Simbiose

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
'n Simbiotiese verhouding: die narvis eet die invertebrate wat die see-anemoon kan beskadig, terwyl die vis se afskeiding die see-anemoon van voedingstowwe voorsien.

Simbiose (Grieks: syn = saamwees + bios = lewe) beteken letterlik "saamlewe" en verwys na enige direkte en intieme saamleefverhouding tussen twee organismes van verskillende spesies. Bioloë onderskei tussen drie soorte simbiosie, naamlik kommensalisme, mutualisme en parasitisme.

Kommensalisme[wysig]

Kommensalisme verwys na 'n simbiotiese verhouding waaruit net een van die twee verskillende organismes voordeel trek, terwyl die ander deelnemer nòg bevoordeel nòg benadeel word. Die suigvis (remora) wat aan die haai vassuig, is 'n goeie voorbeeld hiervan. Wanneer die haai iets verslind, laat die suigvis los en vreet hy die oorblyfsels van die haai se maaltyd. Die suigvis word dus net bevoordeel. Die haai word egter nie bevoordeel of benadeel nie.

Voorbeelde van kommensalisme[wysig]

  • Epifiete wat boomtakke gebruik as stutte om op te groei ten einde meer lig te bekom. Die boom word nie bevoordeel of benadeel nie.
  • Voëls wat hul neste in bome maak sonder om die bome te bevoordeel of te benadeel.
  • Sekere klein krappies wat in die mantelholte van oesters lewe sonder om die oester te bevoordeel of te benadeel.

Mutualisme[wysig]

Mutualisme is 'n simbiotiese verhouding waaruit altwee van die verskillende organismes voordeel trek uit die saamleefverhouding. Dikwels is hierdie organismes onderling só afhanklik van mekaar dat hulle nie meer onafhanklik afsonderlik kan voortbestaan nie.

Voorbeelde van mutualisme[wysig]

  • Rysmiere en die protosoë (Trychonmynha) wat in hul dermkanaal voorkom. Die rysmiere kan die sellulose in hout kou en inneem, maar nie verteer nie. Die sellulose word dan verteer deur die protosoë wat in die rysmiere se dermkanaal voorkom. Die protosoë het dus blyplek, en die rysmiere se kos word verteer. Albei word dus deur die saamleefverhouding bevoordeel.
  • Korsmosse (ligene) wat 'n intieme saamleefverhouding van fotosinterende alge en saprofitiese swamme (skimmel) is. Die swam voorsien die alge van water en opgeloste anorganiese voedingstowwe, terwyl die alge dit gebruik om organiese voedsel vir hulself en vir die swamme op te bou. Albei word dus bevoordeel.
  • Bye wat blomme besoek om nektar te kry, maar terselftertyd die blomme bestuif.
  • Knoppiesbakterieë op die wortels van peulplante. Die bakterieë voorsien die plant van stikstof en ontvang van die plant organiese voedingstowwe.
  • Bloublasievis en bloublasies.

Parasitisme[wysig]

Bytmerke deur vlieë, 'n voorbeeld van parasitisme.

Parasitisme is 'n simbiotiese verhouding waarin die een organisme (parasiet) bevoordeel en die ander een (gasheer) benadeel word. In 'n parasiet-gasheerverhouding is dit vir die parasiet baie belangrik dat die gasheer lewend moet bly. Indien die gasheer sou omkom, sou die parasiet sy habitat en voedselbron kwyt wees. Alhoewel daar parasiete is wat die dood van die gasheer veroorsaak, gebeur dit eintlik selde. Parasiete kan op die oppervlak van die gasheer se liggaam of binne-in die gasheer, byvoorbeeld in die dermkanaal, leef. Daar word dus tussen ektoparasiete (ekto = uitwendig) en endoparasiete (endo = inwendig) onderskei.

Ektoparasiete[wysig]

Ektoparasiete lewe op die uitwendige oppervlak van die gasheerliggaam waar dit op die hare, vere, skubbe of huid van die gasheer teer of miskien bloed uit die oppervlakbloedvaatjies suig.

Voorbeelde van ektoparasiete[wysig]

  • Bosluise (parasiet) op beeste (gasheer). Die bosluise lê hul eiers onderaan graspolle waar dit deur die son se hitte uitgebroei word. Die klein bosluise klim teen die grashalms op. Sodra 'n gasheer naby wei of loop, heg die parasiete hulle deur die kloutjies aan hul pote aan die gasheer. Met behulp van hul bytend-suigende monddele word die gasheer se bloed uitgesuig.
  • Luise op byvoorbeeld hoenders.
  • Vlooie op byvoorbeeld mense en honde.
  • Plantluise op plante.

Endoparasiete[wysig]

Endoparasiete lewe binne-in die liggaam van die gasheer, byvoorbeeld in die dermkanaal, die bloedvate in die urienstelsel, die lugkanale, en selfs ook in die weefsels.

Voorbeelde van parasitisme by diere[wysig]

Die bilharziaparasiet (Schistosoma) is 'n parasitiese plantwurm. Veral twee spesies kom in Suid-Afrika voor, naamlik die bilharziaparasiet (Schistosoma haematobin) wat veral die niere benadeel, en die ingewandbilharziaparasiet (Schistosoma mansoni) wat die lewer en milt affekteer. Schistosoma voltooi een deel (die volwasse stadium) in die mens (gasheer) en die tweede deel (die larwestadium) in 'n bepaalde spesie varswaterslak (tussengasheer). Biomphalaria en Physopsis is twee tipes varswaterslakke in Suid-Afrika wat draers van die bilharziaparasiet is.