemand het Jeltsin se kant gekies nie.

Die nuus oor Jeltsin se insurbodinasie en sy "geheime toespraak" het soos 'n veldbrand versprei en sommer gou het Samizdat-weergawes (alternatiewe media) die inligting begin sirkuleer. Dit was die begin van Jeltsin se beeld as 'n rebel en hy het gewild geword as 'n anti-establishment figuur. Die daaropvolgende vier jaar van politieke stryd tussen Gorbatsjof en Jeltsin het 'n belangrike rol gespeel in die ontbinding van die Sowjetunie.[21] Op 11 November 1987 word Jeltsin uit sy pos as Eerste Sekretaris van die Moskouse Kommunisteparty geskop.

1988[wysig | wysig bron]

Moskou verloor beheer[wysig | wysig bron]

Gorbatsjof het in 1988 begin beheer verloor oor twee probleemstreke van die Sowjetunie. Die Baltiese republieke is deur bevrydingsgroepe oorgeneem, en Kaukasië het in geweld en burgeroorlog verval.

Op 29 November 1988 het die Sowjetunie blokkering van buitelandse radiostasies se uitsendings gestaak, sodat Sowjetburgers vir die eerste keer nou onbevange na nuusdienste buite die Kommunisteparty se beheer kon luister.[22]

Die andersdenkende, Andrei Sakharof, is in Maart 1989 tot die Afgevaardigdes van die Volkskongres verkies met sy terugkeer uit ballingskap.

Die satellietstate[wysig | wysig bron]

Die Oosblok

Die ses Warskouverdragslande van Oos-Europa was in 'n mate onafhanklik, maar is oral in die internasionale gemeenskap as die Sowjetunie se satellietstate beskou. Al dié lande is in 1945 deur die Rooi Leër beset, die Sowjet-tipe van sosialistiese staat is op hulle afgedwing, en het baie min vryheid van aksie, in beide binnelandse sowel as internasionale sake, geniet. Enige pogings tot onafhanklikheid is met militêre mag onderdruk – byvoorbeeld die Hongaarse Revolusie van 1956 en die Praagse Lente van 1968. Gorbatsjof het die onderdrukkende en duur Brezhnef Doktriene, wat ingryping by die Warskou Verdraglande gemagtig het, afgeskaf. Hy het 'n beleid van nie-inmenging in die interne sake van bondgenote verkies. Daar is grappenderwys na sy beleid verwys as die "Sinatra Doktriene" met verwysing na Frank Sinatra se trefferlied, My Way.

Rusland se Boris Jeltsin[wysig | wysig bron]

Boris Jeltsin, Rusland se eerste demokratiesverkose president.

Op 12 Junie 1991 wen Boris Jeltsin 57% van die stemme in die eerste verkiesing van 'n Russiese president.

Die finale doodsnikke van die Sowjetunie begin op 1 Desember 1991 met 'n referendum in die Oekraïne toe 90 persent van die kiesers ten gunste van onafhanklikheid stem. Die afskeiding van die Oekraïne, die tweede magtigste republiek, sink enige realistiese kanse van Gorbatsjof om die Sowjetunie selfs net op 'n beperkte vlak bymekaar te hou.

Op 25 Desember 1991 kondig Gorbatsjof sy bedanking as president van die Sowjetunie oor nasionale televisie aan.

Chronologie van deklarasies van die herstelde state[wysig | wysig bron]

Voor die staatsgreep[wysig | wysig bron]

  • Vlag van Litaue Litaue – 11 Maart 1990
  • Estland (oorgang) – 30 Maart 1990
  • Letland (oorgang) – 4 Mei 1990

Gedurende die staatsgreep[wysig | wysig bron]

  • Vlag van Estland Estland (effektief) – 20 Augustus 1991
  • Vlag van Letland Letland (effektief) – 21 Augustus 1991

Chronologie van deklarasies van die nuut-onafhanklike state[wysig | wysig bron]

Lys van omstrede gebiede in kursief aangedui

Voor die staatsgreep[wysig | wysig bron]

Na die staatsgreep[wysig | wysig bron]

