Verskil tussen weergawes van "Biologie"

Jump to navigation Jump to search
1 258 grepe verwyder ,  4 jaar gelede
Gered (dink ek)
(Gered (dink ek))
|valign="bottom"|[[Beeld:Thompson's Gazelle.jpeg|90px]]
|}
<div style="border: none; width:200px;"><div class="thumbhcaption"><small>Biologie bestudeeris die vakgebied van die bestudering van die verskillende vorme van lewendigelewende organismes.</small></div></div></div>
 
'''Biologie''' is die [[wetenskap]] van [[lewe]]. Dit is gemoeid met die eienskappe en [[gedrag]] van [[organisme]]s, hoe [[spesies]] en indiwidueindividue ontstaan enasook die interaksieswisselwerkings wattussen hulle met mekaaronderling en tussen hulle [[en die omgewing]] het.
 
== Oorsig van biologie ==
Biologie beslaan 'n wye spektrum van akademiese vakgebiede wat dikwels as onafhanklike dissiplines gesienbeskou word; saamas bestudeersambreelterm is dit die vakgebied van die bestudering van hulle lewe op verskillende [[Ordegrootte|skale]]:
* op dieOp atoom- en molekulêre skaal, deur [[molekulêre biologie]], [[biochemie]] en totin 'n sekere mate [[genetika]]
 
* Op sellulêre skaal, deur selbiologie
* op die atoom- en molekulêre skaal, deur [[molekulêre biologie]], [[biochemie]] en tot 'n sekere mate [[genetika]]
* opOp die sellulêremultisellulêre skaal, deur [[selbiologiefisiologie]], [[anatomie]] en [[histologie]]
* Op die ontwikkelingsvlak of ontogenie van 'n individuele organisme, deur ontwikkelingsbiologie.
* op multi-sellulêre skaal, deur [[fisiologie]], [[anatomie]] en [[histologie]]
* opOp die ontwikkelingsvlakvlak ofvan [[ontogenie]]oorerflikheid vantussen 'nouer indiwidueleen organismenasate, deur [[ontwikkelingsbiologiegenetika]].
* opOp die vlak van oorerflikheid tussen ouer en nasategroepsgedrag, deur [[genetika]].etologie
* opOp die vlak van groepsgedragindividuele wisselwerkings tussen die organismes, deur [[etologie]]sosiobiologie
* opOp die vlak van indiwiduele'n interaksie van die organismes, dearhele [[sosiobiologiebevolking]], deur bevolkingsgenetika
* opOp multi-spesie’n skaalmultispesieskaal van [[herkoms]], deur [[sistematika]]
* op die vlak van 'n hele [[bevolking]], deur [[bevolkingsgenetika]]
* Op die vlak van interafhanklike bevolkings en hulle habitat, deur [[ekologie]] en [[evolusie|evolusionêre biologie]]
* op multi-spesie skaal van [[herkoms]], deur [[sistematika]]
* Spekulatief op die vlak van interafhanklikelewe bevolkingsbuite endie hulle habitatAarde, deur [[ekologie]] en [[evolusie|ewolusionêre biologie]]xenobiologie.
* en dan spekulatief deur [[xenobiologie]] op die vlak van lewe buite die Aarde.
 
=== Velde van studie in biologie ===
<blockquote>
[[Aerobiologie]]Aërobiologie – [[Anatomie]] – [[Arachnologie]] – [[Astrobiologie]] – [[Biochemie]] – [[Bionika]][[Biogeografie]][[Bioinformatika]][[Biomeganika]] – [[Biofisika]] – [[Biotegnologie]] – [[Plantkunde]] – [[Selbiologie]][[Verspreidingskunde]] – [[Kladistiek]] – [[Skaaldierkunde]][[Oerdierkundige]][[Siklusse]][[Sitologie]][[Ontwikkelingsbiologie]] – [[Siekte]]s ([[Genetiesegenetiese siekte]]s,en [[Aansteeklikeaansteeklike siekte]]ssiektes) – [[Ekologie]] ([[Teoretieseteoretiese ekologie]], [[simbiose]], [[Outokologie]]outokologie, [[Sinekologie]]sinekologie) – [[Etologie]][[Entomologie]][[EwolusionêreEvolusionêre biologie]] ([[EwolusieEvolusie]]) – [[EwolusionêreEvolusionêre ontwikkelingsbiologie]][[Varswater biologie]]Varswaterbiologie – [[Genetika]] ([[Bevolkingsgenetika]]bevolkingsgenetika, [[Kwantitatiewekwantitatiewe genetika]], [[Genomika]]genomika, [[Proteomika]]proteomika) – [[Herpetologie]] – [[Histologie]] – [[Mensbiologie]] ([[Antropologie]]) – [[IchtologieIgtiologie]] – [[Immunologie]] – [[Aansteeklike siekte]]ssiektes – [[Patologie]] – [[Epidemologie]][[Limnologie]][[Malakologie]][[Soogdierkunde]][[Mariene biologie]] – [[Mikrobiologie]] ([[Bakteriologiebakteriologie]]) – [[Molekulêre biologie]] – [[Morfologie (biologie)|Morfologie]] – [[Mikologie]] / [[Ligenologie]]ligenologie[[Mirmekologie]][[Neurowetenskap]] ([[Neuroanatomie]]neuroanatomie, [[Neurofisiologie]]neurofisiologie, [[Senustelselwetenskap]]senustelselwetenskap, [[Biologiesebiologiese fisiologie]], [[Psigiatriepsigiatrie]], [[Psigofarmakologie]]psigofarmakologie, [[Gedragswetenskap]]gedragswetenskap, [[Neuroetologie]]neuroetologie, [[Psigofisika]]psigofisika, [[Berekenbareberekenbare neurowetenskap]], [[Kognitiewekognitiewe neurowetenskap]], [[Kognitiewekognitiewe wetenskap]]) – [[Onkologie]] (die studie van kanker) – [[Ontogenie]][[Oorsprong van Lewe]]lewe – [[Voëlkunde]] – [[Paleontologie]] ([[Paleobotanie]]paleobotanie, [[Paleosoölogie]]paleosoölogie) – [[ParasietologieParasiet|parasitologie]] – [[Fikologie]] (Algologiealgologie) – [[Herkomskunde]] ([[Filogenetika]]filogenetika, [[Filogeografie]]filogeografie) – [[Fisiologie]] – [[Fitopatologie]][[Voortplantingsbiologie]][[Strukturele biologie]][[Stelselbiologie]] – [[Taksonomie]] – [[Toksikologie]] (die studie van gifstowwe en [[besoedeling]]) – [[Virologie]][[Xenobiologie]][[Soölogie]]
</blockquote>
 
=== VerwanteEvolusie dissiplinesen biologie ===
Een van die sentrale, organisatoriese begrippe in biologie is dat alle lewe van 'n [[gemene afkoms|gemene oorsprong]] het deur die proses vanvanweë [[ewolusieevolusie]]. [[Charles Darwin]] het ewolusieevolusie as 'n lewensvatbare teorie daargestel deur die dryfveer daaragter, [[natuurlike teelkeuse]], duidelik uit te spel. ([[Alfred Russell Wallace]] word algemeen erken as mede-ontdekkeruitvinder van die begrip). [[Genetiese verskuiwing]] is aanvaar as 'n addisionelebykomende meganisme vantot die sogenaamde [[moderne sintese]]. Die ewolusionêreevolusionêre geskiedenis van 'n [[spesie]] — waaruit die eienskappe van die verskillende spesies waarvan dit afstam, vasgestel kan word, tesame met die genetiese verwantskappe wat dit hetdaarvan ten opsigte van al die ander spesies word [[herkomskunde]] genoem. Verskillende benaderings tot die insameling van inligting oor die herkoms van spesies word in biologie gevolg. Dit sluit die vergelyking van [[DNA volgorde]]s-reekse in wat in [[molekulêre biologie]] of [[genomika]] uitgevoer word en vergelykings van [[fosielfossiel]]rekords en ander inligting oor antieke organismes wat deur [[paleontologie]] ondersoek word. Bioloë rangskik en analiseerontleed die ewolusionêreevolusionêre verwantskappe deur verskeie metodes, wat [[herkomskunde]], [[numeriese taksonomie]] en [[kladistiek]] insluit. Die hoofgebeurtenisse in die loop van ewolusieevolusie, soos bioloë dit tans verstaan, word opgesom op hierdie [[ewolusionêreevolusionêre tydlyn]].
[[Mediese wetenskap]] – [[Fisiese antropologie]]
 
=== Mense en geskiedenis ===
[[Lys van Bioloë|Beroemde bioloë]] – [[Geskiedenis van biologie]] – [[Nobelprys vir fisiologie of mediese wetenskap]] – [[Tydlyn vir biologie en organiese chemie]]
 
=== Lys van onderwerpe ===
Sien: [[Lys van biologiese onderwerpe]]
 
