Wene

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek

Wene
Collage von Wien.jpg

Kaart Wapen
Wien in Austria.svg
Wien Wappen.svg
Vlag
Flag of Vienna.svg
 Land Vlag van Oostenryk Oostenryk
 Deelstaat Flag of Vienna.svg Wene
 Koördinate 48°12′N 16°22′O / 48.200°N 16.367°O / 48.200; 16.367
 Stigting 1ste eeu n.C.
 Stadstatus 1212
 Oppervlakte:  
 - Totaal 414,87 vk km[1]
 Hoogte bo seevlak 151–542 m
 Bevolking:  
 - Totaal (1 Januarie 2016) 1 840 573[2]
 - Bevolkingsdigtheid 4 437/vk km
 - Metropolitaanse gebied (2015) 2 680 667[3]
 Tydsone UTC +1 (MET)
 - Somertyd UTC +2 (MEST)
 Klimaat  
 - Tipe Oorgangsklimaat
 - Gemiddelde jaarlikse temperatuur 11,5 °C
 - Gem. temp. Januarie/Julie −1,4 / 19,9 °C
 - Gemiddelde jaarlikse neerslae 600 mm
 Burgemeester Michael Häupl (SPÖ)
 Amptelike Webwerf wien.gv.at

Wene of Wenen (Duits: Wien [viːn] , Beiers: Wean) is die hoofstad van Oostenryk en vorm tegelykertyd een van die nege federale deelstate (Bundesland Wien) van dié land. Met 'n bevolking van ongeveer 1,84 milljoen is Wene die grootste stad en kulturele en politieke sentrum van Oostenryk. Dit is na Berlyn en nog voor Hamburg ook die tweede grootste Duitssprekende stad in Europa.

'n Standbeeld van die godin Athene voor die parlementsgebou

Die stad is geleë aan beide kante van die Donau en is 40 kilometer van die Oostenryk-Slowaakse grens en 50 km van die Slowaakse hoofstad, Bratislava. Wene word omring deur die Oostenrykse deelstaat Neder-Oostenryk. Dit is een van die mees bekende stede in Europa en neem 'n prominente plek in die geskiedenis van die Westerse beskawing, wêreldkultuur en -geskiedenis in. Die historiese stadskern is deur Unesco in 2001 as wêrelderfenisgebied gelys.

Wene spog met talle statige geboue uit die Romeins-Duitse en Oostenryks-Hongaarse Keisertyd. Die veelsydige kulturele lewe en sy reputasie as die wêreldhoofstad van die musiek, wat deur beroemde klassieke komponiste soos Ludwig van Beethoven, Wolfgang Amadeus Mozart, Gustav Mahler, Johann Strauss en Arnold Schönberg gevestig is, maak van Wene 'n eersterangse internasionale toeristebestemming.

Die Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa (OVSE), die Verenigde Nasies se Industriële Ontwikkelingsorganisasie (UNIDO), die Organisasie van Petroleum Uitvoerende Lande (Opul), die Internasionale Atoomenergie Agentskap (IAEA), sowel as ander VN-kantore en verskeie internasionale instellings en maatskappye is gevestig in Wene.

Geografie[wysig | wysig bron]

Nasa-Satellietbeeld van Wene
Die snelweg A 23, met die hoofkwartier van t-mobile Oostenryk in die agtergrond

Die hoofstad Wene is met 'n oppervlak van 414,87 vierkante kilometer die kleinste deelstaat van Oostenryk. Dit is ook die enigste, wat nie aan 'n ander Europese land grens nie.

Danksy die gunstige ligging ontwikkel Wene tot een van die beduidendste en grootste stede van Sentraal-Europa. Wene lê in die noordweste van die Weense Bekken, tussen die noordoostelike uitlopers van die Alpe, by die kruispunt van belangrike handelsroetes in wes-oostelike en noord-suidelike rigting. Aangesien die Donau in die Weense Bekken breër en vlakker word en in talle kleiner rivierarms vertak, kon dit hier maklik oorgesteek word. Die historiese stad het net suid van die Donau ontwikkel, maar die huidige Wene lê op albei oewers van die rivier.