  •  Gagausië – 19 Augustus 1991
  • Vlag van Oekraïne Oekraïne – 24 Augustus 1991
  • Vlag van Wit-Rusland Wit-Rusland – 25 Augustus 1991
  • Vlag van Moldowa Moldowa – 27 Augustus 1991
  • Vlag van Kirgisië Kirgisië – 31 Augustus 1991
  • Vlag van Oesbekistan Oesbekistan – 1 September 1991
  •  Republiek van Nagorno-Karabach – 2 September 1991
  • Vlag van Tadjikistan Tadjikistan – 9 September 1991
  • Vlag van Azerbeidjan Azerbeidjan – 18 Oktober 1991
  • Vlag van Turkmenistan Turkmenistan – 27 Oktober 1991
  •   Tsjetsjniese Republiek van Ichkeria – 1 November 1991
  • Vlag van Suid-Ossetië Suid-Ossetië – 28 November 1991
  • Vlag van Rusland Rusland – 12 Desember 1991 (die Opperste Sowjet van die Russiese Federasie bekragtig amptelik die Belavezha-ooreenkomste, verwerp die 1922-verdrag vir die stigting van die Sowjetunie, en herroep die Russiese afgevaardigdes van die Opperste Sowjet van die Sowjetunie).
  • Vlag van Kasakstan Kasakstan – 16 Desember 1991

Erflating[wysig | wysig bron]

'n Meningspeiling in 2014 het aangedui dat 57% van die Russiese bevolking spyt is oor die val van die Sowjetunie, terwyl 30% gelukkig is daarmee. Dit is die ouer mense wat eerder met nostalgie terugdink as die jonger Russe.[23] [24]

Die Russiese president Wladimir Poetin blameer Wladimir Lenin en sy idees op 25 Januarie 2016 vir die ineenstorting van die Sowjetunie.[25]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (Russian) Declaration № 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law.
  2. "The End of the Soviet Union; Text of Declaration: 'Mutual Recognition' and 'an Equal Basis'". New York Times. December 22, 1991. Verkry op 30 Maart 2013. 
  3. "Gorbachev, Last Soviet Leader, Resigns; U.S. Recognizes Republics' Independence". New York Times. Verkry op 30 Maart 2013. 
  4. "Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv)". Archontology. 27 Maart 2009. Verkry op April 3, 2009. 
  5. (1993) The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations, English – translated by Franklin Philip, New York, NY: New Republic (Basic Books) division of HarperCollins. p. 16. ISBN 0-465-09812-6. Besoek op 9 Maart 2015. 
  6. "Origins Of Kazakhstan Rioting Are Described". New York Times. 11 Januarie 1987. Verkry op 30 Maart 2013. 
  7. "Gorbachev's role in 1989 turmoil". BBC News. 1 April 2009. Verkry op 30 Maart 2013. 
  8. "The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power". New York Times. 30 Juni 1988. Verkry op 30 Maart 2013.  Gaan datum na in: |date= (help)
  9. "The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party". New York Times. 8 Februarie 1990. Verkry op 30 Maart 2013. 
  10. 10,0 10,1 Hough, Jerry F. (1997), pp. 124–125
  11. "1986: Sakharov comes in from the cold". BBC News. 23 Desember 1972. Verkry op 30 Maart 2013. 
  12. Van Elsuwege, Peter (2008). From Soviet Republics to EU Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States' Accession to the EU, Studies in EU External Relations. BRILL. p. xxii. ISBN 978-90-04-16945-6. 
  13. "Gorbachev Says Ethnic Unrest Could Destroy Restructuring Effort". New York Times. 28 November 1988. Verkry op 30 Maart 2013. 
  14. http://www.ethnopolitics.org/ethnopolitics/archive/volume_III/issue_3-4/ulfelder.pdf
  15. Leon Aron, Boris Yeltsin A Revolutionary Life.
  16. "Soviet Releasing Some Prisoners Under New Law". New York Times. 8 Februarie 1987. Verkry op 30 Maart 2013. 
  17. Barringer, Felicity (24 Mei 1987). "Russian Nationalists Test Gorbachev". New York Times. Verkry op 23 Junie 2011. 
  18. Barringer, Felicity (26 Julie 1987). "Tartars Stage Noisy Protest in Moscow". New York Times. Verkry op 23 Junie 2011. 
  19. O'Clery, Conor.
  20. 20,0 20,1 Conor O'Clery, Moscow December 25, 1991: The Last Day of the Soviet Union.
  21. Keller, Bill (November 1, 1987). "Critic of Gorbachev Offers to Resign His Moscow Party Post". New York Times. 
  22. http://www.radiojamming.puslapiai.it/article_en.htm
  23. Sputnik (15 Januarie 2014). "Over Half of Russians Regret Loss of Soviet Union". ria.ru. 
  24. "Russians, Ukrainians Evoke Soviet Union", Angus Reid Global Monitor (01/02/05)
  25. "Putin: Lenin's Ideas Destroyed USSR by Backing Republics Right to Secession". sputniknews.com. 25 Januarie 2016. Verkry op 26 Januarie 2016.