Gaan na inhoud

Gideon Scheepers

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Gideon Scheepers
Gideon Scheepers

Kmdt. Gideon Scheepers as artilleris en hoof van die seinkorps

Geboortenaam Gideon Jacobus Scheepers
Geboortedatum 4 April 1878
Geboorteplek Middelburg
Sterfdatum 18 Januarie 1902 (op 23)
Sterfplek Graaff-Reinet
Plek van graf Onbekend
Lojaliteit Vlag van Oranje-Vrystaat Vlag van Zuid-Afrikaansche Republiek Boere
Diens/Tak Heliografie
Jare in diens 1899–1902
Rang Kommandant
Eenheid Verkenningskommando
Veldslae/oorloë Tweede Vryheidsoorlog
--Slag van Magersfontein
--Slag van Paardeberg

Kommandant Gideon Scheepers (*4 April 1878 – †18 Januarie 1902) was ʼn Boere- militêre leier en heliografis tydens die Tweede Vryheidsoorlog.

Vroeë lewe

[wysig | wysig bron]

Gideon Jacobus Scheepers is gebore op 4 April 1878 op die plaas Grootlaagte, Middelburg, Transvaal, in die Zuid-Afrikaansche Republiek as die seun van Jacobus Johannes Scheepers en Sophia Charlotte (née Van der Merwe).

President Kruger het gesê dat die jongmans moes aansluit omdat daar ‘n goeie toekoms vir hulle was en dié in die Staatsartillerie sou die geleentheid kry om nog verder te studeer en dit het gemaak dat Gideon aangesluit het, hy het gekies om opgelei te word in veldtelegrafie. Gideon het in die militêre diens van die ZAR getree toe hy ‘n weerbare burger van die land geword het op 16 jarige ouderdom in 1894. Gideon het ook saam met al die ander artilleriste gewone skoolonderrig ontvang van die latere majoor Thomas Kroon. Hy het gesukkel met die Nederlandse grammatika maar het dit onder die knie gekry. Gideon was vier jaar later (1898) reeds ‘n kundige in heliografie en word toe gevra om by die Vrystaatse Artillerie aan te sluit om sodoende die veldtelegrafie daar op die been te bring, Gideon was “geleen” met die verstandhouding dat hy na afloop van sy werk daar, weer by sy ou korps sal aansluit. Vir meer as ‘n jaar tot ongeveer September 1899 het Gideon opleiding gegee aan jong veldtelegrafiste van die Vrystaatse Artillerie in Bloemfontein en ‘n maand later (Oktober 1899) toe oorlog verklaar word, kon Gideon byna elke Vrystaatse kommando eenheid voorsien van jong heliografiste, al was hulle toe nog nie kundiges nie, maar reeds vertroud met morse kode en die gebruik van twee spieëltjies. Verskeie van hulle het veral in latere fases van die oorlog uitnemende diens verskaf. In Augustus 1899, ses weke voor die oorlogsverklaring, was Gideon Scheepers (nou reeds sersant) besig met die oprigting van ‘n helio verbinding tussen Bloemfontein en Pretoria. Die idee daarvoor het uit Pretoria gekom. Gideon word in Augustus 1899 teruggeroep na Pretoria, maar president Steyn het aan Scheepers gesê om te wag. Dus het Gideon nie weer na Transvaal terug gegaan nie, maar het aangesluit onder generaal Piet Cronjé se kommando en was hy teenwoordig tydens die slag van Magersfontein.

Tweede Vryheidsoorlog

[wysig | wysig bron]
Kmdt. Gideon Scheepers.

Toe die Tweede Vryheidsoorlog uitbreek het Gideon Scheepers aangesluit onder generaal Piet Cronjé se kommando en Gideon was teenwoordig tydens die slag van Magersfontein. Toe Cronjé hom en 4 000 man op 27 Februarie 1900 (Amajubadag) laat vaskeer in die Modderrivier en oorgegee het aan die Engelse het Gideon Scheepers dit ontsnap en skryf daarna aan sy moeder: “Juist ‘n halfuur voordat de Engelsen het hoofdlager omsingelden, werd ik weggeroepen om ‘n kabel te leggen en soedoende ben ik uitgekomen. Ou Cronjé heeft zich zeer zwak gedragen en is nu (2 Maart) krygsgevangen genomen met byna 6 000 Boeren. Wy gevoelen ons allen erg kwaad, dat zóveel Boeren niet instaat waren om ‘n pad door te vechten en uit te komen, ‘n waarachtige schande!” (Cronjé was oud, het gemaksugtig, het eiewys geword en het toegelaat dat daar ‘n groot vrouelaer om sy kommando vorm. Cronjé se kommando het 3 918 mans bestaan, sonder die vrouens wat teenwoordig was, wat Scheepers moontlik op 6 000 geskat het.) Kaptein Danie Theron het in die nag van die 26ste Februarie 1900 deur die Engelse linies gekruip met ‘n voorstel van generaal De Wet dat Cronjé in samewerking met De Wet ‘n pad moes oopveg deur die Engelse, maar Cronjé se krygsraad het dit afgekeur en het die volgende dag oorgegee. Daarna het Scheepers by generaal De Wet vir ‘n tyd as gewone burger gedien het tot ongeveer Meimaand, toe Scheepers kaptein geword het van ‘n klein verkennerseenheid en saam met Danie Theron teenwoordig was toe die Engelse in Junie 1900 Prinsloo en sowat  7 000 Boere teen die Witberge vasgedruk het en gevange geneem het. Na hierdie gebeurtenis is Danie Theron met sy korps terug na Transvaal, maar Scheepers het nog in generaal De Wet se nabyheid gebly tot die einde van 1900, toe generaal Botha vir Scheepers aangestel het as kommandant met die opdrag om die Kaapkolonie in te gaan met ‘n klein kommando en daar die Engelse verbindingslinies te saboteur en Kaapse rebelle kry om by hom aan te sluit en soveel moontlik skade aan die Engelse aanrig as wat hy kon. Scheepers het ook nie op hom laat wag nie en het met slegs met ‘n twintigtal Transvaalse en Vrystaatse burgers op 15 Desember 1900 saam met generaal Hertzog al langs die Basuto grens afgetrek en die Oranjerivier oorgesteek naby Rouxville om sodoende om Middelburg in die Kaap te bereik en daarna die spoorlyn daar die eerste keer te breek. Dit was die eerste aanduiding wat die Engelse ontvang het dat daar ‘n Boere kommando binne Kaapland aanwesig was en dit het skok in die Engelse hoë bevel veroorsaak. Die spoorlyne moes toe daarna bewaak word, blokforte is gebou en ‘n aansienlike Engelse weermag moes die spoorlyne bewaak. Scheepers was die eerste Boereoffisier wat na Desember 1900 Kaapland binne gedring en heeltyd daar gebly het en die Engelse binne hulle eie gebied aangeval het. Sy kommando het gegroei tot 150 van die beste uitgesoekte manskappe en hy het die rang van kommandant beklee.