Ná die val van die Ystergordyn smee Oostenryk steeds nouer bande ten opsigte van handel en vervoer met sy Oos-Europese buurlande. Die afstand tussen Wene en die Slowaakse hoofstad Bratislava is net sestig kilometer - dit is die kortste afstand tussen twee hoofstede in heel Europa.

Slegs sowat die helfte van Wene se oppervlak is bebou. Die res is natuur- of landbougebiede. Die gemiddelde hoogte bo seevlak styg van 151 meter in die Lobau tot 542 meter by die bergspits Hermannskogel.

Die Weense Woud strek met sy berge en woude in die noordweste, weste en suidweste van Wene tot by die stadsgebied. Die Donau vloei hier deur die Weense Poort, 'n nou kloof tussen die Leopolds- en Kahlenberg, die stad binne. Die Weense Woud is ook die brongebied van kleiner riviere soos die Wenerivier. Terraslandskappe soos die Wienerberg en Laaer Berg, wat in die Ystydperk ontstaan het, sluit in die weste by die berglandskap aan. Hierdie streek is 'n belangrike wynbougebied.

Die ooste van Wene word gekenmerk deur die oop vlaktes van die Marchfeld, wat as boerderygebiede dien. Die groen riviereilande van die Donauauen, wat in die suid-ooste langs die Donau strek, is tot nasionale park verklaar.

Klimaat[wysig | wysig bron]

'n Uitsig oor Wene, soos gesien vanaf die Sint Stefanus-katedraal

Wene word deur 'n oorgangsklimaat met oseaniese invloede uit die weste en kontinentale invloede uit die ooste gekenmerk. Temperature en reënval is dus dikwels wisselvallig. In die algemeen kry Wene relatief min reënval - die jaarlikse gemiddelde reënval is omtrent 600 mm. In vergelyking met die ander Oostenrykse deelstate is die winters baie gematig. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 11,5 °C in die stadsgebied en 9,5 °C in die omgewing. Daar is jaarliks sowat 60 warm somerdae en 50 dae met temperature benede vriespunt.

Weergegewens vir Wene (Innere Stadt)
Maand Jan Feb Mar Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Des Jaar
Hoogste maksimum (°C) 16,8 20,3 25,4 27,4 31,5 36,5 36,1 37,0 31,8 24,8 21,3 16,4 37,0
Gemiddelde maksimum (°C) 3,8 6,1 11,5 16,1 21,3 24,0 26,7 26,6 21,1 15,3 8,1 4,6 15,3
Gemiddelde temperatuur (°C) 1,2 2,9 6,4 11,5 16,5 19,1 21,7 21,6 16,8 11,6 5,5 2,4 11,4
Gemiddelde minimum (°C) −0,8 0,3 3,5 7,8 12,5 15,1 17,4 17,5 13,6 8,8 3,6 0,5 8,3
Laagste minimum (°C) −17,6 −16,4 −10,4 −2,1 4,9 6,8 10,9 10,1 5,6 −1,8 −7,0 −15,4 −17,6
Neerslag (mm) 21,3 29,3 39,1 39,2 60,9 63,3 66,6 66,5 50,4 32,8 43,9 34,6 547,9
Sonskynure (u/d) 70,1 101,6 142,9 197,5 238,5 237,9 263,1 251,6 181,6 132,3 66,7 51,8 161,6
Reëndae (d) 5,3 6,0 8,1 6,3 8,3 9,3 8,2 8,5 6,9 6,0 7,5 7,6 88
Bron: Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik[4]

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Romeinse oorsprong[wysig | wysig bron]

