Fynbos

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Fynbos in die Kogelberg Natuurreservaat.
Fynbos naby Kaapstad.

Fynbos is 'n oorkoepelende naam vir die groot verskeidenheid plante in die Wes-Kaapprovinsie, Suid-Afrika. In die weste van hierdie gebied heers 'n winterreënvalsklimaat soortgelyk aan dié van die Middellandse See, en neerslae in die ooste word sonder 'n duidelike maksimum deur die jaar versprei. Gedurende warmer en droër periodes kom veldbrande gereeld voor, wat 'n belangrike element in die voortplanting van fynbos is: baie van die sade ontkiem slegs ná die intense hitte van 'n veldbrand. Die naam is afkomstig van die dun stamme van die struike, wat ongeskik geag was om bouwerk mee te kon doen. In meeste ander tale is die naam "fynbos" ook letterlik so oorgeneem.

Verskeidenheid[wysig]

Fynbos groei in 'n 100-200km breë kusstrook wat strek vanaf Clanwilliam aan die weskus, tot Port Elizabeth aan die suidooskuste. Dit maak deel uit van die Kaapse floraryk, die kleinste dog rykste floraryk uit die wêreld se ses plantkoninkryke – vergelyk met byvoorbeeld Holarctis, wat al die noordelike halfrond se nie-tropiese streke beslaan – en word ooreenkomstig die naam Capensis gegee. Fynbos bedek omtrent die helfte van die fisiese oppervlak van die Kaapse floraryk en maak omtrent 80% van die plantsoorte uit wat daar voorkom. In getalle beteken dit meer as 7000 varing- en blomplantsoorte (meer as die helfte hiervan endemies) op 'n oppervlakte van 46 000 km² (ter vergelyking: in Nederland, met 'n landoppervlak van 33 000 km², kom sowat 1400 plantsoorte voor, géén daarvan endemies nie). Tafelberg, teen Kaapstad, huisves self 1470 spesies — meer as die hele Verenigde Koninkryk. Die fynbos in die westelike deel van die streek is ook beduidend meer veelsoortig as in die oostelike deel.

Die fynbosflora is ryk aan struikagtige hardblarige gewasse. Proteas (proteaceae) word veral deur baie soorte verteenwoordig en staan kenmerkend uit teen die landskap met hul handpalmgrootte blomme wat deur voëls bestuif word. Heide of Ericas (ericaceae) word ewe goed verteenwoordig met meer as 'n honderd soorte. Die grasverwante restionaceae – slegs 'n klein hoeveelheid soorte kom buite die fynbosgebied voor – groei op natter plekke. Ongeveer 1400 bolplante – waarvan 96 gladioolsoorte en 54 lachenalias is – vorm ook deel van die fynbosflora.

Gebruik[wysig]

Van ekonomiese belang is byvoorbeeld Rooibos (Aspalathus linearis) en Heuningbos (cyclopia), wat op groot skaal verbou en geoes word in die gebied rondom die Sederberg. Beide Rooibostee en Heuningbostee (of bergtee) is belangrike uitvoerprodukte van hierdie streek.

In baie streke met klimate soortgelyk aan die Middellandse See word fynbosflora as sierplante gebruik (soos byvoorbeeld heelwat aalweë en geraniums), of in koeler streke as kas- of vensterbankplante gebruik. Veral in bloeityd is fynbos 'n gewilde aantrekking vir buitelandse toeriste, en dwarsdeur die jaar vorm die streek 'n belangrike ontspanningsgebied vir die groter area rondom Kaapstad.

Bewaring[wysig]

Groot dele van die fynbosplantegroei is reeds verwoes as gevolg van die stedelike uitbreiding rondom Kaapstad, uitbreiding van landbou-aktiwiteite en verspreiding van uitheemse plantsoorte. Talle plante van die fynboskoninkryk is reeds uitgesterf, en meer as 1000 soorte is bedreigde spesies. Die bewaring hiervan is 'n prioriteit, en reservate is opgestel wat verteenwoordigende dele van die plantegroei behou, soos byvoorbeeld die Tsitsikamma Nasionale Park. Die voortdurende inbreek wat op fynbos se leefruimte gemaak word, onderstreep egter die feit dat hier nog baie meer aan gedoen moet word.

Die voortdurende inbreek wat op fynbos se leefruimte gemaak word, onderstreep die feit dat meer gedoen kan word om die fynbos bioom te bewaar. Die fynbos bioom moet nie net bewaar word omdat dit uniek is nie maar ook omdat dit baie werk verskaf. Ekotoerisme moet aangemoedig word om die belang van die fynbos te beklemtoon. Bewaringskorridors in stadsgebiede moet doelbewus bestuur word om seker te maak dat die verskeidenheid spesies van die fynbos behoue kan bly vir die nageslag.