Tydens die beleg van Kimberley skiet hy twee gevange swart mense dood omdat hulle na bewering spioene was.[1] Generaal De Wet het hom as rapportryer gebruik. Later het De Wet hom bevorder tot kaptein en in bevel van sy eie verkennerskorps geplaas.[2]

Bedrywighede in die Kaapkolonie

[wysig | wysig bron]

Generaal Botha het vir Scheepers aangestel as kommandant met die opdrag om die Kaapkolonie in te gaan met ‘n klein kommando, Scheepers het ook nie op hom laat wag nie en het met slegs met ‘n twintigtal Transvaalse en Vrystaatse burgers op 15 Desember 1900 saam met generaal Hertzog al langs die Basuto grens afgetrek en die Oranjerivier oorgesteek naby Rouxville. Na Scheepers het ander Boere aanvoerders soos Kritzinger, Lötter, Lategan, Malan, Maritz en Smuts hulle verskyning in Noord Kaapland gemaak terwyl Dirk Hertzog en Brand ‘n tyd daar was maar weer na die Vrystaat terruggekeer het. Met die tweede verskyning van Kritzinger en ander kommandante soos Lötter, Fouché en Lategan, wat in oorleg met mekaar opgetree het, het Scheepers homself onder generaal Kritzinger geplaas.[3]

(In Desember 1900 het Scheepers onder aanvoering van kommandant Kritzinger die Kaapkolonie binnegegaan.[4] Binne 8 weke het hul paaie geskei.[5] Kritzinger was terug in die Vrystaat op 29 April 1901. Hy het weer op 16 Mei die Oranjerivier oorgesteek.[6]) In Julie 1901 het Kritzinger aan Scheepers geskryf en sy spyt uitgespreek oor Scheepers se afbrand van wonings. Hy vertrou dat Scheepers dit sal staak. Kritzinger was gekant teen die afbrand van private wonings want dit het vyandskap tussen die Boere en “Engelsch gesinde Afrikanders” verwek.[7] Generaal Wynand Malan het Scheepers ook gewaarsku dat die afbrand van huise nie hul saak bevorder nie.[8]

Nadat hy Kaapse Rebelle gewerf het, is hy op 22-jarige leeftyd bevorder tot kommandant van ʼn 150-maneenheid, die Witkoppenkommando (na aanleiding van die wit band op hul hoede),[9] wat die Britse troepe die stryd in die Kaapkolonie moet aansê. Die klein kommando het veral sukses om Britse spoor- en telegraafverbindings in die Oos-Kaap te saboteer, terwyl hinderlae die Britse troepe verliese toedien. Hy het ook nie-blankes tereggestel wat hulle aan spioenasie vir die Engelse skuldig gemaak het. In hierdie skermutselinge word Scheepers se heldhaftigheid ten toon gestel. Dit lei daartoe dat Scheepers se teenwoordigheid in die Kaapkolonie meebring dat baie Kapenaars by die Boeremagte aansluit teen Brittanje. Gedurende 1901 is sy kommando hoofsaaklik in distrikte van Graaff-Reinet, Cradock, Murraysburg en Montagu bedrywig.

Gedurende die eerste helfte van 1901 was Murraysburg ʼn veilige hawe vir die Boerekrygers omdat daar nie genoeg mense uit die dorp bereid was om te help met die beskerming van die dorp nie.[10] Op 27 Junie 1901 het Scheepers vir die burgemeester van Murraysburg gesê dat indien die Britte die dorp nie binne agt dae in garnisoen lê nie, hy alle openbare kantore sou afbrand. Die Britte het nie reageer op die dreigement nie en op 6 Julie is die openbare kantoor, poskantoor, hoofkonstabel se kantoor, die winkel van Herbert Sharwood en Rose-Innes se huis aan die brand gesteek.[10]

Siekte

[wysig | wysig bron]
Scheepers en sr. Johnson in Beaufort-Wes hospitaal.

