Protoplaneet

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
(Aangestuur vanaf Protoplanete)
Jump to navigation Jump to search
’n Oorblywende protoplaneet, 4 Vesta.

Protoplanete is groot planetêre embrio's wat in die protoplanetêre skyf van ’n ster ontstaan en interne versmelting ondergaan om gedifferensieerde binnekante te vorm. Hulle vorm vermoedelik van planetesimale van sowat 1 km in deursnee wat mekaar deur swaartekrag aantrek en dan bots. Protoplanete bots dan weer om eindelik planete te vorm.

Sonnestelsel[wysig | wysig bron]

In die geval van die Sonnestelsel word geglo botsings tussen planetesimale het ’n paar honderd planetêre embrio's gevorm. Sulke embrio's was soortgelyk aan Ceres en Pluto, met massas van sowat 1022 tot 1023 kg en ’n deursnee van ’n paar duisend kilometer. Oor honderdmiljoene jare het hulle met mekaar gebots en ’n tweede geslag gevorm van minder maar groter embrio's. Hulle het weer gebots en ’n derde geslag van nog minder en nog groter embrio's gevorm. Eindelik was daar net ’n hand vol embrio's oor wat weer eens gebots en eindelik die planete gevorm het.[1]

Verhitting vanweë radioaktiwiteit, botsings en swaartekragdruk het dele van protoplanete gesmelt terwyl hulle planete gevorm het. In die gesmelte sones het hul swaarder chemiese elemente na die middel afgesak, terwyl die ligter elemente na die oppervlak gestyg het. So ’n proses is bekend as planetêre differensiasie. Die samestelling van sommige meteoriete wys differensiasie het in sommige asteroïdes plaasgevind.

Volgens die reuse-impakhipotese het die Aarde se Maan vroeg in die geskiedenis van die Sonnestelsel gevorm ná ’n botsing met ’n hipotetiese protoplaneet.

Daar is drie protoplanete wat min of meer ongeskonde oorleef het in die binneste Sonnestelsel: die asteroïdes 1 Ceres, 2 Pallas en 4 Vesta. Die asteroïde 21 Lutetia toon ook eienskappe wat ooreenstem met dié van ’n protoplaneet.[2][3] Daar word soms na dwergplanete in die Kuiper-gordel verwys as protoplanete.[4] Omdat ystermeteoriete op Aarde ontdek is, word geglo daar was eens ander protoplanete met metaalkerns in die Asteroïdegordel wat sedertdien ontwrig is en die bron van die meteoriete is.

In Februarie 2013 het sterrekundiges die eerste regstreekse waarneming gedoen van ’n protoplaneet wat in ’n skyf stof en gas om ’n ster vorm.[5]

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. McBride, Neil; Iain Gilmour; Philip A. Bland; Elaine A. Moore; Mike Widdowson; Ian Wright (2004). An Introduction to the Solar System. Cambridge: Cambridge University Press. p. 56. ISBN 978-0-521-83735-4.
  2. "BIG PIC: 2 Pallas, the Asteroid with Protoplanetary Attitude". Discovery Space. Discovery Communications. 2009-10-08. Besoek op 2009-10-08.
  3. Klotz, Irene (2011-10-27). "Asteroid Fails To Make It Big: A newly studied asteroid is actually a planetary building block that stopped growing". Discovery News. Discovery Communications. Besoek op 2011-10-27.
  4. Alan Boyle (2009-10-08). "Protoplanet frozen in time". MSNBC. Besoek op 2009-09-12.
  5. "The Birth of a Giant Planet?". European Southern Observatory. 28 Februarie 2013. Besoek op 2 Maart 2013.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]