== Ewolusie en biologie ==
Een van die sentrale, organisatoriese begrippe in biologie is dat alle lewe van 'n [[gemene afkoms|gemene oorsprong]] het deur die proses van [[ewolusie]]. [[Charles Darwin]] het ewolusie as 'n lewensvatbare teorie daargestel deur die dryfveer daaragter, [[natuurlike teelkeuse]], duidelik uit te spel. ([[Alfred Russell Wallace]] word algemeen erken as mede-ontdekker van die begrip). [[Genetiese verskuiwing]] is aanvaar as 'n addisionele meganisme van die sogenaamde [[moderne sintese]]. Die ewolusionêre geskiedenis van 'n [[spesie]] — waaruit die eienskappe van die verskillende spesies waarvan dit afstam vasgestel kan word, tesame met die genetiese verwantskappe wat dit het ten opsigte van al die ander spesies word [[herkomskunde]] genoem. Verskillende benaderings tot die insameling van inligting oor die herkoms van spesies word in biologie gevolg. Dit sluit die vergelyking van [[DNA volgorde]]s in wat in [[molekulêre biologie]] of [[genomika]] uitgevoer word en vergelykings van [[fosiel]]rekords en ander inligting oor antieke organismes wat deur [[paleontologie]] ondersoek word. Bioloë rangskik en analiseer die ewolusionêre verwantskappe deur verskeie metodes wat [[herkomskunde]], [[numeriese taksonomie]] en [[kladistiek]] insluit. Die hoofgebeurtenisse in die loop van ewolusie, soos bioloë dit tans verstaan, word opgesom op hierdie [[ewolusionêre tydlyn]].
 
== Klassifikasie van lewe (en soortgelyke organismes) ==
{{wetklas}}
Die klassifikasie van lewende dinge word [[sistematika]] of [[taksonomie]] genoem en behoort die ewolusionêreevolusionêre stambome ([[filogenetiese stamboom|filogenetiese stambome]]) van die verskillende organismes te weerspieël. Taksonomie groepeer organismes in groepe wat [[taxatakson]]s genoem word, terwyl sistematika hul verwantskappe probeer vasstel. Die dominante stelsel word die [[Linnese taksonomie]] genoem, wat ordes en [[Binomiale naam|binomiale benamingsname]] insluit. Die benamingname van organismes word beheer deur internasionale ooreenkomste soos die [[Internasionale Kode van PlantkundigeBenamings Benamings]]vir (ICBN)alge, diefungi [[Internasionaleen Kode van Dierkundige Benamingsplante]] (ICZN), en die [[Internasionale Kode van Dierkundige Benamings van Bakterieë]] (ICNB). 'n Vierde konsepvoorstel vir 'n [[Biokode]]biokode is in 1997 gepubliseer in 'n poging om die benamingname van die drie terreine te standaardiseer, maar dit is nog nie formeelamptelik aanvaar nie. Die [[Internasionale Kode van Virusklassifikasie en -benamings]] (ICVCN) blyval tans buite die Biokodebiokodes.
 
Lewende wesens wordis tradisioneel verdeel in vyf koningkrykekoninkryke verdeel:
 
:[[Monere]] – [[Protiste]] – [[Skimmel|Skimmels]]s – [[Plant]]e – [[Dier]]e
 
Die verdeling word egter deesdae as verouderd beskou. Meer moderne alternatiewe begin met die [[drieledige domeinstelsel]]:
 
:[[Archaea]] – [[Bakterieë]] – [[Eukariote]] (insluitende protiste, [[fungi]], [[plant]]e en [[dier]]e)
:[[Arhaea]] (oorspronklik Archaeabakterieë) – [[Bakterieë]] (oorspronklik Eubakterieë) – [[Eukariote]]
 
Hierdie domeine weerspieël die teenwoordigheid aldanal dan nie van selkerne asook verskille in die selwande. Elke domein word verder verdeel totdat elke spesie apart geklassifiseer is. Die volgorde is: [[Domein (biologie)|domein]], [[koninkryk (biologie)|koninkryk]], [[filum]], [[Klas (biologie)|klas]], [[Orde (biologie)|orde]], [[Familie (biologie)|familie]], [[genus]], [[spesie]].
 
Daar is ook 'n reeks intrasellulêre "[[parasiet]]e" wat toenemend minder lewendiglewend is ten opsigte van hulle [[metaboismeMetabolisme|metaboliese]] aktiwiteit is.]]:
 
:[[Virus]]ese[[Viroïd]]eViroïede[[Prion]]ePrione
 
== ==
<gallery>
FileLêer:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia: -beeste, ''Bos primigenius taurus''
FileLêer:Zboże.jpg|PlantaPlante: -Koring, ''Triticum''
FileLêer:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi: - ''Morchella esculenta''
FileLêer:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista: - ''Fucus serratus''
FileLêer:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria -Bakterieë: ''Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)''
FileLêer:Halobacteria.jpg|Archaea: - Halobacteriahalobakterieë
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
</gallery>
 