Scheepers het reeds vroeg in September 1901 begin siek word. Begin Oktober 1901 was Scheepers en sy kommando in die Langberge, suid van Ladismith en alhoewel hy so siek was dat hy nie kon perdry nie het hy nog steeds die bewegings van sy kommando bestuur.Op die 4de Oktober 1901 het hulle tot by die Witteberge gevorder maar die behoefte aan perdevoer het hulle genoodsaak om die suidwaartse bewegings te stop en noordwaarts in die rigting van Ladismith terug te keer, na die plase Buffelsfontein en Okkert se Kraal, waar die Engelse hulle in ‘n hinderlaag gelei en hulle tussen die berge vasgekeer het. Die hele dag was daar geveg en Scheepers het 10 manne verloor wat gewond of gevange geneem was. Op die 6de Oktober 1901 is hulle weg van Okkert se Kraal, suidwaarts in die rigting van Riversdal en moes die hele dag veg, maar het op die 7de Oktober 1901 aan die Anysberg ‘n ruskans gehad en ‘n dokter van Ladismith het op Scheepers se versoek na hulle uitgekom. Op die oggend van die 9de Oktober 1901 trek die nou baie siek Scheepers in die rigting van Prins Albert. Op die 9de Oktober 1901 in die omgewing van die Dwyka en Gamka was Scheepers die aand ingedra in ‘n boerewoning en om 04:00 die oggend van 10 Oktober 1901 het Scheepers probeer opstaan toe almal klaar opgesaal was en hy sê “Ik trachtte met al de kracht in myn vermogen om myzelven van het bed te krygen, doch te vergeefs.” Dus op die 10de Oktober 1901 uitgeput en gedaan, moes Scheepers homself oorgee, maar ten minste het luitenant Pypers en die kommando weggekom. Scheepers se kommando het hom op die plaas Kopjes Kraal, digby die huidige Prins Albertwegstasie, agtergelaat. Die Britte het hom daar op 10de Oktober gekry en onmiddellik ’n dokter ontbied. Dr. Mearns se diagnose was onheilspellende obstruksie van die ingewande en blindedermontsteking.[11] Op 8 November 1901 skryf Scheepers aan sy ma dat hy aan ingewandekoors ly.[12] Gedurende die 1930’s het sommige van Scheepers se vorige makkers aangevoer dat hy deur ’n verraaier vergiftig is.[13] Die outeur Shearing spekuleer dat dit moontlik depressie of posttraumatiese stresversteuring kon gewees het.[14]

Aanvanklik word Scheepers gehuisves in ’n hospitaal op Matjiesfontein en na ‘n week op Matjesfontein word hy na Beaufort Wes vervoer en hy word streng bewaak in die hospitaaltent wat met wagte wat dag en nag met gevelde bajonette staan. Scheepers was in Beaufort Wes van die 19de Oktober tot die 14de November waar hy weer na Graaf Reinet vervoer word. By Matjesfontein moes hy nog na en van die trein gedra word en by die Naauwpoort aansluiting was hy heeltemal natgesweet en vol pyn sodat hulle hom van die trein na die hospitaal gedra het waar ook van die gewonde rebelle van kommandant Lötter gelê het. Binne enkele dae het dit met Scheepers beter gegaan en hy het minder pyn gehad sodat hy briewe kon skryf en besoekers ontvang. (sy dieet het net uit melk bestaan) Op die 8ste Desember 1901 word Scheepers van Naauwpoort vervoer en kom op die 9de Desember 1901 in Graaf Reinet aan en was sterk genoeg om met behulp van een man uit die trein en in die ambulanswa te stap. Omdat hy te swak was moes die verhoor uitgestel word van Maandag 16 Desember tot die Woensdag 18 Desember. Op Maandag 23 Desember kon hy weer agv die siekte nie na die hof toe gaan nie en dit was uitgestel tot Vrydag 27 Desember waar hy met ‘n koors van 103°F  (39,4°C) sy eie verdediging moes behartig. Die middag van Saterdag 28 Desember was die hofsaak voltooi en Scheepers was oortuig na Tennant se bullebakkery en waarneming van die hof se houding dat die hele spul slegs ‘n komediespel was met ‘n geknoeiery van die begin tot die einde en dat die uitspraak reeds teen hom gereed was. Gideon se aanklaers het Transvaal en Vrystaat afgebrand, hulle het in Transvaal dorpe verwoes en kerke met die grond gelyk gemaak maar vir sy afbrand van Engelse se regeringsgeboue was hy aangekla van “brandstigting” verder ook vir “moord”. In die Soutpansberg het die Engelse soldate 5 maande voor Scheepers se veroordeling vir eerwaarde Carl August Daniel Heese koelbloedig doodgeskiet aangesien hy afgekom het op Boere krygevangenis se lyke. (Hulle het kort tevore by hom verby gegaan het onder bewaking van Engelse soldate) Luitenant Peter Handcock en Kaptein “Breaker” Morant van die Bushveldt Carbineers, was aangekla vir Heese se moord maar albei was vrygespreek daarop, maar was skuldig bevind op ander aanklagte van moord en hulle twee was tereggestel in 1902. George Witton was ook tot doodstraf veroordeel maar dit word deur lord Kitchener verander tot lewenslange gevangenisstraf. Witton skryf later die boekie “Scapegoats of the Empire” In 1929 het George Witton, ‘n mede-offisier in die Bushveldt Carbineers aan James Thomas geskryf en verklaar dat Handcock kort hulle vryspraak op hulle moord op Heese, daardie moord op Heese erken het. Handcock die moordenaar en Morant dat hierdie moord deur die Boere gepleeg was. Die Duitse konsul in Pretoria het van die Engelse ‘n ondersoek geëis. Maar hier in die Graaf Reinet word die een na die ander Boer doodgeskiet. Op die 28ste Desember, twintig dae voordat Scheepers die uitspraak gehoor het, (Scheepers se doodsvonnis was deur lord Kitchener self dit gefiateer, “Fiat” is die Latyns vir goedkeur/bekragtig. Die militêre hof het Tomas (Tom) Auret aangestel om Scheepers sogenaamd te “verdedig”. Scheepers skryf: “Wy Afrikaners zullen onder de Engelsman nooit recht zien.” En later nadat hy sy vonnis verneem het: “Ik wist al myn dagen dat de Engelsman vals was geweest, en onschuldig bloed vergoot; doch ik had niet gedacht dat zy zó verregaande blind kunnen zyn, en de waarheid niet willen zien.” Generaal Kritzinger, sy meerde in rang word in dieselfde tronk aangehou maar Scheepers mag nie met hom praat nie. Kritzinger sou kon getuig dat Gideon ‘n Transvaler was en dat alles wat hy gedoen het vanaf hoër bevel gekom het en dat dit nie strafbaar was nie. Op 17 Januarie 1902 word Gideon gehaal en sy vonnis word voorgelees deur Kolonel Henniker wat gebewe het tydens die lees daarvan. Ook Botha wat by was het gesê “Kolonel Henniker het só gerittel en gebeef, dat ek gedag het hy het beswyk.” Aan die ander kant staan Scheepers sy vonnis en aanhoor sonder uiterlike teken van vrees, nie omdat hy ongevoelig was nie, want die teendeel is waar, soos sy hele dagboek bewys, omdat hy in sy onskuld geglo het. Toe die vonnis klaar is haal hy sy hoed af en met ‘n eerbiedige buiging vir die man wat die volgende aand sy lyk sou laat opgrawe en wegsteek, stap hy daarna kalm terug na die ambulanswa.Scheepers se uitdruklike versoek was dat die vonnis voltrek moes word deur lede van die “Guards” omdat hy nie geskiet wou word deur lede van die Kaapse Vrywilligerkorps nie. Gereelde troepe moes hom skiet en nie mense wat vir slegs 5 shillings per dag veg nie. Kolonel Henniker het hierdie versoek van Scheepers goedgekeur. Terug in sy sel het Tennant hom om verskoning kom vra vir die onbeskofte wyse waarop hy Scheepers aangespreek het. Tom Auret het hom kom groet en Scheepers het sy items aan hom oorhandig het, wat hy alles nagekom het met uitsondering die dagboek. Op 18 Januarie 1902 om 04:30 word aan Gideon meegedeel dat sy vonnis uitgestel was. Dit was sodat die offisiere wat besig was met ‘n polo wedstryd die geleentheid te gee om sy vonnis by te woon! Later dieselfde dag om 12:00 die middag word Gideon meegedeel dat hy om 15:00 doodgeskiet sou word.

