Biologie

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
EscherichiaColi NIAID.jpg Tree Fern.jpg
Drosera stenopetala.jpg Flammulina velutipes.JPG
Goliathus goliatus dos.jpg Thompson's Gazelle.jpeg
Biologie bestudeer die verskillende vorme van lewendige organismes.

Biologie is die wetenskap van lewe. Dit is gemoeid met die eienskappe en gedrag van organismes, hoe spesies en indiwidue ontstaan en die interaksies wat hulle met mekaar en hulle omgewing het.

Oorsig van biologie[wysig | wysig bron]

Biologie beslaan 'n wye spektrum van akademiese vakgebiede wat dikwels as onafhanklike dissiplines gesien word; saam bestudeer hulle lewe op verskillende skale:

Velde van studie in biologie[wysig | wysig bron]

AerobiologieAnatomieArachnologieAstrobiologieBiochemieBionikaBiogeografieBioinformatikaBiomeganikaBiofisikaBiotegnologiePlantkundeSelbiologieVerspreidingskundeKladistiekSkaaldierkundeOerdierkundigeSiklusseSitologieOntwikkelingsbiologieSiekte (Genetiese siektes, Aansteeklike siektes) – Ekologie (Teoretiese ekologie, simbiose, Outokologie, Sinekologie) – EtologieEntomologieEwolusionêre biologie (Ewolusie) – Ewolusionêre ontwikkelingsbiologieVarswater biologieGenetika (Bevolkingsgenetika, Kwantitatiewe genetika, Genomika, Proteomika) – HerpetologieHistologieMensbiologie (Antropologie) – IchtologieImmunologieAansteeklike siektesPatologieEpidemologieLimnologieMalakologieSoogdierkundeMariene biologieMikrobiologie (Bakteriologie) – Molekulêre biologieMorfologieMikologie / LigenologieMirmekologieNeurowetenskap (Neuroanatomie, Neurofisiologie, Senustelselwetenskap, Biologiese fisiologie, Psigiatrie, Psigofarmakologie, Gedragswetenskap, Neuroetologie, Psigofisika, Berekenbare neurowetenskap, Kognitiewe neurowetenskap, Kognitiewe wetenskap) – Onkologie (die studie van kanker) – OntogenieOorsprong van LeweVoëlkundePaleontologie (Paleobotanie, Paleosoölogie) – ParasietologieFikologie (Algologie) – Herkomskunde (Filogenetika, Filogeografie) – FisiologieFitopatologieVoortplantingsbiologieStrukturele biologieStelselbiologieTaksonomieToksikologie (die studie van gifstowwe en besoedeling) – VirologieXenobiologieSoölogie

Verwante dissiplines[wysig | wysig bron]

Mediese wetenskapFisiese antropologie

Mense en geskiedenis[wysig | wysig bron]

Beroemde bioloëGeskiedenis van biologieNobelprys vir fisiologie of mediese wetenskapTydlyn vir biologie en organiese chemie

Lys van onderwerpe[wysig | wysig bron]

Sien: Lys van biologiese onderwerpe

Ewolusie en biologie[wysig | wysig bron]

Een van die sentrale, organisatoriese begrippe in biologie is dat alle lewe van 'n gemene oorsprong het deur die proses van ewolusie. Charles Darwin het ewolusie as 'n lewensvatbare teorie daargestel deur die dryfveer daaragter, natuurlike teelkeuse, duidelik uit te spel. (Alfred Russell Wallace word algemeen erken as mede-ontdekker van die begrip). Genetiese verskuiwing is aanvaar as 'n addisionele meganisme van die sogenaamde moderne sintese. Die ewolusionêre geskiedenis van 'n spesie — waaruit die eienskappe van die verskillende spesies waarvan dit afstam vasgestel kan word, tesame met die genetiese verwantskappe wat dit het ten opsigte van al die ander spesies word herkomskunde genoem. Verskillende benaderings tot die insameling van inligting oor die herkoms van spesies word in biologie gevolg. Dit sluit die vergelyking van DNA volgordes in wat in molekulêre biologie of genomika uitgevoer word en vergelykings van fosielrekords en ander inligting oor antieke organismes wat deur paleontologie ondersoek word. Bioloë rangskik en analiseer die ewolusionêre verwantskappe deur verskeie metodes wat herkomskunde, numeriese taksonomie en kladistiek insluit. Die hoofgebeurtenisse in die loop van ewolusie, soos bioloë dit tans verstaan, word opgesom op hierdie ewolusionêre tydlyn.

Klassifikasie van lewe (en soortgelyke organismes)[wysig | wysig bron]

Die klassifikasie van lewende dinge word sistematika of taksonomie genoem en behoort die ewolusionêre stambome (filogenetiese stambome) van die verskillende organismes te weerspieël. Taksonomie groepeer organismes in groepe wat taxa genoem word, terwyl sistematika hul verwantskappe probeer vasstel. Die dominante stelsel word die Linnese taksonomie genoem, wat ordes en binomiale benamings insluit. Die benaming van organismes word beheer deur internasionale ooreenkomste soos die Internasionale Kode van Plantkundige Benamings (ICBN), die Internasionale Kode van Dierkundige Benamings (ICZN), en die Internasionale Kode van Benamings van Bakterieë (ICNB). 'n Vierde konsepvoorstel vir 'n Biokode is in 1997 gepubliseer in 'n poging om die benaming van die drie terreine te standaardiseer, maar dit is nog nie formeel aanvaar nie. Die Internasionale Kode van Virusklassifikasie en -benamings (ICVCN) bly tans buite die Biokode.

Lewende wesens word tradisioneel verdeel in vyf koningkryke:

MonereProtisteSkimmelsPlanteDiere

Die verdeling word egter deesdae as verouderd beskou. Meer moderne alternatiewe begin met die drieledige domeinstelsel:

Arhaea (oorspronklik Archaeabakterieë) – Bakterieë (oorspronklik Eubakterieë) – Eukariote

Hierdie domeine weerspieël die teenwoordigheid aldan nie van selkerne asook verskille in die selwande.

Daar is ook 'n reeks intrasellulêre "parasiete" wat toenemend minder lewendig ten opsigte van hulle metaboliese aktiwiteit is.

ViruseViroïdePrione

[wysig | wysig bron]

Geskiedenis van die woord 'biologie'[wysig | wysig bron]

Word gevorm deur die Grieks βίος (bios), wat 'lewe' beteken en λόγος (logos), wat 'woord' beteken, dit wil voorkom asof die woord "biologie" in sy moderne sin onafhanklik deur Gottfried Reinhold Treviranus ("Biologie oder Philosophie der lebenden Natur", 1802 en deur Jean-Baptiste Lamarck ("Hydrogéologie", 1802) bekend gestel is. Daar word beweer dat Karl Friedrich Burdach in 1800 die woord self verwoord het in die titel van boekdeel 3 van Michael Christoph Hanov se "Philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae": Geologia, biologia, phytologia generalis et dendrologia, wat in 1766 gepubliseer is.

Verdere leeswerk[wysig | wysig bron]

  • Lynn Margulis, Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth, 3de oplaag, St. Martin's Press, 1997, sagteband, ISBN 0-8050-7252-7 (baie ander oplae)
  • Neil Campbell, Biology: Concepts & Connections (4de oplaag), Benjamin-Cummings Publishing Company, 2002, hardeband, ISBN 0-8053-6627-X (college-vlak teks)

Sien ook[wysig | wysig bron]

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan: