Cottesloe-kerkeberaad
Die Cottesloe-kerkeberaad was ’n beraad van 80 afgevaardigdes van agt Suid-Afrikaanse lidkerke van die Wêreldraad van Kerke van 7 tot 14 Desember 1960 in die gelyknamige Johannesburgse voorstad. Die hoofstrydvraag in die jare 1960 en '61 het gehandel oor die regstreekse verteenwoordiging van Kleurlinge in die Parlement. Dit het enkele jare na die Parlement se besluite oor die Kleurlingstemregvraagstuk gevolg.
Die beraad het regstreeks voortgespruit uit die protesoptog van duisende swart mense op 21 Maart 1960 in Sharpeville in die Vaaldriehoek, die sogenaamde Sharpeville-slagting en die toespraak van mnr. Harold Macmillan, eerste minister van Brittanje in die Parlement in Februarie 1960 wat as die "winde van verandering"-toespraak bekend staan. Die uiteinde van die beraad was dat die Nederduitse Gereformeerde Kerk finaal gebrandmerk is as apartheidskerk wat geweier het om standpunt in te neem teen die regering ter wille van wat baie kritici as geregtigheid beskou het.
Inhoud |
[wysig] Agtergrond
Onmiddellik na die opstand, waarin die polisie 69 mense doodgeskiet en 180 gewond het en wat gevolg is deur 'n maande lange noodtoestand in die meeste dele van die Unie, het dr. Willem Visser 't Hoof, hoofsekretaris van die Wêreldraad van Kerke (W.R.K.) , vir dr. Robert S. Bilheimer, ’n Amerikaner en mede-hoofsekretaris van die W.R.K. na Suid-Afrika gestuur met ’n dringende versoek aan die agt lidkerke van die Raad in Suid-Afrika om in ’n kerkeberaad byeen te kom en die groot gaping in ekumeniese kontakte van die kerke in Suid-Afrika te begin oorbrug, maar om veral ook die eerste keer openhartig met mekaar oor rassespanning in die land te praat, indien moontlik. Die W.R.K. wou van die Suid-Afrikaanse lidkerke weet wat hulle doen om die spanning te ontlont.
In oorleg met Bilheimer is in Mei besluit om 'n beraad daardie Desember te hou in die koshuise van die Universiteit van die Witwatersrand in Cottesloe. Die W.R.K het hooggeplaaste afgevaardigdes vanuit verskillende rasse en belydenisse uit talle uithoeke van die wêreld gestuur en hiermee getoon hoe ernstig hy oor die beraad was. Elke kerk moes ’n memorandum oor vyf hooftemas indien: die feitelike situasie in Suid-Afrika; die Christelike interpretasie van die hedendaagse geskiedenis uit ’n Christelike oogpunt; die betekenis van die huidige noodsituasie in die land; die getuienis van die kerk rakende geregtigheid; die sending en samewerking. Die memoranda sou vooraf aan mekaar gestuur word. Daarna sou die agt kerke onder leiding van die hooggeplaaste W.R.K.-afvaardiging vergadering en dit bespreek.
Intussen het die debat oor nie-blankes se politieke regte in politieke kringe en die koerante op dreef gekom en het die gedagte veld gewen dat dit wenslik sou wees om die Kleurlinge mettertyd toe te laat om hul eie verteenwoordigers uit hul eie geledere vir die Unie-Volksraad te kies. In die geledere van die Nasionale Party het die gedagte sterk houvas gekry en dit het tot 'n ernstige meningswisseling en uiteindelik meningsverskil gelei. Die debat is selfs tot in dr. Hendrik Verwoerd se kabinet gevoer, maar ná deeglike bespreking het die kabinet 'n eenparige standpunt ingeneem téén regstreekse verteenwoordiging vir die Kleurlinge. Net 'n week voor die beraad sou begin, op 7 November 1960 lewer dr. Verwoerd 'n toespraak in Johannesburg en sê die regering en sy leiers sal soos mure van graniet teen die ruk op hulle oor die N.P. se kleurbeleid moet staan "omdat die voortbestaan van 'n volk op die spel is"[1]
[wysig] Kaapse Kerk se standpunt
Die Kaapse Kerk het 'n breë studiekommissie benoem en dié het weer vyf subkomitees benoem om memorandums oor die onderskeie punte op te stel. Hierdie memorandums is opgestel in die maande voor die regering by monde van dr. Verwoerd in die openbaar standpunt ingeneem het teen regstreekse verteenwoordiging vir Kleurlinge. In sy memorandum maak die Kaapse Kerk onder meer die volgende standpunte:
- "Die NG Kerk aanvaar dat dit moontlik is om in ons land ons rasseverhoudings op so 'n grondslag te reël dat dit die hoogste mate van bevrediging aan alle rassegroepe sal verseker. Dit is normatief dat die één groep sy belange en voortbestaan nie ten koste van die ander moet bevorder en beveilig nie.