Verhoor

[wysig | wysig bron]
Inligtingsbord langs die Gideon Scheepers-gedenkteken aan die grens van die Kamdeboo Nasionale Park.
Die Gideon Scheepers-gedenknaald buite Graaff-Reinet.

Scheepers het tereg gestaan op 16 aanklagtes: 7 van moord, 1 van poging tot moord, 1 aanklag dat hy gevangenes in ’n vuurlinie geplaas het, 1 van mishandeling van gevangenes, 3 aanklagtes dat hy mense ’n loesing (met ’n sambok) gegee het, 2 aanklagtes van saakbeskadiging (spoorlyn en trein) en 1 aanklag van brandstigting (wat 15 insidente ingesluit het). Die aanklaer het 52 getuies geroep.[15] Scheepers het sy eie prokureur, Thomas Auret, aangestel om hom te verdedig.[16]

Aanklag 1

Scheepers is aangekla dat hy Jacob Fillies en Kiedo vermoor het. Hierdie insident het plaasgevind op die plaas Secretariskraal in die Murraysburgdistrik. Die eerste getuie, Sharwood, ’n winkelier, het gesê dat hy Fillies en Kiedo uitgestuur het om te gaan verken. Toe hulle nie terugkeer nie, het hy ander mense uitgestuur en hulle het op Fillies en Kiedo se liggame afgekom. In Maart 1901 het Scheepers weer by Murraysburg aangedoen en hom toe vertel dat hy twee van sy (Sharwood) se verkenners by Secretariskraal doodgeskiet het. In kruisondervraging het hy gesê dat Kritzinger en Fouché ook in dieselfde omgewing was. Later het Scheepers aangevoer dat hy Sharwood gesê het dat hy net gehoor het dat twee van sy spioene doodgeskiet was.[17]

Aanklag 2

Scheepers is aangekla dat hy skuldig is aan die moord van konstabel Moyewka. Die insident het plaasgevind op 18 Januarie op die plaas Brakwater in die distrik van Willowmore. John David Momberg het getuig dat hy ’n vorige lid van Scheepers se kommando was. Hy het getuig dat Scheepers aan Moyewka gesê het dat hy ’n spioen was en doodgeskiet sou word. Moyewka het toe weggehardloop en hy is geskiet. Scheepers se weergawe was dat toe Moyewka meegedeel is dat hy vrygelaat gaan word, hy weggehardloop het en toe doodgeskiet is.[18]

Aanklag 3

In hierdie aanklag is beweer dat Scheepers vir Christian Smit vermoor het. Die insident het op 17 Maart op die plaas Uitkomst in die Jansenville-distrik plaasgevind. John Momberg en Johannes Jacobus Marais het getuig dat toe hulle op die plaas aankom het Smit daar vasgebind gelê. Scheepers het opdrag gegee dat hy doodgeskiet moes word. Dit is gedoen. Dick Nylokoka het getuig dat hy Smit se lyk daar gevind het met drie skote deur sy kop. Scheepers het getuig dat hy niks van die insident weet nie.[19]

Aanklag 4

Die aanklagte was dat Scheepers skuldig is aan die moord van James Madlaila. Die moord was gepleeg op die plaas Rooiklip, Steytlerville op 7 Augustus 1901. Edith Carey het getuig dat sy by die opstal was toe die ongewapende oorledene daar aangejaag kom op ’n perd. Scheepers se manskappe het hom gejaag. Die oorledene het afgespring en op die werf gehardloop. Die manskappe het hom toe in die heup geskiet. Hulle gaan toe na ’n koppie, kom tien minute later terug en skiet hom dood. Scheepers het getuig dat sy manskappe aan hom verslag gedoen het dat die oorledene in ’n geveg doodgeskiet was. Verder weet hy niks van die insident nie.[20]

Aanklag 5

Scheepers is onskuldig bevind op hierdie aanklag van moord.