Die fynbos bioom verskaf werk aan brandweermanne omdat hulle die brande moet beheer en voorkom in die gebiede waar fynbos voorkom.

Kaapse Fynbos[wysig]

Die Kaapse fynbos is een van die wonders van die wêreld. Al is dit by verre die kleinste van die wêreld se ses plantkoninkryke, kom dit egter tweede weens sy groot verskeidenheid met 9000 verskillende spesies in 90 000 vierkante kilometer. 6190 van hierdie spesies is eksklusief tot Kaapse flora. Om hierdie syfers in perspektief te plaas: die Britse Eilande is drie en 'n half maal groter as die fynbosgebied, maar het alleen 1500 spesies waarvan slegs 20 endemies is!

Dit was die vroeë Hollandse setlaars wat die harde plante van die kaap as "fijnbosch", beskryf het vanweë die dun blare van die struike. Vandag verwys die term "fynbos" na al die verskillende soorte plante, proteas, erikas, riet-grasse en geofiete (waar onder gladioli, lelies en orgideë) wat op die voedings-arme gronde, hoë winde en droë somers oorleef, wat die suidelike punt van Afrika kenmerk.

Al kom dit lowerig en groen voor, brand fynbos geredelik. Vure word dus beperk tot plekke wat “veilig:” gemerk is. Enkele van die grootste bedreigings vir fynbos is ontydige veldbrande, uitheemse plantegroei, onoordeelkundige oes en ontwikkeling.

Soorte plantegroei[wysig]

Die twee hoofhabitats van fynbos is berge en kusgebied en binne hierdie soort kom kategorieë voor soos heide fynbos, protea-agtige fynbos, riet-agtige en aster-agtige fynbos.

Heide fynbos[wysig]

Hierdie tipe veld is ook bekend as erica-agtige fynbos te danke aan die oorheersing deur die erica-familie. Heide fynbos kom voor op vlak, sanderige, suur grond wat besonder onvrugbaar en is gevind word in vogtiger gebiede van natuurlike sypelgebiede en vleie op steil, suidelike berghellings. Erikas gebruik swamme in 'n simbiotiese (wedersydse voordelige) verhouding om vogtigheid te absorbeer in plaas van wortel-hare en as vergoeding voorsien hulle die swamme met suiker. Ander interessante plante in hierdie habitat is die berg-blouklokkie; nou bedreig, die vlam-rooi Bredasdorp-lelie, slegs gevind op die Bredasdorpberg, veral na vure; die groot rooi disa, groeiende in klam klowe in die Harold Porter Natuur-reservaat; die ouma-kappie, 'n orgidee wat gewoonlik 'n ryk olie afskei om sy bestuiwer ('n by) te lok en die Kaapse of matras-sewejaartjie, waarvan die groot, wit blomme eenmaal gebruik was om matrasse vol te stop. Sewejaartjies is kommersieel belangrik vir die gedroogde blom-nywerheid.

Protea-agtige fynbos[wysig]

Proteas, 'n hoofkenmerk van die fynbos-veld is gewoonlik groter as die omringende plantegroei met diep wortelstelsel wat hulle help om hulle op die droër berghellings te oorleef. Baie spesies het 'n beperkte verspreiding: lang-blaar suikerbos, ovaal-blaar speldekussing en “knikkende” speldekussing kom alleen voor op vlak strande op sandsteen. Die protea is vernoem na die Griekse god Proteus, wat in staat was om sy voorkoms na wense te verander. Lede van die protea-familie neem ook 'n wye verskeidenheid van vorms aan, van die tipiese leeragtige blaar-protea tot die kegel-draende plante, speldekussings en delikate, veeragtige serrurias. Die spesie met die grootste blomknop is die konings- of reuse-protea, Suid-Afrika se nasionale blom, waarvan die blomknop in Mei, ’n 30 sentimeter deursneë bereik.

Elke proteablom is in werklikheid 'n blomknop wat as 'n hegpunt vir baie klein blomme dien, en werk soos 'n landingsplatvorm wat voëls tot hul nektar aantrek. Alleen twee klein populasie van die vleiroos, die skaarsste protea, oorleef in hoë, ontoeganklike gebiede in die Kogelberg en Kleinriviersberge. Protea Susannae, 'n tweede, lokale soort van proteaveld wat op diep, meer vrugbare sandveld voorkom, word besonder bedreig as gevolg van indringing deur uitheemse rooikrans en portjackson-wilgers. Die derde, bepaalde vorm van protea-agtige fynbos kom eksklusief voor op kalksteen uitlopers van die Bredasdorpformasie, van Gansbaai tot die Gouritsriviermond, waar die grond sanderig en vlak is, ryk aan organiese materiaal en stikstof maar onvrugbaar en dikwels tot klein slaggate in die kalksteen sypaadjies beperk is.