- "Van weë die historiese en kulturele verwantskap met die blanke beklee die Kleurling 'n besondere posisie in Suid-Afrika waarmee noodwendig rekening gehou moet word." Die Kerk bepleit "geleentheid vir die Kleurling tot selfverwesenliking op staatkundige gebied. Daar kan geen beginselbeswaar wees teen direkte verteenwoordiging in die Parlement nie."
In daardie stadium was daar politici binne-in die Nasionale Party wat dit met die Kaapse Kerk eens was.
[wysig] Week lange beraad
Tagtig afgevaardigdes het op 7 Desember 1960 bymekaar gekom. Onder hulle was 79 mans en een vrou, prof. Monica Wilson, lid van die Anglikaanse afvaardiging. Van die Kaapse NG Kerk was daar onder andere moderator dr. Abraham van der Merwe (leraar van NG gemeente Kaapstad van 1926 tot 1966), ds. W.A. Landman, direkteur van die Kerk se Inligtingsburo, ds. P.E.S. Smith, algemene sendingsekretaris, ds. Attie van Wijk, vier professore van die Kweekskool op Stellenbosch en een van die Hugenote-kollege op Wellington. Die Transvaalse afvaardiging het bestaan uit ds. Arnold Meiring, moderator, Beyers Naudé, assessor, F.E. O'B. Geldenhuys, aktuarius, asook twee professore van die NG teologiese fakulteit aan die Universiteit van Pretoria, vier leraars en een ouderling. Die NG Kerke van die Vrystaat, Natal en Suidwes-Afrika het nie aan die beraad deelgeneem nie omdat hulle nie aan die Wêreldraad behoort het nie. Die Kaapse en Transvaalse Kerk se afvaardigings het maande lank afsonderlik en gesamentlik voorbereidingswerk gedoen ter formulering van die Kerk se standpunt oor die vyf besprekingsake.
Die afgevaardigdes het op die eerste dag in vier groepe verdeel om die onderwerpe stelselmatig deur te werk. Aan die einde van elke dag het almal weer byeen gekom en verslag gedoen oor die afsonderlike besprekings. ’n Komitee het voorstelle geformuleer uit die groepe se konsensus wat dan aan die einde van die volle vergadering vir stemming voorgelê kon word.
Ook op die eerste dag het afgevaardigdes besluit om vir die duur van die week geen persoonlike personderhoude toe te staan nie. Daar was ook geen voorneme om aan die einde ’n persverklaring uit te reik nie. Die beraad moes self hieroor besluit. Reeds op die derde dag van die beraad, 9 Desember, berig Die Transvaler dat "sommige afgevaardigdes" bedenkinge oor die nut van die beraad uitgespreek het. Die koerant beweer ook dat "Afrikaanse kerkleiers teleurgestel is deur die afbrekende kritiese houding wat sommige andersdenkendes inneem". Drie afgevaardigdes het ’n dringende gesprek met die koerant se redakteur gevoer, maar hy was nie bereid om sy bron bekend te maak nie, hoewel die vermoede bestaan het dat dit prof. S.P. Engelbrecht van die Hervormde Kerk was. Ander koerante het toe gedreig om hulle onderneming te verbreek om nie binne-inligting te plaas nie, maar uiteindelik het hulle onderneem om te swyg, mits hulle aan die einde van die beraad ’n verklaring kry.