Aanklag 6

Scheepers is daarvan aangekla dat hy op 7 September 1901 te De Fontein, Worcester, vir John Kennedy vermoor het. Die eerste getuie was Johannes David Kriel. Hy het getuig dat Scheepers se manskappe by die plaas opgedaag het met Kennedy as ’n gevangene. Hulle het hom vertel dat Kennedy by hul laer gekom het met ’n witvlag. Scheepers het later opgedaag en die huis binnegegaan. Daarna is Kennedy doodgeskiet. Die eienaar van die plaas, Burger, en ’n vorige lid van Scheepers se kommando, De Beer, het hierdie weergawe bevestig. Scheepers het aangevoer dat Kennedy deur ’n krygsraad skuldig bevind was van spioenasie omdat hy in siviele drag met ’n witvlag na hul laer gekom het.[21]

Aanklag 7

Hierdie aanklagte het betrekking gehad op die moord van Zederas alias Jacobus Hermanus. Die voorval het by ’n winkel op 26 September plaasgevind. August Abrahams het getuig dat hy deur sy baas na die winkel gestuur is. Scheepers het hom en Zederas daarvan beskuldig dat hulle spioene was. Scheepers het hulle toe gedwing om lootjies te trek. Die verloorder, Zederas, is doodgeskiet en Abrahams is met ’n briefie na die Engelse gestuur. Daarin het Scheepers geskryf dat hy deur sy owerstes beveel is om alle naturelle spioene dood te skiet. Die Engelse moet daarom die skuld dra vir die bloedvergieting. Scheepers het nie hierdie weergawe betwis nie.[22]

Aanklag 8

Scheepers is aangekla van poging tot moord omdat Scheepers en sy manskappe na bewering op 21 Mei 1900 naby die Marais Sylyn ’n treindrywer, Wassman, geskiet en gewond het. Henry Wassman het getuig dat klippe op die spoor gepak was en die trein het daarteen gebots. Skote is toe afgevuur en hy was gewond. Watson het getuig dat dit ’n passasierstrein was en dat daar ook vrouens en kinders op die trein was. Scheepers-hulle het sigare en perdeskoene verwyder. Scheepers het geen verskoning aangebied waarom Wassman geskiet moes word nie.[23]

Aanklag 9

Hierdie aanklagte het betrekking op ’n loesing wat Peter Huggert toegedien is op 12 April 1901. Dit het by Vredenburg, Graaff-Reinet, gebeur. Een van Scheepers se manskappe het hom daarvan beskuldig dat hy voorheen hul teenwoordigheid aan die Engelse rapporteer het. Sy baas, Gideon Smith, het getuig dat hy £10 aangebied vir Huggert se loslating, maar Scheepers dit ignoreer het. Hy is 8 houe met ’n sambok toegedien en het toe bewusteloos geword. Scheepers het getuig dat die loesing op versoek van Smith toegedien was.[24]

Aanklag 10

Die aanklagte was dat ene Swartbooi Goxo ’n loesing toegedien is by Spitskop. Nes die vorige geval het Scheepers aangevoer dat die loesing op Swartbooi se baas se versoek uitgevoer is. Scheepers was gebelg omdat die swartes "vanzelven" sy kommando se teenwoordigheid aan die Engelse verklap het.[25]

Aanklag 11

Hierdie aanklag was vir die loesing wat Jan Aanhuizen toegedien is by Buffelsfontein. Aldus Scheepers is hy 15 houe gegee, in plaas van om doodgeskiet te word, al het hy in privaatklere verkenning gedoen.[26]

Aanklagtes 12 en 13

Hierdie twee aanklagtes behels die barbaarse behandeling van krygsgevangenes. Scheepers het hulle beskryf as Koloniale Hollandssprekende Afrikaners.[27] Hulle was lede van die Graaff-Reinet Guides. Pieter Booysen het getuig dat hulle gevang was in ’n geveg noord van Aberdeen.[28] Hulle is toe geneem na Langfontein in die Kamdebooberge. Daarvandaan moes hulle voetslaan agter die kommando aan na die plaas Uitkomst en toe na Zeekoeigat, waar die kommando slaags geraak het met een van die Britse kolonnes.[29] Aanvanklik was die gevangenes veilig langs ’n rivier, maar hulle was toe blootgestel aan die Britse vuurlinie.[30] Die gevangenes moes loop totdat hulle Uitkomst in die Jansenvilledistrik bereik het. Hulle is nie kos gegee nie, maar kon vir hulself kos soek op die plase waar hulle aangedoen het.[31] Scheepers het nooit verduidelik waarom hy hierdie krygsgevangenes vir byna twee weke saamgesleep het nie.[32]

Aanklag 14

Hierdie aanklag het te doen met die skade aan die trein en is verbind aan aanklag 8.

Aanklag 15

Hierdie aanklag het te doen gehad met die vernietiging van die trein by die Maraissylyn.[33]

Aanklagtes 16 tot 30

Een van die geboue wat Scheepers erken het hy afgebrand het.

Meeste aanklagtes het brandstigting van woonhuise op plase en dorpe behels. Twee aanklagte het betrekking gehad op spoorwegeiendom. Tydens die verhoor het Scheepers erken dat hy verantwoordelik was vir die afbrand van meeste van die geboue maar dat sy luitenant verantwoordelik was vir die res. Hy het valslik getuig dat ’n krygsraad besluit het om Lord Kitchener te dreig dat, indien die afbrand van eiendom nie stopgesit word nie, voortgegaan sou word met die vernietiging van eiendom van mense wat nie vriendelik was teenoor die Republieke nie. Hy het valslik aangevoer dat hy in Maart 1900 ’n skriftelike opdrag, onderteken deur generaal De Wet en president Steyn, ontvang waarin hy aangesê is om dit te doen.[34]

Die hofverrigtinge is afgehandel voor die einde van die jaar. Die oorkonde is toe na die “Judge Advocate General” gestuur vir sy beslissing en na Kitchener vir sy bevestiging. Op 17 Januarie 1902 is Scheepers meegedeel dat hy skuldig bevind is op alle aanklagte behalwe nommer 5 en dat hy ter dood veroordeel is.[35]

Fusillering

[wysig | wysig bron]

