Maan

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Hierdie bladsy verwys na die Aarde se Maan. Vir ander mane in die Sonnestelsel, sien natuurlike satelliet.
Maan   Die astronomiese simbool vir die maan
Die maan
Die maan, soos gesien vanaf die aarde op 7 Oktober 2006.
Wentelbaaneienskappe
Semihoofas 384 399 km
0,00257 AE[1]
Wentelperiode 27 dae, 7 uur, 43,7 min[1]
Gem. omwentelingspoed 1,022 km/s
Hellingshoek 5,145° (tot die ekliptika)
tussen 18.29° en 28.58° (tot die aarde se ewenaar)[1]
Satelliet van Die aarde
Fisiese eienskappe
Gem. radius 1 737,103 km
(0,273 Aardes)[1][2]
Radius by ewenaar 1 738,14 km
(0,273 Aardes)[2]
Radius na pole 1 735,97 km
(0,273 Aardes)[2]
Oppervlakte 3,793×107 km²
(ongeveer 38 miljoen km²)
(0,074 Aardes)
Volume 2,1958×1010 km³
(0,020 Aardes)
Massa 7,3477×1022 kg
(0,0123 Aardes)[1]
Gem. digtheid 3 346,4 kg/m³[1]
Oppervlak-
aantrekkingskrag
1,622 m/s²
(0,1654 g)
Ontsnapping-
snelheid
2,38 km/s
Sideriese
rotasieperiode
27,321 582 dae
Rotasiespoed
by ewenaar
4,627 m/s
(by die ewenaar)
Ashelling 1,5424° (tot die elliptiese)
6,687° (tot onveranderbare vlakte)[3] 6.4° according to [4] 6.6783° according to [5]
0,136[6]
Oppervlak-temp.
   Ewenaar
   85°N[7]
mingem.maks
100 K220 K390 K
70 K130 K230 K
Skynmagnitude −2,5 tot −12,9
−12,74 (gemiddelde volmaan)[2]
Hoekgrootte 29,3 tot 34,1 Boogminute[2]

Die Maan is die enigste natuurlike satelliet van die Aarde. Dit is die vyfde grootste natuurlike satelliet in die Sonnestelsel, ná Ganumedes, Kallisto en Io (Jupiter) en Titaan (Saturnus). Dit het geen ander amptlike naam as "die Maan" nie, alhoewel dit soms Luna (Latyn vir "maan") genoem word om dit te onderskei van die algemene term "maan". Luna (soms ook Diana) is die Romeinse godin van die maan, diere en jag. Haar tradisionele simbool is die groeiende of halfmaan.

Daar is sover bekend nóg 'n atmosfeer nóg lopende water op die Maan, sodat biologiese organismes hier nooit kon ontwikkel nie. Die gebrek aan 'n atmosfeer verseker ook dat die Maan se oppervlak in sy oorspronklike toestand bewaar bly. Waterys is in die permanente skadu's van kraters naby die suidpool aanwesig.[8]

’n Vergelyking van die Maan en die Aarde se grootte.

Met die Apollo 11-maansending op 21 Julie 1969 het die Maan die eerste hemelliggaam in die Sonnestelsel geword waarop mense geland het.

Die Maan se gemiddelde afstand van die Aarde af is 384 403 km. Die verste afstand wat dit bereik, is sowat 407 000 km en een van die kortste afstande – soos bereik in 2005 en 2007 – is 357 290 km. Die kortste afstand wat ooit gemeet is, is 356 000 km.

Weens die kleiner afstand lyk die skyf van die Maan net so groot soos dié van die groter, maar verder geleë Son (sy afstand van die Aarde is 150 miljoen km). Hierdie toevallige gelykheid het tot die gesamentlike verering van Maan en Son in baie kulture gelei; dit beteken egter ook dat die Maan vir 'n aardse waarnemer die sonskyf tydens 'n volledige sonsverduistering heeltemal kan bedek.

Die Aarde en Maan is deur hulle wedersydse swaartekrag in ’n sinchroniese rotasie en daarom is net die een kant van die Maan altyd na die Aarde gedraai. Aangesien die Aarde se massa sowat 81 keer so groot as dié van die Maan is, lê die twee liggame se massamiddelpunt sowat 1 700 km onder die Aarde se oppervlak.