Beyers Naudé het jare later geskryf: "As die lekkasie in Die Transvaler nie plaasgevind het nie, sou ’n openbare verklaring aan die einde nie noodsaaklik gewees het nie, en sou die Cottesloe-beraad nie tot die uitbarsting gelei het wat toe in werklikheid gebeur het nie."
Ernstige spanning en selfs wantroue tussen afgevaardigdes het mettertyd plek gemaak vir groter openheid en selfs onderlinge vertroue, veral omdat afgevaardigdes ’n week lank saam in die koshuise gebly, elke môre saam Bybelstudie gedoen en openhartige gesprekke gevoer het. Volgens Naudé was die uitsondering die afgevaardigdes van die Nederduitsch Hervormde Kerk. Hulle het altyd saam geëet en was nie bereid om gedagtes met ander te wissel of gesellig te verkeer nie.
Op die laaste dag van die konferensie het aartsbiskop De Blank van die Anglikaanse Kerk sy kollegas in die NG Kerk om verskoning gevra vir die dinge wat hy dikwels oor hulle kwytgeraak het. Hy het gesê hy stem nie noodwendig met hulle standpunte van die voorafgaande week saam nie, maar dat hy nie die reg gehad het om hulle te veroordeel nie.
[wysig] Vernaamste besluite
Uiteindelik neem die beraad 17 besluite, waarvan vier opspraak verwek het:
- Gemeenskaplike aanbidding: "Niemand wat in Jesus Christus glo, mag uitgesluit word uit enige Kerk op grond van sy kleur of ras nie."
- Gemengde huwelike: "Daar is geen Skriftuurlike gronde vir ’n verbod op gemengde huwelike nie. Die welsyn van die gemeenskap en pastorale verantwoordelikheid vereis egter dat die nodige oorweging geskenk moet word aan sekere faktore wat sulke huwelike onwenslik mag maak."
- Grondbesit: "Dit is ons oortuiging dat die reg om grond te besit waar hy ook al gedomisilieer is en om deel te hê aan die regering van sy land, deel is van die waardigheid van die volwasse mens, en om hierdie rede kan ’n beleid wat aan nie-blankes permanent die reg tot medeseggenskap in die regering van die land waarvan hulle burgers is, ontsê, nie geregverdig word nie."
- Politieke status van die Kleurlinge: "(a) Dit is ons oortuiging dat daar in beginsel geen beswaar kan wees teen die direkte verteenwoordiging van die Kleurlingbevolking in die Parlement nie. (b) Ons spreek die hoop uit dat oorweging verleen sal word aan die toepassing van hierdie beginsel in die afsienbare toekoms."
Die afgevaardigdes van die NG Kerk het kort voor die einde van die beraad afsonderlik byeengekom. Ds. Bertie Brink, moderator van die Transvaalse Sinode, het hulle gewaarsku dat hulle hulle moes voorberei op ’n baie stormagtige tyd. Die Kaapse moderator, dr. A.J. van Merwe, het gesê dit is noodsaaklik dat hulle moet besef watter gevolge die aanbevelings vir hulle kerke kan hê. ’n Verslaggewer het ook toe die persverklaring aan die einde van die beraad uitgereik is, vir dr. Visser 't Hooft gevra of hy besef dat die verklaring dinamiet bevat.
Gelyktydig met die Cottesloe-verklaring het die NG afgevaardigdes van Kaapland en Transvaal 'n eie aanvullende verklaring uitgereik waarin hulle gesê het hulle het aan die konferensie deelgeneem "in die lig van die Woord van God en met diepe besef van die verskillende en ingewikkelde probleme in verband met rasseverhoudinge in ons land. As Christene neem ons met besorgdheid kennis van die behoeftes van die verskillende bevolkingsgroepe en besef dat die Kerk 'n woord tot hulle te spreek het.