Die gerekonstruuerde stadsuitleg van Vindobona in die Romeinse Museum te Wene

Net soos baie ander stede in Europa het Wene sy oorsprong in 'n antieke Romeinse nedersetting. In die 1ste eeu n.C. het die Romeine 'n militêre kamp, Vindobona, gevestig om die noordelike grens van hul ryk te beskerm. Dié kamp was naby die Donau in die hart van die moderne Weense middestad geleë. Die verloop van sy oorspronklike verdedigingsmure is ook vandag nog maklik herkenbaar in dele van die middestad se straatuitleg. 'n Romeinse legioenkamp met enkele duisend soldate - hul getal word in Vindobona op sowat 6 000 beraam - het, soos elders in Europa, bygedra tot die ekonomiese ontwikkeling van die omgewing, veral omrede Romeinse militêre personeel ook administratiewe take verrig het en in vredestye as ambagsmanne werksaam was[5]. Vanaf die 3de eeu het net buite die militêre kamp 'n burgerlike nedersetting ontstaan wat in die huidige 3de Distrik van Wene geleë was.

Gedurende sy bloeitydperk het dié nedersetting 'n kosmopolitiese bevolking van meer as 30 000 uit alle dele van die Romeinse Ryk gehuisves. Nogtans het nóg die legioenkamp Vindobona nóg sy burgerlike voorstad tot een van die Romeinse Ryk se vernaamste stedelike nedersettings op die gebied van die huidige Oostenryk ontwikkel. Net Carnuntum, wat oos van Vindobona geleë was en oorspronklik eweneens as legioenkamp gevestig is, kon as administratiewe setel van die Romeinse provinsie Pannonië aanspraak maak op sodanige status.

Wene as internasionale metropool[wysig | wysig bron]

Die Vienna International Centre behels twee internasionale kantoorkomplekse, Uno-City en Austria Center Vienna

Vanaf die 1950's het internasionale organisasies hulle in die Oostenrykse hoofstad gevestig. So het die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA), wat in 1957 in die lewe geroep is, sy hoofkwartier in die Weense UNO-City. Die Organisasie van Petroleumuitvoerlande (Opul), wat veertig persent van die wêrelduitvoer van ru-olie beheer, het sy setel sedert in 1965 in Wene. Een jaar later is die Verenigde Nasies se Organisasie vir Nywerheidsontwikkeling (UNIDO) gestig wat sy hoofkwartier eweneens hier het. In die 1970's het die UNO-City langs die Donau se noordoewer ontstaan. Met sy opening in 1979 het Wene die derde setel van die VN naas New York en Genève geword.

Europese Unie[wysig | wysig bron]

Danksy sy ligging in die hart van Europa het Wene steeds 'n belangrike rol as internasionale metropool gespeel, al het die konteks verskeie kere merkbaar verander. In die tyd van die "Ystergordyn" het Wene 'n brugfunksie tussen die Wes-Europa en die kommunistiese lande in Oos-Europa vervul. Met die verbrokkeling van die Sowjetunie vanaf 1989 het Wene nuwe uitdagings in die gesig gestaar. So het Oos-Europese metroole soos Praag en Boedapest intussen tot belangrike mededingers ontwikkel. Oostenryk se toetreding tot die Europese Unie in 1994/95 het die politieke en ekonomiese konteks vir Wene nog eens ingrypend verander.

Wene in die 21ste eeu[wysig | wysig bron]

In die vroeë 21ste eeu het die Weense stadsregering verskeie stappe onderneem om die uitdagings van ternasionale mededinging die hoof te bied. Hierby staan die uitbou van Wene se infrastruktuur sentraal. Nuwe projekte, wat in dié verband aangepak is, is die bou van 'n nuwe hoofstasie wat van Wene 'n Sentraal-Europese vervoerspilpunt sal maak; die herontwikkeling van die vroeëre Aspern-vliegveld, waar 'n nuwe woonbuurt ontstaan; en die herontwikkeling van Wene se historiese gasreservoirs (gasometers). Besondere klemtoon val op die bewaring van groen ruimtes en ander stedelike ontspanningsgebiede.