Op 18 Januarie 1902 om 04:30 word aan Gideon meegedeel dat sy vonnis uitgestel was. Dit was sodat die offisiere wat besig was met ‘n polo wedstryd die geleentheid te gee om sy vonnis by te woon! Later dieselfde dag om 12:00 die middag word Gideon meegedeel dat hy om 15:00 doodgeskiet sou word. Wilfred H. Harrison, lid van die Coldstream Guards: “Die oggend van die 18de Januarie 1902 het ons in gelid marsjeer na die plek oorkant die Sondagsrivier waar die graf reeds gegrawe was en waar daar reeds AGT ander Afrikaners doodgeskiet was. Elk kry ‘n ander opdrag, een word na Scheepers gestuur om sy hande te boei en saam met hom in die ambulans te ry. Toe Gideon uit die ambulans stap moes hy ‘n paar tree van die graf verby loop, na die plek waar die stoel vir hom neergesit was om op vasgebind te word en kyk vir ‘n oomblik in sy graf. Gideon het daarna sy geboeide hande teen sy hoed gedruk as laaste saluut en kalm op die stoel gaan sit. Verskeie het aan Gideon gevra vir sy hoed met onderskeidingsteken as aandenking maar Gideon het geweier omdat hy daarmee begrawe wou word. Sy arms en bene word vasgebind nieteenstaande sy versoek om nie vasgemaak te word nie. ‘n Sakdoek word ook om sy oë gebind. Volgens Harrison was daar TIEN soldate met senuwees van staal, waarvan vyf gewere met loskruitpatrone en vyf met skerppuntpatrone gelaai was sodat nie een kan sê hy het Gideon doodgeskiet nie. “Lê aan! Vuur! Gideon Scheepers val agteroor met verskeie koeëls deur sy hart. “Ons het hom op die grond uitgestrek en hy het onmiddelik van kleur verander. Die dokter het een van sy ooglede oopgemaak en verklaar dat hy dood was.Harrison, lid van die ‘Coldstream Guards’ het as volg aan Scheepers se moeder geskryf: “Ek, wat sy teregstelling aanskou het, kan U die verseker hoe dapper hy gesterf het. Uit die rytuig het hy gestap na die stoel wat ek vir hom neergesit had, sonder ‘n word, en sonder uiterlike teken van vrees en so het hy gebly tot die daad verrig was. Ons het hom op dieselfde plek begrawe, en ek was een van die eerstes by hom, wat hom die laaste asem sien uitblaas het. Hy had tevore gesê dat hy heeltemal bereid was om te sterf.” Daar was geen begrafnisplegtigheid nie en ons het die vier hoeke van die kombers gevat waarop hy gelê het maar ons kon hom nie verder laat sak as wat die komberspunte gereik het nie. Laat hom val, se ons adjudant. En so het Scheepers in sy graf gedaal “ ‘n Sak ongebluste kalk word as eerste bedekking op sy lyk gegooi en daarna is die graf met grond gevul.” Die graf word gelyk gevee met die grond sodat niemand sy presiese ligging kon ontdek nie. “Onderwyl het die trommels van die ‘Coldstream Guards’ waarby ons teenwoordig was en ingelyf was, nie die ‘Dodemars uit Saul’ gespeel het nie maar die destyds populêre liedjie, ‘More work for the Undertaker’.” “Toe ons adjudant ons beveel om hom te laat val,” sê die een, “het dit my siek gemaak, ek was weke lank sy persoonlike versorger en ek het gevoel of ek my eie broer begrawe.” En hierdie getuie bevestig ook verder: “dat ‘n groot gedeelte van Graaf Reinet se inwoners teenwoordig was omdat hulle beveel was om die teregstelling by te woon as grusame waarskuwing wat met hulle sou gebeur as hulle rebelleer.” Keelan sê dat daar offisiere vanaf ander plekke in die omgewing gekom het om getuie te wees van die teregstelling. Daar het nooit enige onduidelikheid bestaan oor die presiese plek van die graf waarin Scheepers direk begrawe was na die teregstelling nie. Carel Oberholzer Botha was tot Februarie 1901 ‘n welvarende en vooruitstrewende boer naby Pearston, waar hy een van die mooiste plase in Kaapland besit het. Carel word op 5 Februarie deur generaal George Frederick Gorringe gevange geneem onder beskuldiging dat hy met Kritzinger en Scheepers saamsweer. Carel was teenwoordig tydens Scheepers se veroordeling en ‘n ywerige lid van die kommissie vir die herbegrafnis van Scheepers en die agt ander wat in Graaf Reinet as rebelle doodgeskiet was. Carel Oberholzer Botha se komitee het Gideon Scheepers se graf maklik en sonder enige moeite gevind nadat vrede gesluit was. Dieselfde graf was ook aan Gideon se ouers aangewys. Dit het toe geblyk dat die graf lank tevore oopgemaak en die lyk verwyder was omdat behalwe sy hoed en stukke van die stoel waarop hy gesit het, daar niks verder in die graf was nie. (een van die stoel se pote was deur Gustav Preller aan die Bloemfonteinse Oorlogsmuseum gegee.) Uit ‘n brief van lord Selborne blyk dit sonder enige twyfel die stoflike oorskot na die teregstelling weer opgegrawe was. Lord Selborne skryf: “For some reason which is not now known, the body of commandant Scheepers appears to have been exhumed after the execution, and taken away from the spot where the execution took place, to some other spot, which is not now known.” Carel O. Botha verseker dat kolonel A. Henniker (later brigadier Generaal) in Graaf Reinet in bevel was van die tweede batteljon ‘Coldstream Guards’. Henniker het die aand na die teregstelling ‘n vyftal soldate die lyk van Gideon laat opgrawe en het dit of in die rivierbedding of iewers anders laat begrawe, sodat familie of vriende na die oorlog dit nooit sou kry nie, omdat dit beweer was dat Gideon met dum-dum koeëls geskiet was. Tennant sou ook die volgende oggend die 19de Januarie 1902  aan George Enslin gesê het: “The brutes won’t ever find his body.” Steward bevestig: “It was known that the Boers intended to disinter his body from the original grave in the veld, and rebury it in consecrated ground. They were forestalled by the British, who dug up the body the night after the execution and removed it to its final resting place in the bed of the Sundays River.” Hierdie verklaring word ook bevestig deur die enigste oorlewende lid van die vyftal ‘Coldstream Guards’ wat deur die Britse Oorlogsdepartement aan die lig gekom het. “Dit was ‘n verskriklike donker nag toe ons vyftal manne die lyk se opgrawing verrig het, terwyl ons besig was het daar ‘n verskriklike donderstorm opgesteek, bliksemstrale het herhaaldelik die aaklige toneel helder verlig. Nouliks was ons klaar met hierdie deel van ons taak toe die storm in al sy woede op ons losbars, Struikel, struikel oor die ongelyke veld het ons vyf met die lyk voortgesukkel, waarheen weet ek nie, maar uiteindelik het ons onder ‘n klompie doringbome sagte grond gevind en het so gou as ons kon, Scheepers weer begrawe en die grond gelyk getrap. Niemand moes die plek vind nie, Dit was die bevele.” (Huisgenoot 27 April 1928)