"Hiermee wil ons bevestig dat, soos in die eerste gedeelte van die verklaring gemeld, 'n beleid van differensiasie uit Christelike oogpunt verdedigbaar is, die enigste realistiese oplossing vir die probleme van rasseverhoudinge aanbied, en daarom die belange van die verskillende bevolkingsgroepe die beste dien.
"Ons beskou nie dat die resolusies, soos deur die samespreking aanvaar, in beginsel onversoenbaar is met die bogenoemde verklaring nie . . ."
[wysig] Reaksie
Reeds op 16 Desember 1960 saai die Hervormde Kerk ’n verklaring oor die radionuus uit dat die afgevaardigdes van dié kerk hulle nie met die Cottesloe-besluite vereenselwig nie. Die Transvaler skryf in ’n hoofartikel dat, ongeag hoe mooi die besluite van die beraad klink, " . . . die konsekwente toepassing daarvan tot die volledige ineenstorting en verdwyning van die Christendom self hier aan die suidpunt van Afrika moet lei". Die Vaderland het die besluite as "verwarrend" beskryf. Beyers Naudé het in Dagbreek gereageer en gewaarsku "dat oorhaastige en misleidende gevolgtrekkings baie onnodige skade aan die saak van die Christendom en die blywende welsyn van die Afrikaner kan doen".
Die uitsondering onder die Afrikaanse koerante was Die Burger wat op 19 Desember 1960 skryf die Kerk het die reg en plig ". . . om politieke beleid te toets aan morele wette . . . om die heersers van die hierdie wêreld te vermaan en tereg te wys en om dit onbevrees te doen, omdat hy, indien hy suiwer ingestel is op die Werklikheid agter die werklikheid, ’n Hoër Gesag verteenwoordig as regerings, politieke partye of die volkswil."
Dr. Andries Treurnicht, wat daardie jaar redakteur van die Kerkbode geword het, skryf in die kerkorgaan dat veral die besluite oor Kleurling-verteenwoordiging in die Parlement ’n "ontoelaatbare staatsgreep" is. Volgende kom dr. H.F. Verwoerd, eerste minister, aan die woord in sy Nuwejaarsboodskap aan die volk op 1 Januarie 1961. Sy uitlatings verongeluk enige positiewe uitwerking wat die beraad op die NG Kerk kon gehad het. Naudé het gesê: "Veral in die Transvaal het min lidmate dit hierna gewaag om die Cottesloe-besluite te verdedig." Verwoerd het die beraad beskou as ’n poging deur buitelanders om hulle in Suid-Afrika se sake in te meng. Hy voer aan dat ’n organisasie soos die W.R.K. nie ’n blywende indruk op die denke en optrede van die land sou hê nie en sê die finale besluit berus by die kerke wanneer hulle sinodes hulle stem sal laat hoor. Die Afrikanerbond (vereniging) het ook sy invloed laat geld en lede wat aan die beraad deelgeneem het, versoek om hulle van die besluite te distansieer.
Op 21 Januarie 1961 vergader die Federale Raad van die Nasionale Party in Kaapstad en verklaar dat die party as beginselstandpunt aanvaar het en bly aanvaar dat Kleurlinge nie deur Kleurlinge in die Parlement of die Kaaplandse Provinsiale Raad verteenwoordig moet word nie. Die raad beskou regstreekse verteenwoordiging van Kleurlinge as 'n vorm van politieke integrasie. "Omdat dit 'n beginselstandpunt is en daarom nie 'n tydelike standpunt kan wees wat in die vooruitsig stel dat Kleurlinge later wel volgens Nasionale Party-beleid in die Parlement verteenwoordig kan word nie, moet duidelik beklemtoon word dat die Party aan dié beginsel glo nou en vir die toekoms . . ."