Die "maanskyn" wat 'n mens van die Aarde af waarneem, is net die weerkaatsing van ’n deel van die sonlig wat daarop val (die grootste deel van die lig word deur die donker materie van die oppervlak geabsorbeer).

Verskillende maande[wysig | wysig bron]

Naam Waarde (dae) Definisie
Sideriese maand 27,321662 Met verwysing na vergeleë sterre (13,368 746 34 maande per omwenteling om die Son)
Sinodiese maand 29,530589 Met verwysing na die Son (fases van die Maan, 12,368 746 34 maande per omwenteling om die Son)
Tropiese maand 27,321582 Met verwysing na die dag-en-nag-ewening
Anomalistiese maand 27,554550 Met verwysing na die perigeum
Nodiese (drakoniese) maand 27,212221 Met verwysing na die maanknoop

Die Maan se oppervlak[wysig | wysig bron]

Anders as die Aarde het die Maan geen magneetveld of atmosfeer wat as 'n soort beskerming teen kosmiese deeltjies en sonstraling kan dien nie; sy geskroeide oppervlak is gevolglik met kraters besaai. Die oppervlak is hoofsaaklik bedek met fyn korreltjies glasagtige, verharde basalt, obsidiaan en ander gesteentes.

Die krater Daidalos.

Daar is net twee soorte landskappe – die maria (Latynse meervoud van mare, "see"), gebiede met donker, lawabedekte vlaktes waar minder kraters voorkom; en die helderkleurige hooglande, wat digter met kraters besaai is. Weens die gebrek aan weerinvloede en geologiese aktiwiteite word die kraters in hulle oorspronklike toestand bewaar. Hulle deursnee wissel van mikroskopies klein kuiltjies tot grootskaalse, sirkelvormige vlaktes met 'n sentrale piek. Die gebrek aan erosie het ook daartoe gelei dat die gebergtes van die Maan – in vergelyking met hulle omgewing – duidelik hoër rys as dié op die Aarde.

Die oppervlak van die sonverligte voorkant het 'n gemiddelde temperatuur van 120 °C, terwyl die donker agterkant, teen -130 °C, aansienlik kouer is.

Daar is steeds baie verskynsels op die Maan wat nog nie ondersoek is nie. Die ruimtevaarders van die Amerikaanse Apollo-program het telkens in gebiede langs die Maan se ewenaar geland. Navorsers stel tans veral belang in die poolgebiede se kraters, wat moontlik waterys teen hulle binnewande bevat.

Amerikaanse navorsers het bewys dat die Maan moontlik nog geologies aktief is. Daar was byvoorbeeld nog in die jongste geologiese verlede (sowat ’n miljoen jaar gelede) gasuitbarstings, soos uit foto's van die Apollo-program en latere metings van die maanoppervlak se chemiese samestelling blyk. Hierdie uitbarstings dui moontlik op oorblyfsels van vloeibare magma in die binnekant van die Maan, alhoewel sy vulkane lankal nie meer aktief is nie.

Samestelling[wysig | wysig bron]

Die Maan het waarskynlik 'n klein kern met 'n deursnee van 300 km wat veral uit yster bestaan. Die tweede laag is gedeeltelik vloeibaar en sowat 350 km dik. Die mantellaag, wat volg, het 'n deursnee van sowat 1 000 km, terwyl die buitenste laag, die kors, tussen 60 en 75 km dik is. Die mantellaag word deur seismiese aktiwiteite gekenmerk – maanbewings kom gereeld hier voor. Die episentrum van 'n maanbewing lê baie honderde kilometers diep in die laagste gedeelte van die mantel, en ook die lawa, wat die bekkens op die oppervlak bedek, kom uit hierdie diepte. Die Aarde se swaartekrag veroorsaak baie van die 3 000 maanbewings wat die Maan jaarliks skud.

Samestelling van kors[wysig | wysig bron]

Ten opsigte van sy samestelling lyk die Maan se kors baie soos dié van aardse basalt. Dit bestaan uit aluminiumsilikate en kalsium-, yster-, magnesium- en ander metaaloksiede asook niemetale en gasse.