Jare na die oorlog teen die tweede helfte van 1930, het daar in die bedding van die Sondagsrivier ‘n geraamte uitgespoel en mnr. Botha was daarvan oortuig dat dit dié van kommandant Scheepers was. In Graaf Reinet het C.O. Botha se kommitee ‘n £50 beloning aangebied vir enigeen wat nadere inligting kon verskaf oor die graf of die gebeente. Indiwidue wat die teregstelling bygewoon het kon slegs die oorspronklike graf aanwys.

Scheepers verwerf martelaarstatus deur die Britse krygshof se optrede en hy word as een van die helde van die Boeremagte gereken.

Sy teregstelling het groot verontwaardiging in Suid-Afrika en oorsee ontlok. Selfs in die VSA het die Huis van Verteenwoordigers en die Senaat besluite ondersteun dat hy volgens die Geneefse Konvensie behandel moet word, maar hierdie pogings was te laat om sy teregstelling te voorkom. Alhoewel Scheepers op sommige van die aanklagte skuld erken het, het hy deurgaans aangevoer dat hy die bevele van hoër offisiere uitgevoer het. Dit is ook bekend dat selfs Britse offisiere hulle aan dieselfde dade skuldig gemaak het. Dit word ook betwyfel of ’n Britse militêre hof kragtens die internasionale reg bevoeg was om, terwyl die oorlog nog aan die gang was, die doodvonnis uit te spreek oor ’n krygsgevangene wat nie ’n Britse onderdaan was nie. Gideon Scheepers was ’n gebore Transvaler.

Scheepers se ouers het tot met hulle dood (Jacobus in 1934 en Sophia in 1956) na Gideon se oorskot gesoek. S.B. Spies skryf in die Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek, deel II: “Hy is op die plek van teregstelling begrawe en volgens sommige berigte is daar ongebluste kalk oor sy stoflike oorskot gegooi. Dit wil egter voorkom of sy liggaam daardie selfde nag nog deur Britse troepe opgegrawe is uit vrees dat sy kommando dit sou probeer terugkry. Daarna is S. op ’n onbekende plek herbegrawe, moontlik in die bedding van die Sondagsrivier. In 1904 is ’n plaaslike kommissie in die lewe geroep om die stoflike oorskot van Boere wat gedurende die oorlog op Graaff-Reinet tereggestel is, op te spoor. Ondanks navrae gerig aan die Britse regering en die militêre owerheid, was dit onmoontlik om vas te stel waar Scheepers herbegrawe is. ’n Latere kommissie onder die voorsitterskap van J.A. Smith het ewe min sukses gehad. Die feit dat sy stoflike oorskot nooit gevind is nie, het gelei tot die algemene opvatting, wat tot jare na die oorlog geheers het, dat hy nog in die lewe was.”[36]

Nalatenskap

[wysig | wysig bron]
  • Straatname in verskeie dorpe in Suid-Afrika
  • Plaasname in die Karoo soos Scheeperskraal, Scheepersdrift en Scheepersrus[9]
  • Die toonsetting deur Hendrik Hofmeyr van die gedig Gebed om die gebeente[37]
  • Peter Klatzow se Suite vir Klavier From the Poets / Uit Ons Digkuns begin met ’n toonsetting van Gebed om die gebeente deur D.J. Opperman. Die Helgaard Steyn-prys is aan die komponis vir hierdie komposisie toegeken.
  • Regiment Gideon Scheepers van die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag
  • Die Gideon Scheepers-voetslaanpad in die Kamdeboo Nasionale Park[38]
“ As ons gevra word waarom ʼn gedenksteen in 1978 opgerig moet word vir ʼn man wat in 1902 gesterf het is die antwoord eenvoudig. Die lewe en wese van hierdie man was van so ’n aard dat die geskiedenis hom in die heldesaal geplaas het en niks en niemand kan hom dit ontneem nie. ”

—Eerste Minister John Vorster

  • Gedenksteen opgerig deur die Afrikaanse Kultuurgenootskap van Graaff-Reinet sowat 2 km buite Graaff-Reinet op die pad na Murraysburg in die Kamdeboo Nasionale Park. Die gedenksteen bestaan uit drie rotse wat in die omgewing gevind is en wat ʼn vlekvrye staalnaald regop hou. Die grootste rots verteenwoordig die standvastigheid van die jong Afrikanervolk en die twee gekantelde rotse simboliseer die volk wat onderdruk is maar nie geval het nie. ’n Vierde rots bevat die bewoording: Ter nagedagtenis aan Komdt. Gideon Jacobus Scheepers. Die onvergeetlike boereheld. Gebore dist. Middelburg 4 April 1878. Gefusilleer op Graaff-Reinet 8 Jan 1902. Sy lewe was beminlik. Sy stryd dapper. Sy dood onverdiend. Sy graf onbekend. Opgerig deur bewonderaars oor heel S. Afrika. Onthul in 1978, honderd jaar na Gideon Scheepers se geboorte, deur mnr. John Vorster.[39][40]

Boeke

[wysig | wysig bron]
  • Meintjes, Johannes. 1969. Sand in the sword: the life and death of Gideon Scheepers. 242 p.
  • Shearing, Taffy & David. 1999. Commandant Gideon Scheepers & the search for his grave. Privaat uitgegee. 240 p.
  • Dr. Gustav S Preller, Scheepers se dagboek en stryd in die Kaapland, Nasionale Pers, Kaapstad, 1938.
  • Constantine, R.J. 1998. The poisoning of Gideon Scheepers: the Anglo-Boer War 1899–1902: a true incident from the guerrilla war in the Cape Colony. Africa Institute. 28 p.