[wysig] Gevolge in NG Kerk
Ondanks herhaalde verduidelikings en verklarings deur die NG afgevaardigdes, het die stemming onder lidmate gou oorgegaan tot algehele verwerping van die Cottesloe-besluite, veral na ’n reeks strategies goed beplande protesvergaderings teen Cottesloe in Pretoria en op die Transvaalse platteland. Van 22 tot 24 Maart 1961 besluit die Federale Raad van Kerke hy kan hom nie vereenselwig met die besluite nie. Die raad herbevestig sy standpunt ten gunste van afsonderlike ontwikkeling ook op kerklike gebied en hy benadruk weer dat die beleid van differensiasie Skriftuurlik gegrond is. Voorts raai hy die Kaapse en Transvaalse Sinodes aan om hulle lidmaatskap van die Wêreldraad van Kerke op te sê. Die enigste teenstemme was van Naudé, Frans Geldenhuys, Attie van Wijk en Willem Landman.
[wysig] Transvaalse Sinode
Die Transvaalse Sinode van die NG Kerk kom op 5 April 1961 in die stadsaal van Pretoria byeen. Die lidmate en gemeentes het in so ’n mate toegeneem dat die Sinodesaal in Visagiestraat te klein geword het om die 730 afgevaardigdes te huisves. Die atmosfeer was gespanne en almal het gewonder wie tot die nuwe moderatuur verkies sou word, gegewe die Cottesloe-beraad. Ds. Arnold Meiring is met net nege stemme as moderator herverkies. Naudé is sy amp as assessor met 280 teen 450 stemme kwyt en Geldenhuys, wat toe reeds 14 jaar aktuarius was, verloor die verkiesing met presies dieselfde meerderheid.
Die Sinode het Cottesloe twee dae lank gedebatteer en uiteindelik is elke afgevaardigde kans gegee om ’n verklaring voor die Sinode te maak en homself te verdedig. Ds. Arnold Meiring het reeds die besluite verwerp en is tot moderator verkies, dus is daar nie van hom verwag om iets verder te sê nie. Naudé het die aand voor sy beurt geworstel oor wat sy verklaring sou wees. Hy skryf later hy het vooraf besluit: "As enigeen van die besluite wat by Cottesloe geneem is in stryd was met die waarheid van Gods Woord en die opdragte van die Evangelie, dan was dit vir my vanselfsprekend dat ek sou moes erken dat daardie besluite foutief was." Hy het laaste gepraat omdat hy die jongste afgevaardigde was: "In my kort verklaring het ek gesê as enige Sinodelid my kon oortuig dat enigeen van die besluite wat ons geneem het nie aan bogenoemde vereiste voldoen het nie . . . ek bereid sou wees om my verskoning aan te bied aan die Sinode en die Kerk. As daar egter nie so ’n bewys gelewer kan word nie, bly ek by my oortuiging om die Cottesloe-aanbevelings te steun. My verklaring is met doodse stilte aangehoor."
Op Saterdag 10 April aanvaar die Sinode met net 150 teenstemme om die besluite van Cottesloe te betreur. Die Sinode besluit met 'n oorweldigende meerderheid: "Die Sinode keur die besluite van die Kerkeberaad, in die geheel gesien, af." Kort daarna besluit die Sinode ook om sy lidmaatskap van die W.R.K. te beëindig.
[wysig] Kaapse Sinode
Teen die tyd dat die Kaapse Kerk se Sinodesitting in Oktober daardie gehou is, was die Cottesloe-besluite iets waaraan niemand behalwe in opposisiegeledere (destyds die Verenigde Party en die Progressiewe Party) met 'n tang sou wou vat nie. Cottesloe was op die agenda vir die oggend van 26 Oktober. Ter aanvang het dr. Abraham van der Merwe, moderator, 'n ernstige woord tot die vergadering gerig. Hy het gesê die wêreld hou Suid-Afrika dop en dat daar mense is wat 'n hondegeveg in die Sinode verwag: sommige hoop daarop, ander vrees dit. Hy het 'n beroep op afgevaardigdes gedoen om hulle soos broers in die bediening te gedra. 'n Voorstel om die saak agter geslote deure te bespreek, is met 'n oorweldigende meerderheid verwerp.
Daar was drie debatte. Die eerste was oor of die Kerk die Cottesloe-verslag kerkregtelik mag bespreek. Dit is met 'n meerderheidstem bevestig. Die tweede was oor of die verslag globaal of puntsgewys behandel moes word. Voorstanders van die globale bespreking het gesê dat die betrokke stukke reeds maande voor almal is, dat 'n puntsgewyse bespreking te lank sou duur en dat die saak só bespreek moes word dat daar op die hoofsaak gekonsentreer word, nie op bykomende punte nie. Teenstanders van die globale bespreking het aangevoer daar is punte waaroor almal kan saamstem, dat die goeie nie saam met die slegte uitgewerp moes word nie en dat daar nie teruggedeins moet word van menings oor die omstrede standpunte wat nie in party mense se kraam mag pas nie. Die voorstel vir 'n algemene bespreking is met 'n groot meerderheid aanvaar.
Die derde debat het oor die Kerkeberaad se verslag en besluite self gehandel. Dr. Jacobus Daniël Vorster, actuarius en leraar van NG gemeente Tafelberg in Kaapstad, stel voor die Sinode moet die besluit van die Federale Raad van die Kerke aanvaar. Drie amendemente is voorgestel, maar al drie is verwerp en die voorstel is met 'n groot meerderheid aanvaar. Die Kaapse Sinode tree kort daarna ook uit die W.R.K.
Die Burger het die volgende dag meer as 12 kolom ruimte aan die Sinodeverrigtinge afgestaan, meer as twaalf duisend woorde. Twintig van dié woorde het ontsteltenis veroorsaak en die Sinodesitting lank daarna beïnvloed. Die derde paragraaf het gelui: "Die besluit beteken onder meer dat die Sinode hom beslis verklaar het teen regstreekse verteenwoordiging van Kleurlinge in die Parlement." Vir die koerant was dit bloot 'n verduideliking van van die besluit oor een van die mees besproke en omstrede punte van Cottesloe wat die land meer as 'n jaar lank gaande gehou het. Die Sinode was egter in beroering omdat Die Burger "'n verkeerde vertolking van die besluit" gegee het. Vooraanstaande afgevaardigdes het beweer die Sinode het hom nie uitgespreek oor die wenslikheid of onwenslikheid van regstreekse verteenwoordiging vir Kleurlinge nie, maar was bloot daarteen gekant dat so iets van kerkweë voorgeskryf is by Cottesloe. Ander weer het gesê die koerant se vertolking was reg en dat hy daarby moet bly, terwyl sekere afgevaardigdes verbaas was dat dit was waarop die Sinodebesluit neergekom het deur te beweer was hulle die besluit só verstaan het, sou hulle daarteen gestem het.
Die verklaring vir die verwarring was waarskynlik omdat die Sinode die Cottesloe-verklaring globaal bespreek het en afgevaardigdes nie op individuele punte gelet het nie óf dat predikante en ouderlinge politiek onbewus was, want met die res van die voorstelle van die beraad byna reeds vergete, was die verteenwoordiging van Kleurlinge teen daardie tyd amper die enigste strydpunt.
[wysig] "Apartheidskerk"
In NG Kerk 350 skryf Johan Botes oor die gevolge van Cottesloe: "Die NG Kerk het, met goeie bedoelings en al, finaal ’n etiket as apartheidsvennoot en apartheidskerk gekry. Die getuienis van die kerk is geneutraliseer en het dermate met sy omgewing versmelt dat daar in ’n krisistyd nie genoeg afstand was om werklik rigting te gee nie."
[wysig] Bronne
- Naudé, Beyers. 1995. My land van hoop, die lewe van Beyers Naudé. Kaapstad: Human & Rousseau.
- Van Rooyen, Jan J. 1971. Ons politiek van naby. Kaapstad en Johannesburg: Tafelberg-Uitgewers Bpk.
[wysig] Verwysings
- ^ Die Burger, 1 Desember 1960.