Samestelling van die Maan se kors
Suurstof 43 %   Titaan 2 %   Swawel 0,1 %
Silikon 21 %   Nikkel 0,6 %   Fosfor 0,05 %
Aluminium 10 %   Natrium 0,3 %   Koolstof 0,01 %
Kalsium 9 %   Chroom 0,2 %   Stikstof 0,01 %
Yster 9 %   Kalium 0,1 %   Waterstof 0,005 %
Magnesium 5 %   Mangaan 0,1 %   Helium 0,002 %

Ontstaan[wysig | wysig bron]

Wetenskaplikes het tans geen eenparige verklaring vir die oorsprong van die Maan nie. Sommige deskundiges beweer die Maan is uit die vroeë Aarde geskeur, toe dit nog uit gedeeltelik gesmelte gesteentes bestaan het. Die bekken van die Stille Oseaan (Pasifiese bekken) word volgens hierdie teorie as die oorspronggebied van die Maan beskou – hierdie verklaring word gesteun deur die feit dat die samestelling van die Maan min of meer met dié van die Aarde se kors- en mantelgesteentes ooreenstem. Die Pasifiese bekken het egter eerder deur die verskuiwing van die Aarde se landmassas ontstaan.

Die animasie wys die ontstaan van die Maan volgens die "botsingshipotese".

'n Tweede teorie beskou die Maan as 'n klein planeet wat lank gelede deur die Aarde aangetrek en in ’n wentelbaan vasgevang is. Tog sou die Maan se wentelbaan dan eerder ellipties moes wees en nie kringvormig nie. Dit is ook twyfelagtig of 'n groot satelliet soos die Maan werklik deur 'n planeet vasgevang sou kon word.

'n Derde hipotese stel voor die Maan is baie vroeg van die vinnig roterende Aarde geskei deur 'n soort "pirouette-effek".

'n Vierde verklaring is dat die Aarde en die Maan gelyktydig uit 'n oerwolk ontwikkel het en gevolglik as 'n dubbelplaneetstelsel beskou moet word.

'n Vyfde en deesdae die algemeens aanvaarde teorie is die botsingshipotese: dat die Maan uit ’n botsing tussen die jong Aarde en ’n planeet omtrent so groot soos Mars ontstaan het. Daarvolgens het die planeet, wat Theia genoem word, die Aarde skrams getref[9] en stukke lawa van albei vormende planete die lug ingeskiet. Dié stukke het afgekoel en óf een Maan gevorm óf twee liggame wat eindelik versmelt het om die Maan te vorm.[10]

Dit word deesdae as onwaarskynlik beskou dat die Aarde en Maan gelyktydig uit dieselfde gas- en stofwolke gevorm is. Hoewel 'n aantal elemente soos aluminium, kalsium, silikoon, yster, suurstof, titaan en magnesium op albei voorkom, wyk die verhoudings sterk van mekaar af en is daar opvallend min koolstof en yster op die maan. Die lae digtheid van die Maan – slegs 60% van dié van die Aarde – word aan hierdie afwykende samestelling toegeskryf. Die ouderdom van gesteentes wat deur ruimtevaarders Aarde toe gebring is, is volgens radioaktiewe datering bepaal. Die jongste gesteente is basaltiese rots uit die maria, wat sowat 3,1 miljard jare gelede ontstaan het, terwyl die oudste monsters uit die hooglandgebiede sowat 4,6 miljard jare oud is – omtrent so oud soos die Aarde.

Ontleding van gesteentemonsters[wysig | wysig bron]

Gedurende die landing van Apollo 11 is net sowat 21 kg maangesteentes vir wetenskaplike ontleding ingesamel, maar die vyf volgende landings het altesaam 382 kg opgelewer. Tydens die laaste landing van Apollo 17 in Desember 1972 het die eerste wetenskaplike op die maan, die geoloog Harrison Schmitt, 110 kg maangesteentes versamel.[11]

Hierdie oranjekleurige glasfragmente van vermoedelik vulkaniese oorsprong is tydens die Apollo 17-missie naby 'n maankrater ontdek.

Meer as die helfte van die gesteentemonsters word tans in lugdigte houers op 'n Nasa-terrein in Houston bewaar om deur toekomstige generasies navorsers met nuwe ontledingsmetodes bestudeer te word. Nogtans het die monsters, wat reeds ondersoek is, verrassende resultate opgelewer. Die gesteente se ouderdom – soos hierbo beskryf – maak van die materiaal "bewysstukke" uit die ontstaansperiode van ons Sonnestelsel. Op die Aarde is daar geen soortgelyke ou gesteentemateriaal meer te vinde nie – as gevolg van verwering en die bestendige vorming van nuwe gesteentes het dit lankal verdwyn. Die Maan word deur wetenskaplikes sodoende as 'n "geologiese museum" beskou.