== Geskiedenis van die woord 'biologie' ==
WordDie gevormterm deur"biologie" is afgelei van die [[Grieks]]e βίος (''(bios)'', wat '"lewe' beteken") en λόγος (''(logos)'', wat"studie 'woord'van"). beteken,Die ditterm wilis voorkomvermoedelik asofonafhanklik dievan woord "biologie" in sy moderne sin onafhanklikmekaar deur [[Gottfried Reinhold Treviranus]] ("''Biologie oder Philosophie der lebenden Natur"'', 1802) en deur [[Jean-Baptiste Lamarck]] ("''Hydrogéologie"'', 1802) bekendbekendgestel. gestelDit is.kan Daarook word beweerwees dat [[Karl Friedrich Burdach]] in [[1800]] die woord selfin verwoord1800 uitgedink het invir die titel van boekdeel 3 van [[Michael Christoph Hanov]] se "''Philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae": ''Geologia, biologia, phytologia generalis et dendrologia'', wat in 1766 gepubliseer is.
 
== Verdere leeswerk ==
* Lynn Margulis, ''Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth,'' 3de oplaag, St. Martin's Press, [[1997]], sagteband, ISBN 0-8050-7252-7 (baie ander oplae)
* Neil Campbell, ''Biology: Concepts & Connections (4de oplaag)'', Benjamin-Cummings Publishing Company, [[2002]], hardeband, ISBN 0-8053-6627-X (college-vlak teks)
 
== Sien ook ==
* [[Eukariote]]
* [[Oorsprong van lewe]]
* [[Omne vivum ex ovo]]
* [[Morfologie]]
* [[Omgewing]]
* [[Ekostelsel]]
* [[Dokter]]
* [[NASA Ames Navorsingsentrum]]
* [[Baccalaureus Scientiae]]
* [[Lys van tegnologieë]]
* [[Onopgeloste probleme in biologie]]
* [[Lys van bewaringsonderwerpe]]
* [[Lys van biologiese publikasies]]
 
== Eksterne skakels ==
{{refbegin|2}}
{{CommonsKategorie|Biology|Biologie}}
* [http://www.everythingbio.com/index.php EverythingBio] : 'n Aanlyn bron vir enigiets verwant aan biologie.
<!-- {{bookshelf}} mag dalk vir af:wp doen -->
* ''Kimball's Biology Pages'', [http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages ''Kimball's Biology Pages'']: 'n Aanlynaanlyn handboek met ’n soekfunksie.
<!-- {{wikiversity}}sal nuttig wees as ons afr kan doen -->
* [http://www.biology-online.org/ Biology Online]: 'n Werf met tutorialewebtuiste wat deur 'n enkele persoon onderhou word.
 
* [http://biosites.org/index.php/Alphabetical_list Biologie sitesBiologiewebtuiste]
* [http://www.everythingbio.com/index.php EverythingBio] : 'n Aanlyn bron vir enigiets verwant aan biologie.
* [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html ''The Tree of Life'']
* ''Kimball's Biology Pages'', http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages : 'n Aanlyn handboek met soekfunksie.
* [http://www.jbiol.com ''The Journal of Biology'']
* [http://www.biology-online.org/ Biology Online]: 'n Werf met tutoriale wat deur 'n enkele persoon onderhou word.
* [http://www.plosbiology.org ''The Public Library of Science: Biology'']
* [http://biosites.org/index.php/Alphabetical_list Biologie sites]
* ''BioCode'', [http://www.rom.on.ca/biodiversity/biocode/biocode1997.html : A proposal for organism naming.''BioCode'']
* ''The Tree of Life'', http://tolweb.org/tree/phylogeny.html : A multi-authored, distributed Internet project containing information about phylogeny and biodiversity.
* [http://www.biologie-online.eu/ BiologyBiologie withmet graphicsgrafika anden animations for freeanimasies]
* ''The Journal of Biology'', http://www.jbiol.com : A small, but free, research journal
* [http://www.invata.co.za/ Leermateriaal vir Biologiebiologie in Afrikaans en Engels]
* ''The Public Library of Science: Biology'', http://www.plosbiology.org : A newer, but more ambitious free research journal.
{{CommonsKategorie-inlyn|Biology|Biologie}}
* ''BioCode'', http://www.rom.on.ca/biodiversity/biocode/biocode1997.html : A proposal for organism naming.
*[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Biology|Engelse Wikipedia]]
* [http://www.biologie-online.eu/ Biology with graphics and animations for free]
{{refend}}
* [http://www.invata.co.za/ Leermateriaal vir Biologie in Afrikaans en Engels]
 
[[Kategorie:Biologie| ]]

Navigasie-keuseskerm