Rietveld[wysig]

Soos die naam voorstel word rietagtige fynbos (rietveld) oorheers deur hoë lede van die rietfamilie en word geassosieer met seisoenale vleilande wat dikwels oorstroom word gedurende winter, maar gedurende somermaande droog is. Dit word gewoonlik aangetref in laagliggende gebiede van alkaliese sand oor kalksteen, strekkende tot suursand oor kleiagtige modder. Baie van die natuurlike rietveld is reeds vernietig deur veranderings in die dreineringspatrone en ploegwerk. Sommige is omvattend geoes vir hul uitstekende dekriet. Die blaarlose rietagtige struike vervang grasse, met vroulik en manlik blomme aan verskillend plante.

Asteragtige fynbos[wysig]

Alhoewel hulle nie altyd na die tipiese gesiggies (asters) van Namakwaland lyk nie, is sommige lede van die gesiggie-familie ’n karaktertrek van hierdie tipe van fynbos, met die volgende karaktertrekke:

  • Elim fynbos. Hierdie plantegroei konsentreer rondom die dorp Elim en bevat baie klein, seldsame, inheemse protea-agtige struike gekenmerk deur 'n lae omslag van restioïedes terwyl lae, erica-agtige struike oorheersend is. Elim fynbos kom voor op droë, gruisagtige en relatief vrugbare grond.
  • Duine fynbos. Onderworpe aan kwaai winde, kom duine fynbos op kussand voor waar die grond meestal diep is en baie alkaliese stowwe bevat met uitlopers van kalksteen. Duine fynbos spog nie met proteas nie, alhoewel riete en biesies voorkom.

Natuurlike fauna[wysig]

Herbivore[wysig]

Min groot herbivore kom in die fynbosbioom voor omdat die fynbos bestaan uit klein blare en baie takke met min voedingswaarde. Kleiner herbivore soos die Grysbok kom voor in die fynbosbioom aangesien hulle aangepas het om die klein blare te kan vreet.

’n Hoë aanwas van herbivore kan lei tot die beskadiging van die fynbosbioom aangesien van die plante stadig groei weens grond en klimaat toestande. Die aanwas van herbivore word beperk deurdat plante wat hul oormaat koolstof verwerk sodat hulle giftig is asook meganiese beskerming soos dorings. Die vesel, waks en kurkstof van die fynbos maak dit moeilik vir herbivore om die fynbos te verteer.

Voëls en insekte[wysig]

Sommige fynbos plante help diere deur koolstofryke nektar te vervaardig. Die hoë suikerinhoud lok verskillende diere en insekte wat op hulle beurt weer bydrae tot die bestuiwing van die plante.

Insekte soos miere dra die sade van die fynbos plante in hul neste waar dit veilig is teen brand en die geleentheid kry om te ontkiem. Die miere eet die omhulsel en los die sade sodat die sade ontkiem.

Knaagdiere[wysig]

Knaagdiere kom algemeen voor. Sommige Proteas, is afhanklik van knaagdiere, vir bestuiwing. Die knaagdiere word gelok deur die reuk van die plante en hul suikerryke nektar. Terwyl die knaagdier aan die nektar drink sal stuifmeel vasklou aan hul neuse en sodoende oorgedra word die een plant na ‘n ander. Molrotte eet die knolle van die fynbos plante maar moet kieskeurig wees aangesien sommige knolle gifstowwe bevat om die plant te beskerm teen die knaagdiere. Reptiele en amfibieë Molslange kom voor in die fynbos gebied wat jag maak op molrotte en molle.

Ander reptiele wat in die gebied voorkom is die Geometriese skilpad, wat beskou word as die wêreld se tweede skaarste skilpad, asook die bloukopkoggelmander. Die fynbos bioom bevat ‘n unieke klomp paddas wat slegs in die fynbos bioom voorkom. Die fynbos huisves meer as die helfte van Suid Afrika se padda spesies. 29 van die paddasoorte word net in die fynbos gevind soos byvoorbeeld die mikro padda, die Kaapse platanna en die Tafelberg spookpadda. Laasgenoemde kom slegs voor in die snelvloeiende riviertjies op Tafelberg.