Toeristeaantreklikhede[wysig | wysig bron]

Die Hofburg in Wene
Schönbrunn
Weense Stadsaal
Karlskirche (St. Karelskerk)
Burgtheater
Staatsoper

Onder die plekke van belang is:

  • Binnestad
  • Hofburg (Keiserlike Paleis, winterspaleis)
  • Kahlenberg
  • Parlement
  • Ringstraße
  • Schönbrunn (Schönbrunn Paleis en tuine, somerspaleis)
  • Belvedere Palace
  • Sint Stefanus-katedraal (Stephansdom)
  • Schönbrunner Tiergarten (Weense dieretuin)
  • Wiener Prater met die Riesenrad (reusewiel), 'n plaaslike ontspanningsarea, die Wurstelprater en die Schweizerhaus biertuin en restaurant.
  • 'n Lugafweertoring van die Tweede Wêreldoorlog
  • Albertina
  • Beethoven historiese plekke
  • Burgtheater (Keiserlike Teater)
  • Donauturm (Donautoring)
  • Gasometer (Wonings- en inkopiesentrum)
  • Heldenplatz (Heldeplein)
  • Hermesvilla Lainz (Villa van Keiserin Elisabeth, ook bekend as "Sissi")
  • Hundertwasserhaus (Ontwerp deur die argitek en kunstenaar Friedensreich Hundertwasser)
  • Judenplatz ("Joodseplein") met die Sjoah-monument
  • Kapuzinergruft (Keiserlike grafkelder)
  • Kaiserliches Hofmobiliendepot (Keiserlike meubelversameling)
  • Karl-Marx-Hof
  • Lutherische Stadtkirche (Lutheraanse Stadskerk)
  • Karlskirche (St. Karelskerk)
  • Österreichische Nationalbibliothek (Oostenrykse nasionale biblioteek)
  • Pestsäule (Pessuil)
  • Peterskirche (St. Pieter se kerk)
  • Die kerk Maria am Gestade
  • Minoritenkirche (Minorietekerk)
  • Millenniumstoring
  • Museumsquartier (Museumskwartiere)
  • Palais Kinsky
  • Palais Palffy
  • Palais Schwarzenberg
  • Rathaus (Stadsaal)
  • Ruprechtskirche
  • Schottenstift
  • Spittelberg (16de-eeuse huise)
  • Staatsoper (Staatsoperahuis)
  • Stadtpark (Stadspark)
  • Tempel (ou Sinagoge in die Innenstadt)
  • Theater an der Wien
  • Universiteit van Wene
  • UNO-City (VN-Hoofkwartier in Wene)
  • Urania (voormalige sterrewag)
  • Virgilkapelle
  • Votivkirche
  • Wiener Secession
  • Zentralfriedhof met verskeie grafte van bekende persone
  • Cafe Hawelka
  • Cafe Demel
  • Mariahilfer Straße
  • Kärtner Straße
  • Graben
  • Kohlmarkt
  • Heurigen in Grinzing
  • Schloss Neuwaldegg
  • Wienerwald (Weensewoude)
  • Donauinsel (Donaueiland met Copa Cagrana)
  • Republik Kugelmugel
  • Sigmund Freud se huis in Berggasse

Susterstede[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:


Deelstate van Oostenryk Flag of Austria.svg

Flag of Burgenland.svg Burgenland | Flag of Carinthia.svg Karinthië | Flag of Lower Austria.svg Neder-Oostenryk | Flag of Upper Austria.svg Opper-Oostenryk | Flag of Salzburg.svg Salzburg | Flag of Styria.svg Stiermarke | Flag of Tirol.svg Tirool | Flag of Vorarlberg.svg Vorarlberg | Flag of Vienna.svg Wene