Stad

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Die geskiedenis van Johannesburg, die grootste stad in Suid-Afrika, verskil duidelik van die tradisioneel-historiese model van Europese stadsontwikkeling - dit het oorspronklik nóg by die kruispunt van beduidende handelsroetes nóg by 'n groot rivier of aan 'n seekus ontstaan nie
New York is een van 'n handjievol wêreldstede wat ekonomiese, kulturele en politieke funksies op globale vlak vervul

'n Stad is 'n groter, gesentraliseerde en afgebakende nedersetting wat 'n besondere administratiewe, regtelike of geskiedkundige status geniet en sodoende ook van 'n dorp of kamp verskil. Ook die stedelike bevolking verskil dikwels in etniese, taalkundige, sosiale, kulturele, religieuse en ander opsigte sterk van dié van landelike gebiede.

Stede bestaan al duisende jaar lank as 'n vorm van menslike nedersettings. Veral in Europa het die historiese ontwikkeling daartoe gelei dat dikwels ook relatief klein nedersettings stadstatus het, terwyl die term stad of city en sy regtelike status in ander gebiede soos byvoorbeeld Suid-Afrika meestal beperk bly tot beduidende metropole en baie groot nedersettings.

Die moderne definisie van 'n stad baseer op kenmerke soos digte bebouing (stadsmorfologie), 'n groot konsentrasie van woonstelle, huise en werkplekke, 'n (meestal heterogene) bevolking wat oorwegend in die tersiêre of sekondêre sektor van die ekonomie (dienste en nywerhede) werksaam is, die voorkoms van verskillende stadsdele wat almal hul eie karakter het, veelvuldige vervoerbetrekkinge tussen die stad en sy omgewing, en 'n sentrale rol wat die stad in die ekonomiese, politieke, kulturele, opvoedkundige en religieuse lewe van 'n bepaalde streek speel.

'n Nedersetting wat in statistieke opsig as 'n stad beskou word - enige nedersetting met 'n bevolking van byvoorbeeld meer as 2 000 mense in Duitsland, 10 000 in Switserland en 50 000 in Japan - of stadstatus gekry het, voldoen nie noodwendig aan die sosiologiese vereistes vir 'n definisie as 'n stad nie, terwyl daar baie dorpe is wat behalwe vir hul regtelike status alle sosiologiese kenmerke van 'n stad het.

Die kultuur van 'n bepaalde gebied oefen 'n belangrike invloed op die fisiognomie of uitwendige kenmerke van 'n stad uit - daar kan dus sprake wees van tipies Europese, Oosterse, Sjinese, Indiese en Japannese stede wat almal onder meer deur hul besondere straatrooster gekenmerk word: Stede in die Middel-Ooste en Noord-Afrika het meestal 'n ou stadskern met talle nou, kronkelende straatjies, Sjinese stede het dikwels hul ommuurde binnestad met 'n vierkantige uitleg, terwyl Amerikaanse stede uit die koloniale tydperk deur 'n straatuitleg volgens die roosterstelsel gekenmerk word. Daarnaas is daar ook verskillende boustyle en boumateriale. Danksy die globalisering vanaf die laat 20de eeu, groter mobiliteit van mense en onbeperkte kommunikasie tussen die wêrelddele het boustyle en stedelike leefwyses egter in toenemende mate eenders geword. Die voorste wêreldstede soos New York, Tokio, Londen en Parys, wat ook as globale stede beskryf word, het tot 'n nuwe tipe van stad ontwikkel wat 'n groot aantal ekonomiese, kulturele en politieke funksies op internasionale vlak vervul.

Tans woon sowat die helfte van alle mense in stede - in nywerheidslande beloop hierdie persentasie selfs meer as 75 persent. Die verstedeliking van Blankes en Asiërs in Suid-Afrika vergelyk gunstig met dié van hoogs ontwikkelde lande soos Duitsland (88 persent), terwyl die verstedelikingsproses van Swartes tans nog aan die gang is. Die lewe in 'n kunsmatige omgewing met sy groot aantal kulturele en opvoedkundige instellings asook die konfrontasie met bewoners van ander sosiale en etniese afkoms het die leefwyse van mense in Suid-Afrika net soos elders in die wêreld ingrypend verander.