Die jonger gesteentemonsters is in die Maan se donker gebiede ingesamel – die maria wat selfs van die Aarde af met die blote oog sigbaar is en gedurende die Apollo-sendings as reusagtige impakkraters van asteroïdes en komete geïdentifiseer is. Hierdie kraters is later weer deur vulkaniese basaltlawa uit die Maan se binneste opgevul om die huidige donker maria met hul opvallend gladde oppervlakke te vorm. Die Maan se basaltlawa verskil hoegenaamd nie van soortgelyke aardse gesteentemonsters nie.

Die ouer gesteentemonsters uit die helder gebiede van die Maan dui daarop dat die Maan tydens sy vroeë geskiedenis sowat 4,5 miljard jare gelede deur baie hoë temperature gekenmerk is en vervolgens vinnig afgekoel het. Kort ná sy ontstaan het hy dus reeds oor 'n soliede kors van helder minerale beskik. Hierdie kors is op die lange duur deur 'n groot aantal asteroïde- en komeetbotsings tot die huidige lewelose oppervlak omgeskep wat met rotse en klippe besaai lê.

Volgens die chemies-mineralogiese ontleding van die gesteentemonsters was daar nooit groot hoeveelhede water en gasse op die Maan nie – sodoende het die Aarde se satelliet ook nooit oor 'n atmosfeer beskik nie. 'n Nuwe, onbekende mineraal – 'n oksied van yster, magnesium en titaan wat ter ere van die eerste mense op die maan – Armstrong, Aldrin en Collins "armacoliet" gedoop is – is later ook op die Aarde gevind. Die ontleding het aanleiding tot die botsingshipotese gegee.

Verduisterings[wysig | wysig bron]

Die sonsverduistering van 1999.
Die Maan beweeg voor die Son verby, soos afgeneem deur 'n STEREO-B-ruimtetuig.[12]

Verduisterings kan slegs plaasvind wanneer die Son, Maan en Aarde presies in ’n lyn lê. ’n Sonsverduistering vind om en by met nuwemaan plaas, wanneer die Maan reg tussen die Son en Aarde lê. In teenstelling hiermee vind ’n maansverduistering gedurende volmaan plaas, wanneer die Aarde tussen die Son en Maan lê.

Die hoekdeursnee van die Maan en Son, soos van die Aarde af gesien, oorvleuel tydens hulle wisselings, sodat albei die algehele en ringverduistering daargestel kan word.[13]

Tydens ’n algehele verduistering bedek die Maan die sonskyf in so ’n mate dat die korona sigbaar word. Omdat die afstand tussen die Aarde en die Maan baie stadig met verloop van tyd aan die toeneem is,[14] is die hoekdeursnee van die Maan aan die afneem. Dit beteken dat die Maan miljoene jare gelede die son ten volle gedurende die sonsverduistering bedek het; geen ringverduistering kon dus plaasvind nie. Net so sal die Maan oor sowat 600 miljoen jaar (indien die hoekdeursnee van die Son onveranderd bly) die Son nie meer heeltemal bedek nie en slegs ringverduisterings sal voorkom.[15]

Die Maan se wentelbaan verskil ongeveer 5º met die Aarde se baan rondom die Son, wat veroorsaak dat verduisterings nie tydens elke nuwe- of volmaan plaasvind nie. Voordat ’n verduistering kan geskied, moet die Maan die kruispunt van die twee bane nader.[15] Die gereelde terugkeer en herhaling van die verduistering van die Son deur die Maan, asook die Maan deur die Aarde, staan bekend as die sarossiklus, wat omtrent 18 jaar duur.[16]

Omdat die Maan voortdurend ons uitsig van die uitspansel met ’n sirkelvormige gebied van 'n halwe graad breed versper,[17] vind ’n verskynsel genaamd sterbedekking (of okkultasie) plaas sodra ’n helder ster of planeet agter die Maan verbybeweeg. As in gedagte gehou word dat die Son self ’n ster is, dan kan ’n sonsverduistering inherent as ’n okkultasie of sterbedekking van die Son beskou word.