Karnivore[wysig]

Klein alleenlopende katsoorte soos die luiperd en rooikat kom voor in die fynbos bioom wat jag maak op die klein herbivore. Die karnivore is ook aangepas om hoog te kan spring sodat hulle voëls uit die lug kan vang.

Natuurlike hulpbronne[wysig]

Plante soorte soos rooibos en heuningbos word op groot skaal verbou en geoes van ekonomiese belang. Beide rooibostee en heuningbostee(bergtee) is belangrike uitvoerprodukte vir die streek waar die plantsoorte groei. Blom oeste van die fynbos vorm ‘n industrie wat meer as R50mil per jaar se omset het, en verskaf werk aan meer as 15000 mense.

Rooibos[wysig]

Rooibos se blare word geoes, gekneus en in die son gelaat om te oksideer, waarna hulle hul kenmerkende rooi kleur verkry. Hierdie produk word dan gekook of in water laat lê soos tee, om 'n drankie te maak wat beide warm en koud geniet word. Die produk word ook gereeld as "rooi tee" bemark. Rooibos is veral belangrik in gesondheids- en skoonheidsprodukte. Rooibos is vry van kafeïen en bevat 'n geurstof wat gevind word in medisinale kruie wat gebruik word om vel- en sirkulasieprobleme mee te behandel. Rooibos het 'n besonder hoë vitamien C-inhoud en het min tannien. Japannese navorsing dui aan dat rooibos stowwe bevat wat die immuunstelsel help om virusinfeksies af te weer Ander voorgestelde voordele sluit in: Anti-inflammatoriese en anti-allergiese eienskappe

  • verligting van hooikoors, asma en allergieë
  • verligting van slapeloosheid en spanning
  • verligting van hardlywigheid, maagkrampe en koliek in klein kinders
  • verligting van velprobleme soos akneë, ekseem en doekuitslag

Heide[wysig]

Sewejaartjies, is kommersieel belangrik vir die gedroogde blom-nywerheid. Kaapse of matras-sewejaartjie, se groot, wit blomme was eenmaal gebruik om matrasse vol te stop.

Rietveld[wysig]

Rietveld word geoes vir hul uitstekende dekriet, ‘n riet wat gebruik word vir dakbedekking. Die dekriet industrie se omset is R17mil per jaar.

Proteas[wysig]

Proteas dra by tot werkskepping, die Proteas word geoes vir blommerangskikkings Baie toeriste kom elke jaar om hierdie unieke en pragtige blom te beskou. Een werk word geskep vir elke tien toeriste wat die fynbos bioom besoek.

Bedreigings[wysig]

Proteas na 'n veldbrand.

Baie plante van die fynbos koninkryk het al reeds uitgesterf en 1000 soorte spesie plante is bedreig.

Die meeste plante word verwoes as gevolg van stedelike uitbreiding rondom Kaapstad, uitbreiding van landbou-aktiwiteite en verspreiding van uitheemse plantesoorte.

Menslike teenwoordigheid veroorsaak brande teen ’n hoër reëlmaat as wat goed is vir die bioom se voortbestaan.

Indringer insekte soos die Witpootmier en Argentynse mier bedreig die fynbos aangesien hierdie miere, nie net die omhulsel van sade eet soos inheemse miere nie, maar die sade in geheel verorber en voortplanting van die fynbos in perk.

Swak bestuur en besoedeling van waterbronne en riviere kan ook die fynbos bioom beskadig.

Protea susannae, 'n tweede, lokale soort van protea veld wat op diep, meer vrugbare sandveld voorkom, word besonder bedreig as gevolg van indringing deur uitheemse rooikrans en portjackson-wilgers.

Baie van die natuurlike rietveld is reeds vernietig deur veranderings in die dreineringspatrone en ploegwerk. Sommige Rietveld word bedreig deur oormatig geoes te word as dekriet vir behuising.

Trivia[wysig]

  • Die Koningsprotea is die nasionale blom van Suid-Afrika.
  • Fynbos is ‘n oeroue plantsoort wat gespaar is in die grootskaalse uitwissing wat in die noordelike halfrond voorgekom het tydens die ystydperk wat ongeveer ‘n 100000 jaar gelede plaasgevind het. Sommige van die plantspesies is meer as 60 miljoen jaar oud.

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Fynbos (kategorie)

Bronne[wysig]

  • Vanaf "Kaapse fynbos" tot "Asteragtige fynbos" is 'n vertaling en aanpassing van die toerismeblad van die Hangklip-Kleinmond Toerisme Buro. Publieke materiaal, gebruik met verlof.