Planeet

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
(Aangestuur vanaf Planete)
Jump to navigation Jump to search
Planete rofweg volgens grootte, maar nie afstand nie. Let op 'n gedeelte van die son bo aan die beeld.

Planeet is die algemene term vir 'n groot hemelliggaam wat rondom 'n ster wentel, maar wat nie 'n maan of self 'n ster is nie, rond is deur sy eie swaartekrag, en genoeg swaartekrag het on ander voorwerpe in sy eie wentelbaan te verwyder (laasgenoemde is die rede waarom Pluto afgegradeer is na dwergplaneet status, en Ceres in die Asteroïdbelt ook nie as 'n planet beskou word nie.) Die term kom van die Griekse woord πλανήτης, planētēs, wat swerweling beteken. Die naam is gekies aangesien antieke waarnemers gesien het dat die planete in die hemelruim rondbeweeg, teenoor die normale sterre wat staties ten opsigte van mekaar bly. Tans erken die Internasionale Sterrekundige Vereniging agt planete in ons sonnestelsel. Pluto, wat sedert sy ontdekking as die negende planeet beskou is, is in 2006 herklassifiseer as 'n dwergplaneet.

Planeetvorming[wysig | wysig bron]

Die proses waardeur planete gevorm word, is nie heeltemal duidelik nie. Die algemene teorie is tans dat 'n nuwe ster uit 'n newelwolk onder die invloed van swaartekrag vorm. Die oorblyfsels van die wolk vorm dan 'n skyf van ruimtestof en gas wat rondom die ster wentel. Plaaslike massakonsentrasies veroorsaak dat van hierdie stof verder uit die wolk konsentreer en onder die invloed van swaartekrag bymekaarkom om planete te vorm. Wanneer die ster eindelik ontsteek, veroorsaak die sonwind dat die oorblywende vrydrywende gas en stof afgedryf word.

Hierdie teorie word egter tans al hoe meer bevraagteken namate die mensdom se kennis van ander planetestelsels uitgebrei word.

Planetêre massa[wysig | wysig bron]

’n Voorwerp met planetêre massa, soms ’n planemo genoem, is ’n hemelliggaam met ’n groot genoeg massa sodat dit hidrostatiese ewewig bereik het (dus rond gedruk is deur sy eie swaartekrag). Alle planete het planetêre massa, maar die term word veral gebruik om voorwerpe te beskryf wat nie aan al die vereistes van ’n planeet voldoen nie. Dit sluit in dwergplanete, die groter mane en voorwerpe wat nie om ’n ster wentel nie.

Benaming[wysig | wysig bron]

Aan 'n nuwe planetoïed word 'n datum (jaar van ontdekking) en 2 alfabetiese letters toegeken. Die eerste letter is 'n aanduiding van die halfmaand waarin dit ontdek is, byvoorbeeld A = 1-15 Januarie; B = 16-31 Januarie, ensovoorts, en die tweede alfabetiese letter dui aan hoeveel planetoïede in daardie halfmaand ontdek is.

Die planetoïed 1975 EC is dus byvoorbeeld die derde (C) planetoïed wat in die eerste helfte van Maart (E) 1975 ontdek is. As die planetoïed se baan bereken is, kry dit 'n nommer en ʼn naam, soos 1 Ceres, 2 Pallas, ensovoorts.

Die eerste name was die van gode en godinne, maar hulle het spoedig uitgeput geraak en die name van lande, komponiste, blomme, plante, sterrekundiges, ensovoorts word deesdae gebruik. Gegewens oor planetoïede word ingesamel by die Planetoïedsentrum (Minor Planet Center) in Cincinnati, VSA, en by die Instituut van Teoretiese Sterrekunde in Leningrad, USSR.

Bane[wysig | wysig bron]

Die planetoïede beweeg in dieselfde rigting as die planete om die son. Sommige se bane is sirkelvormig, ander s'n weer baie ellipties. Party se baanvlakke val saam met die ekliptika (die aarde se baanvlak), terwyl ander se bane hoeke van tot 35˚ met betrekking tot die ekliptika het. So het 1973 NA se baan 'n hoek van 68˚ Die planetoïede se afstande van die son wissel van 2,0 tot 3,5 AE, maar hulle is geneig om in groepe te wentel.