Die okkultasie van individuele sterre is nie oral op Aarde of op dieselfde tyd sigbaar nie, omdat die Maan betreklik naby aan die Aarde wentel. Vanweë die verandering wat die Maan se wentelbaan deurentyd ondergaan, word daar elke jaar ander sterre verduister.[18]

Verkenning[wysig | wysig bron]

Vroeë verkenning[wysig | wysig bron]

Die hemelskyf van Nebra – met afbeeldings van die volmaan en sekelmaan.

Die oudste bekende afbeelding van die Maan is 'n kaart wat sowat 5 000 jare gelede in Ierland ontstaan het. 'n Ander geskiedkundig belangrike weergawe van die Maan en ander hemelse voorwerpe is die sogenaamde hemelskyf van Nebra (Duitsland), 'n metaalplaat uit die Bronstydperk wat in 1999 gevind is. Ook die steenmonument van Stonehenge in Engeland dien vermoedelik as 'n soort sterrewag waarmee onder meer die wentelbaan van die Maan bepaal kan word.

Aanvanklik was mense oortuig dat die Maan se oppervlak plat is, aangesien met die blote oog slegs kleurverskille gesien kan word. In 1609 het die Italiaanse sterrekundige Galileo Galilei die Maan met 'n selfgemaakte "optiese glas", 'n soort teleskoop, vanuit sy tuin in Padua bekyk. Danksy die vergroting van sy glas was hy die eerste mens wat bergagtige strukture en kraters op die oppervlak waargeneem het. Hy het die Maan weke lank bestudeer en sketse van die maanfases geteken, wat grootliks ooreengekom het met fotografie in die 20ste eeu (1900's).

'n Halfeeu later, in 1665, het Isaac Newton as 'n student van 23 jaar oud navorsing oor die Maan en sy wentelbaan gedoen. Newton het homself afgevra waarom die Maan nie sommer net van die Aarde wegbeweeg nie en oor die volgende twee dekades die raaiselagtige verskynsel ontrafel, wat hy uiteindelik met sy wette as swaartekrag beskryf het.

Navorsers wat die Maan destyds met teleskope verken en donker gebiede waargeneem het, was aanvanklik daarvan oortuig dat die Maan se oppervlak met oseane bedek is. Hulle het hierdie gebiede gevolglik "maria" genoem (afgelei van die Latynse mare, "see, oseaan"). Meer uitgebreide opnames en navorsing het bewys dat daar geen vloeiende water op die Maan is nie.

In die ruimtetydperk[wysig | wysig bron]

Die Mare Imbrium met die Kopernikuskrater (bo; foto geneem deur Apollo 17 van Nasa).

Slegs twee jaar ná die begin van ruimtevaarte het die Sowjetunie die eerste onbemande ruimtetuig lanseer om meer gegewens oor die Maan en die moontlikheid van 'n landing op die satelliet in te win. Loenik 1 het 'n baan teen 'n afstand van sowat 5 000 km bereik en veral die baanmeganiese voorwaardes van 'n dergelike sending ondersoek.

'n Nuwe era van navorsing oor die Maan en sy oppervlak het op 14 September 1959 met die Sowjettuig Loenik 2 begin, wat soos beplan naby die krater Autolycus in die gebied van die Mare Imbrium neergestort het. Net drie weke later het die ruimtetuig Loenik 3 die eerste foto's van die Maan se agterkant oor 'n afstand van sowat 60 000 km geneem. Die Sowjetwetenskaplikes het gebruik gemaak van die Maan se swaartekrag om Loenik 3 in sy baan te hou. Nadat etlike honderde foto's geneem is, het hulle opnuut die posisie van die tuig verander, sodat die beeldmateriaal na die Aarde gesein kon word.

Net soos die Sowjetwetenskaplikes het die Amerikaners in 1961 ook met 'n navorsingsprogram oor die Maan begin. Die tuig Ranger 7 het in 1964 17 minute lank sowat 4 300 foto's geneem wat voorwerpe met 'n deursnee van 90 cm duidelik sigbaar afgebeeld het. Die ruimtetuie wat later gevolg het, het aanvullende beeldmateriaal opgelewer.

Die Amerikaanse Posdiens het in 1968 'n spesiale posseël ter geleentheid van die beplande Apollo 8-sending in 1969 uitgereik.