Groot geïndustrialiseerde stede lê gewoonlik by die kruispunt van beduidende handelspaaie en beskik oor gevorderde stelsels vir behuising, vervoer, kommunikasie, landgebruik, dienste soos krag, water, riolering en vullisverwydering, en baie ander. Die groot bevolkingskonsentrasie van 'n stad vergemaklik die interaksie tussen mense en sakeondernemings en strek tot wedersydse voordeel van albei partye. Stede het sodoende steeds 'n beduidende rol by ekonomiese, tegnologiese, politieke en kulturele prosesse en vernuwings gespeel (alhoewel ook oorbevolking, omgewingsbesoedeling en misdaad met 'n verstedelikingsproses gepaard kan gaan). Nogtans is daar 'n debat oor die noodsaaklikheid van stedelike gebiede in moderne samelewings aan die gang - tegnologie en vinnige kommunikasie via die internet maak die huidige konsep van 'n stad vir sommige sosioloë oorbodig.[1][2]

Etimologie[wysig]

Die Afrikaanse en Nederlandse term stad is afgelei van die Middelnederlandse stede of stat (vergelyk onder meer Oudfries stede, Oud-Engels stede en Nieu-Engels stead, Oudhoogduits stat en Nieuhoogduits Stadt, wat almal op 'n Germaanse wortel *staði- teruggaan en oorspronklik "plek" beteken het; hieraan is ook Latyns stare en statio en Grieks stasis verwant - almal is afleidings van die wortel van "staan").[3] Die huidige term stad het sy betekenis in die loop van die Middeleeue gekry en het die ouer woord burg ("'n ommuurde stad") vervang.

Verstedeliking[wysig]

'n Krotbuurt naby Port Elizabeth

Die ontwikkeling en groei van stede het gewoonlik met die vervulling van bepaalde funksies gepaard gegaan. Die opbloei van handel in die Middeleeue het tot die stigting en groei van handelstede by die kruispunt van belangrike handelsroetes gelei. Daarnaas is stede, wat as administratiewe sentra of setels van konings en vorste gedien het, ook ingespan om die mag en invloed van 'n bepaalde heersershuis te bevorder. Met die nywerheidsomwenteling het mynboustede en industriële sentra vinnig begin groei.

Arbour Lake, 'n voorstad van Calgary (provinsie Alberta, Kanada)

Die groei van stede het geleidelik ook die vorming van spesifieke buurte en stadsdele bevorder soos byvoorbeeld 'n sentrale sakekern, woonbuurte, nywerheidssones en etniese kwartiere (die laasgenoemde is in Suid-Afrika deur wetgewing soos die Groepsgebiedewet dekades lank deur die staat afgedwing). Vanweë stygende grondpryse in die sakekerns is talle bewoners gedwing om hulle in die voorstede te vestig waar erwe, huise en woonstelle meer bekostigbaar was. Sodoende het groter stede (of metropole) gewoonlik voorstede aan die soom van hul stadsgebied. Na hierdie stedelike gebiede word as metropolitaanse gebiede verwys. Hierdie gebiede het dikwels oor 'n wyduitgestrekte oppervlakte uitgebrei en word sodoende deur 'n groot aantal pendelaars gekenmerk.

In die laat 20ste eeu het owerhede in gevorderde lande herbesin oor die ontwikkeling van die stedelike infrastruktuur. Die restourasie van ouer geboue en skepping van groen gordels het tot die herlewing van verwaarlose stadsdele gelei en van stadskerne weer gewilde woonbuurte gemaak.

Metropole in onderontwikkelde lande gaan daarenteen gebuk onder die onbeheerde groei van hul bevolking. Hulle is dikwels nie meer in staat om formele behuising aan migrante te verskaf nie sodat 'n groot deel van hul bevolking in krotbuurte moet woon. Die vinnige groei van metropole in Derde Wêreldlande kontrasteer met die agteruitgang of stagnasie van klein en middelgroot nedersettings.

Verwysings[wysig]

  1. Castells, M. (red.): The network society: A cross-cultural perspective. Londen: Edward Elgar 2004 (e-boek)
  2. Flew, T.: New media: An introduction. 3de uitgawe. South Melbourne: Oxford University Press 2008
  3. De Vries, J. en De Tollenaere, F.: Waar komen onze woorden vandaan? Etymologisch woordenboek. Utrecht/Antwerpen: Het Spectrum/Aula Pocket 1983, bl. 296-297