Gedigte

[wysig | wysig bron]

Sien ook

[wysig | wysig bron]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ Shearing, supra, p. 16
  2. ↑ Shearing, supra, p. 19.
  3. ↑ Preller, Gustav, Schoeman (1940). SCHEEPERS se DAGBOEK [Scheepers Diary] (2nd uitg.). Kaapstad, Bloemfontein, Port Elizabeth.: Nasionale Pers Beperk. pp. 9–51.{{cite book}}: AS1-onderhoud: meer as een naam (link) CS1 maint: date and year (link)
  4. ↑ Shearing, supra, p. 29.
  5. ↑ Shearing, supra, p. 55.
  6. ↑ Neville Gomm, Commandant P.H. Kritzinger in the Cape,Military History Journal, vol. 1, No. 7
  7. ↑ Shearing, supra, p. 109, nota 3.
  8. ↑ Shearing, supra, p. 67. Die outeurs maak staat op Oorlogsavonture van genl. Wynand Malan deur Pieterse, p. 239.
  9. 1 2 "Die Karoo se ewige kommandant" (html) (in Engels). travelkaroo.co.za. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 September 2019. Besoek op 18 Januarie 2012.
  10. 1 2 "Murraysburg: rustigheid vir omgewingsbewustes en eko-bewakers" (in Engels). Kaapstadse Erfenistrust. Geargiveer vanaf die oorspronklike (html) op 22 April 2012. Besoek op 18 Januarie 2012.
  11. ↑ Shearing, supra, p. 144.
  12. ↑ Shearing, supra, p. 144.
  13. ↑ Sien Rodney Constantine, The poisoning of Gideon Scheepers, Kaapstad, Afrika-instituut, 1998.
  14. ↑ Shearing, supra, p. 146
  15. ↑ Louis Creswicke, South Africa and the Transvaal War, volume VII, Kenneth Maclennan,Manchester p. 146-8 ook op angloboerwar.com
  16. ↑ Shearing, supra, p. 150.
  17. ↑ Johannes Meintjes,Sword in the Sand, Kaapstad, Tafelberg,1969,p. 173; Shearing, supra, p. 151; Dr. Gustav S. Preller, Scheepers se dagboek en stryd in die Kaapland, Nasionale Pers, Kaapstad, 1938, p. 92
  18. ↑ Shearing, supra, p. 152; Meintjes, supra, p. 174; Preller, supra, p. 93
  19. ↑ Meintjes, supra, 174; Shearing, supra, p. 153; Preller, supra, p. 93
  20. ↑ Shearing, supra, 153; Meintjes, supra, p.174; Preller, supra, p. 93.
  21. ↑ Shearing, supra, p. 155; Meintjes, supra, p. 174; Preller, supra, p. 94.
  22. ↑ Shearing, supra, pp. 155-6; Meintjes, supra, p. 174, Preller, supra, p. 94.
  23. ↑ Shearing, supra, p. 157; Meintjes, supra, p. 175; Preller, supra, p. 95.
  24. ↑ Shearing, supra, 158; Meintjes, supra, p. 175, Preller, supra, p. 95.
  25. ↑ Shearing, supra, p. 158; Preller, supra, p. 96
  26. ↑ Shearing, supra, p. 158; Preller, supra, p. 96.
  27. ↑ Meintjes, supra, p. 175; Preller, supra, p. 96.
  28. ↑ Maurice & Grant, History of the War in South Africa, 1899–1902, volume IV, p. 175
  29. ↑ Shearing, p. 157
  30. ↑ Shearing, supra, p. 157-8
  31. ↑ Shearing, supra, p. 157-8
  32. ↑ Sien Preller, supra, p. 96-7.
  33. ↑ Shearing, supra, p. 158
  34. ↑ Shearing, supra, p. 160; Preller, supra, p. 97.
  35. ↑ Meintjes, supra, p. 183.
  36. ↑
  37. ↑ "Hendrik Hofmeyr se toonsetting van "Gebed om die gebeente" deur D.J. Opperman". LitNet. Geargiveer vanaf die oorspronklike (html) op 5 Januarie 2012. Besoek op 18 Januarie 2012.
  38. ↑ "Voetslaan in die Kamdeboo Nasionale Park" (html) (in Engels). Karoopark Gastehuis. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 27 Oktober 2019. Besoek op 18 Januarie 2012.
  39. ↑ (en) "Gideon Scheepers Gedenksteen" (html). Graaff-Reinet Toerisme. Besoek op 18 Januarie 2012.
  40. ↑ Scheepers, Gideon Jacobus (1878–1902) op eggsa.org[dooie skakel], besoek op 22 Augustus 2016
  41. 1 2 3 4 "Boere-held Gideon Scheepers herdenk" (html). Nuwe Geskiedenis. Besoek op 18 Januarie 2012.[dooie skakel]
  42. ↑ "Gideon Scheepers". Woes. Geargiveer vanaf die oorspronklike (html) op 4 Maart 2016. Besoek op 18 Januarie 2012.
  43. ↑ "Kommandant Gideon Scheepers". Woes. Geargiveer vanaf die oorspronklike (html) op 23 Januarie 2019. Besoek op 18 Januarie 2012.
  44. ↑ "Kommandant Gideon Scheepers (2)". Woes. Geargiveer vanaf die oorspronklike (html) op 4 Maart 2016. Besoek op 18 Januarie 2012.
  45. ↑ Boutens, P.C. (2005). "Manibus Gideon Jacobus Scheepers" (html) (in Nederlands). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Oktober 2019. Besoek op 15 Junie 2012.

Bronne

[wysig | wysig bron]
  • Peter Joice (ed): The South African Family Encyclopaedia. Struik, 1989
  • www.hvsgrt.org.za Hoër Volkskool-nuusbrief 2018
  • www.graaffreinetmuseums.co.za/News08_02.doc.

Eksterne skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Gideon_Scheepers&oldid=2881356"