Die kartografiese verkenningswerk deur sowel die Sowjet- en Amerikaanse tuie, asook die Luna-Orbiter-reeks satelliete wat deur die VSA lanseer is, was 'n voorloper vir noukeurige navorsing oor die Maan en sy struktuur. Die Nasionale Ruimtevaartprogram wat die Amerikaanse president John F. Kennedy in 1961 aangekondig het, het ten doel gehad om Amerikaanse ruimtemanne op die Maan te plaas. Tien jaar later, op 20 Julie 1969, was die Amerikaanse ruimtevaarders van Apollo 11 die eerste aardbewoners wat op die Maan geland het.

Alhoewel dit opspraakwekkend was, was die bemande landing op die Maan in 'n sekere mate op propaganda in die ruimtewedloop eerder as wetenskaplike oorwegings gebaseer. Nadat die Amerikaners hulle doel bereik het om eerste op die Maan te wees, is die Apollo-program weens 'n tekort aan geld heeltemal afgeskaal.

Die Sowjetunie het egter voortgegaan met die outomatiese verkenning van die maan. Die verkenningstuie van die Loena-reeks het begin om maangesteentes in te samel en terug te bring na die Aarde. Loena 17 het op 17 November 1970 in die See van Reën (Mare Imbrium) geland, 'n donker oppervlak naby die Maan se noordpool, en sy verkenningswerk met die wêreld se eerste maankarretjie, Loenochod 1, begin. Loenochod 1 het oor twee televisiekameras beskik om panoramabeelde te neem, asook oor 'n teleskoop, wat die bronne van X-strale uit die heelal kon ondersoek, en 'n reflektor vir laserstrale, wat gesamentlik deur Sowjet- en Franse wetenskaplikes ontwikkel is.

Loenochod 1 was baie suksesvol en het langer gewerk as wat oorspronklik beplan is. Dit het sowat 200 000 televisiebeelde na die Aarde gesein, navorsingswerk oor die bronne van ruimtestraling gedoen en 'n groot gedeelte van die Maan se oppervlak verken. Die tweede halfoutomatiese verkenningsvoertuig, Loenochod 2, het in Januarie 1973 op die Maan geland.

Wetlike status[wysig | wysig bron]

Alhoewel die Sowjet- en Amerikaanse bemanningslede vlaggies van die twee lande op die Maan geplant het, besit niemand enige deel van die Maan nie.[19] Beide Rusland en die VSA het die Ruimteverdrag van 1967 onderteken[20] wat die Maan en die hele buitenste ruimte tot "die besit van die hele mensdom" verklaar.[19] Kragtens wetgewing word die Maan slegs vir vreedsame doeleindes gebruik en word die oprigting van militêre vestings en wapens van grootskaalse vernietiging verbied.[21] In 1979 is ’n maanooreenkoms opgestel met die doel om die ontginning van die Maan se hulpbronne deur enige land in te perk, hoewel nie een van die ruimtevaartlande dit onderteken het nie.[22] Daar is diegene wat beweer dat hulle geheel of gedeeltelik eiendom op die Maan besit, hoewel dit nie as geloofwaardig geag word nie.[23][24][25]