'n Groot aantal wentel byvoorbeeld op 'n afstand van 2,7 tot 2,8 AE en 'n tweede groep lê tussen 3,1 en 3,2 AE. In sekere gebiede in die gordel, die sogenaamde Kirkwoodgapings, is daar geen planetoïede nie vanweë steurings wat deur Jupiter se gravitasieveld veroorsaak word. Die Trojane is 'n groep planetoïede waarvan die gemiddelde afstand van die son af dieselfde as Jupiter s'n is. Sommige loop 60˚ voor Jupiter uit (soos van die son af gesien) en 'n tweede groep wentel 60˚ agter Jupiter.

Die planetoïed 433 Eros het ʼn baie eksentrieke baan. Die kleinste afstand van die son (perihelium) af is 1,13 AE; dit beweeg dus naby die aarde. In 1901 en 1931, toe Eros baie naby was, het sterrekundiges die geleentheid benut om (deur middel van driehoeksmeting) sy afstand na die aarde en daaruit die afstand van die aarde na die son akkuraat te bepaal. Daar is 'n groep van ongeveer 20 Apollo-planetoïede waarvan die perihelium binne die aarde se baan lê.

Die Amorgroep se perihelium is net buitekant die aarde se baan. Helin se gemiddelde afstand na die son is kleiner as die aarde s'n. Dit is dus 'n soort binneplanetoïed. Die planetoïed 944 Hidalgo se aphelium (grootste afstand van die son af) lê daarenteen naby Saturnus se baan. Baie planetoïede is onreëlmatige rotsblokke. Uit die periodieke veranderings in helderheid is afgelei dat Eros 'n roterende, langwerpige stuk rots is met afmetings van 30 X 19 X 7 km.

Planete in ons sonnestelsel[wysig | wysig bron]

Hoofartikel: Sonnestelsel.

Die aanvaarde planete in ons sonnestelsel is vernoem na gode uit die Griekse en Romeinse mitologie, met die uitsondering van die aarde aangesien antieke waarnemers die aarde nie as 'n planeet beskou het nie, maar wel as die middelpunt van die heelal.

Die agt planete in ons sonnestel, in volgorde van die son af, is:

1. Mercurius (sterrekundige simbool Mercury symbol.svg)
2. Venus Venus symbol.svg
3. Aarde Earth symbol.svg
4. Mars Mars symbol.svg
5. Jupiter Jupiter symbol.svg
6. Saturnus Saturn symbol.svg
7. Uranus Uranus symbol.svg
8. Neptunus Neptune symbol.svg
Die Sonnestelsel
SonMercuriusVenusMaanAardePhobos en DeimosMarsCeresAsteroïdegordelJupiterJupiter se natuurlike satellieteJupiter se ringeSaturnusSaturnus se natuurlike satellieteSaturnus se ringeUranusUranus se natuurlike satellieteUranus se ringeNeptunusNeptunus se natuurlike satellieteNeptunus se ringePlutoCharon, Nix en HydraHaumeaHaumea se natuurlike satellieteMakemakeKuiper-gordelErisDysnomiaVerstrooide skyfHills-wolkOort-wolkSolar System Template Final.png
Beeldinligting
SonMercuriusVenusAardeMarsCeresJupiterSaturnusUranusNeptunusPlutoHaumeaMakemakeEris
Mane: AardeMarsAsteroïdiesJupiterSaturnusUranusNeptunusPlutoHaumeaErisRinge: JupiterSaturnusUranusNeptunus
PlaneteDwergplaneteKleinplanete
MeteoroïdesAsteroïdesAsteroïdegordelSentoureTrans-Neptunus-voorwerpeKuipergordelVerstrooide skyfKometeHillswolkOortwolk


Bronnelys[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]