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Wieczorek, M.; et al. (2006). “The constitution and structure of the lunar interior”. Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60 (1): 221–364. doi:10.2138/rmg.2006.60.3.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Williams, Dr. David R. (2 Februarie 2006). "Moon Fact Sheet" (in Engels). NASA (National Space Science Data Center). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Mei 2020. Besoek op 31 Desember 2008.
  3. Lang, Kenneth R. (2011); The Cambridge Guide to the Solar System, 2nd ed., Cambridge University Press
  4. Grego, Peter, The Moon and How to Observe It, Springer, 2005
  5. Conn, David (2007); Lednorf's Dilemma, AuthorHouse, Bloomington (IN)
  6. (2008) “Celestial body irradiance determination from an underfilled satellite radiometer: application to albedo and thermal emission measurements of the Moon using CERES”. Applied Optics 47 (27): 4981–93. doi:10.1364/AO.47.004981.
  7. A.R. Vasavada, D.A. Paige, and S.E. Wood (1999). “Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits”. Icarus 141 (2). doi:10.1006/icar.1999.6175.
  8. "NASA: 'lots of water' on the moon" (html) (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Augustus 2011. Besoek op 24 Maart 2010.
  9. (2012) “A hit-and-run giant impact scenario”. Icarus 221 (1): 296–299. doi:10.1016/j.icarus.2012.07.021.
  10. (2011) “Forming the lunar farside highlands by accretion of a companion moon”. Nature 476 (7358): 69–72. doi:10.1038/nature10289.
  11. Althaus, Tilmann: 382 Kilo für 25 Milliarden Dollar. In: Berliner Morgenpost, 20 Julie 1999
  12. Phillips, Tony (12 Maart 2007). "Stereo Eclipse". Science@NASA. Besoek op 17 Maart 2010.
  13. Espenak, F. (2000). "Solar Eclipses for Beginners" (in Engels). MrEclipse. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Mei 2020. Besoek op 17 Maart 2010.
  14. Lambeck, K. (1977). “Tidal Dissipation in the Oceans: Astronomical, Geophysical and Oceanographic Consequences”. Philosophical Transactions for the Royal Society of London, Reeks A, Mathematical and Physical Sciences 287 (1347): 545–594.
  15. 15,0 15,1 Thieman, J.; Keating, S (2 Mei 2006). "Eclipse 99, Frequently Asked Questions". NASA. Besoek op 12 April 2007.
  16. Espenak, F. "Saros Cycle". NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2012-05-24. Besoek op 17 Maart 2010.
  17. Guthrie, D.V. (1947). “The Square Degree as a Unit of Celestial Area”. Popular Astronomy 55: 200–203.
  18. "Total Lunar Occultations". Royal Astronomical Society of New Zealand. Besoek op 17 Maart 2010.
  19. 19,0 19,1 "Can any State claim a part of outer space as its own?" (in Engels). United Nations Office for Outer Space Affairs. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 September 2015. Besoek op 28 Maart 2010.
  20. "How many States have signed and ratified the five international treaties governing outer space?" (in Engels). United Nations Office for Outer Space Affairs. 1 Januarie 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 September 2015. Besoek op 28 Maart 2010.
  21. "Do the five international treaties regulate military activities in outer space?" (in Engels). United Nations Office for Outer Space Affairs. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 September 2015. Besoek op 28 Maart 2010.
  22. "Agreement Governing the Activities of States on the Moon and Other Celestial Bodies" (in Engels). United Nations Office for Outer Space Affairs. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Maart 2016. Besoek op 28 Maart 2010.
  23. "The treaties control space-related activities of States. What about non-governmental entities active in outer space, like companies and even individuals?" (in Engels). United Nations Office for Outer Space Affairs. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 September 2015. Besoek op 28 Maart 2010.
  24. "Statement by the Board of Directors of the IISL On Claims to Property Rights Regarding The Moon and Other Celestial Bodies (2004)" (PDF). International Institute of Space Law. 2004. Besoek op 28 Maart 2010.
  25. "Further Statement by the Board of Directors of the IISL On Claims to Lunar Property Rights (2009)" (PDF). International Institute of Space Law. 22 Maart 2009. Besoek op 28 Maart 2010.

Verdere leesstof[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Verkenning

Die Sonnestelsel
SonMercuriusVenusMaanAardePhobos en DeimosMarsCeresAsteroïdegordelJupiterJupiter se natuurlike satellieteJupiter se ringeSaturnusSaturnus se natuurlike satellieteSaturnus se ringeUranusUranus se natuurlike satellieteUranus se ringeNeptunusNeptunus se natuurlike satellieteNeptunus se ringePlutoCharon, Nix en HydraHaumeaHaumea se natuurlike satellieteMakemakeKuiper-gordelErisDysnomiaVerstrooide skyfHills-wolkOort-wolkSolar System Template Final.png
Beeldinligting
SonAardplanete: MercuriusVenusAardeMarsGasreuse: JupiterSaturnusYsreuse: UranusNeptunus • (PlaneteReuseplanete)
Dwergplanete: PlutoCeresHaumeaMakemakeEris
Mane: AardeMarsKleinplaneteJupiterSaturnusUranusNeptunusPlutoHaumeaErisRinge: JupiterSaturnusUranusNeptunus
Klein Sonnestelselliggame: KleinplaneteAsteroïdesNaby-aarde-voorwerpe‎ • SentoureTrans-Neptunus-voorwerpeKomete
Gordels en wolke: AsteroïdegordelKuipergordelVerstrooide skyfHillswolkOortwolk