Sterrewag

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Die Sphinxsterrewag op die Jungfraujoch in die Switserse Alpe; hooggeleë sterrewagte word minder deur atmosferiese turbulensie belemmer.

'n Sterrewag is 'n ligging wat afgesonder word vir deurlopende waarneming van hemelsvoorwerpe en kosmiese prosesse, en van die gepaste hulpmiddele voorsien word vir die insameling en storing van waarnemingsdata.

'n Sterrewag is 'n observatorium vir sterrekundige doeleindes, terwyl observatoria in die breë toegespits kan wees op allerlei waarnemings, insluitend klimatologie, meteorologie, geologie, oseanografie of vulkanologie. Histories het sterrewagte oor beperkte hulpmiddelle beskik soos byvoorbeeld 'n astronomiese sekstant vir die meting van die hoekgroottes tussen sterre, of soos Stonehenge wat slegs beskik oor klipmerkers wat op sekere astronomiese verskynsels gerig is.

Grondgebaseerde sterrewagte[wysig]

Grondgebaseerde sterrewagte, is naamlik die sterrewagte wat op die aardoppervlak geleë is, en word aangewend vir waarnemings in die radio en sigbare lig gedeeltes van die elektromagnetiese spektrum. Meeste optiese teleskope word gehuisves binne 'n koepel of soortelyke struktuur, om die delikate instrumente teen die weer te beskerm. Teleskoopkoepels het 'n kier of ander dakluik wat tydens waarneming geopen word, en gesluit word wanneer die teleskoop nie gebruik word nie. In meeste gevalle, kan die hele bokant van die teleskoopkoepel geroteer word om die instrument te rig op enige seleksie van die naghemel. Radioteleskope het gewoonlik nie koepels nie.

Paranalsterrewag, tuiste van die Baie Groot Teleskoop, 'n rooster van vier groot (8.2 meter deursnit) teleskope.

By optiese teleskope, word hul grondgebaseerde observatoria vêr van die bevolking se hoofsentra geplaas, om die effekte van ligbesoedeling te vermy. Die ideale liggings vir moderne sterrewagte is liggings wat beskik oor donker naghemele, 'n groot persentasie onoortrokke nagte per jaar, droë lug, en hoë hoogtes bo seespieël. Op hoë hoogtes, is die aardatmosfeer dunner, wat die gevolge van atmosferiese turbulensie minimeer, en beter astronomiese "sig" ten gevolg het.[1] Liggings wat aan die genoemde kriteria vir moderne sterrewagte voldoen sluit in die suidwestelike Verenigde State, Hawaii, Kanariese Eilande, die Andes, en hoë berge in Meksiko soos die Sierra Negra.[2] Die mees vername sterrewagte sluit in die Mauna Kea-sterrewag en Kitt Peak Nasionale Sterrewag in die VSA, Roque de los Muchachos-sterrewag in Spanje, en die Paranalsterrewag in Chili.

'n Spesifieke navorsingstudie wat in 2009 uitgevoer is toon aan dat die beste moontlik lokaal vir grondgebaseerde waarnemings op aarde Rif A is - geleë in die sentrale deel van Oos-Antarktika.[3] Hierdie lokaal bied die minste atmosferiese versteurings en die beste sigbaarheid.

Hoogsgeleë sterrewagte[wysig]

Sedert die mid-20ste eeu, is 'n aantal sterrewagte op besonder hoë hoogtes opgerig, naamlik bo 4 000-5 000 m (13 000-16 000 vt). Die grootste en vernaamste hiervan is die Mauna Kea-sterrewag, geleë naby die kruin van 'n 4 205 m (13 796 vt) vulkaan in Hawaii. Die Chacaltaya Astrofisiese Observatorium in Bolivië, op ‘n hoogte van 5 230 m (17 160 ft), was die wêreld se hoogste permanente sterrewag[4] vanaf die datum van oprigting in die 1940's tot in 2009. Dit is nou oortref deur die nuwe Universiteit van Tokio se Atacamasterrewag,[5] ‘n optiese-infrarooiteleskoop op ‘n afgeleë 5 640 m (18 500 vt) bergtop in die Atacamawoestyn van Chili.

Radiosterrewagte[wysig]

Beginnend in die 1930's, is radioteleskope opgerig vir aanwending in die studieveld van radioastronomie. Hierdie instrumente, of versamelings daarvan, bestaan uit buitegeboue vir ondermeer die kontrolesentra, datareduksiesentra, en onderhoudgeriewe. Radio-observatoria word soortgelyk vêr van bevolkingsentra opgestel om elektromagnetiese steurings vanaf radio-, TV-, radar- en ander EM-uitsaaiers te voorkom. Maar anders as by optiese sterrewagte, word radiosterrewagte in valleie geplaas om hul verder van EM-uitstraling af te skerm. Sekere van die toonaangewende radio-observatoria is geleë te Socorro, in Nieu-Meksiko, VSA, Jodrell Bank in die Verenigde Koninkryk, Arecibo, Puerto Rico, Parkes in Nieu-Suid-Wallis, Australië en Chajnantor in Chili.

Aëronautiese sterrewagte[wysig]

Aëronautiese sterrewagte geniet 'n hoogtevoordeel bo grondgebaseerde installasies, deurdat dit bo sekere lae van die aardasmosfeer kan funksioneer. Maar hulle beskik ook oor 'n voordeel bo ruimteteleskope - die instrumente kan vinniger en meer koste-effektief ontplooi, herstel, en hertoegerus word. Die Kuiper Aëronautiese Observatorium en die Stratosferiese Observatorium vir Infrarooi-astronomie gebruik vliegtuie om in infrarooi waar te neem, 'n spektrumsegment wat deur atmosferiese waterdamp geabsorbeer word. Ballonne vir X-straalastronomie is in 'n aantal lande aangewend vir aërostatiese waarnemings.

Verwysings[wysig]

  1. Chaisson, Eric; McMillan, Steve (2002). Astronomy Today, Fourth Edition. Prentice Hall, 116–119. 
  2. Chaisson, Eric; McMillan, Steve (2002). Astronomy Today, Fourth Edition. Prentice Hall, 119. 
  3. Saunders, Will; Lawrence, Jon S.; Storey, John W. V.; Ashley, Michael C. B.; Kato, Seiji; Minnis, Patrick; Winker, David M.; Liu, Guiping et al. (2009), "Where Is the Best Site on Earth? Domes A, B, C, and F, and Ridges A and B", Publications of the Astronomical Society of the Pacific 121 (883): 976–992, doi:10.1086/605780 
  4. Zanini, A.; Storini, M., en Saavedra, O. (2009). “Cosmic rays at High Mountain Observatories”. Advances in Space Research 44 (10): 1160–1165. DOI:10.1016/j.asr.2008.10.039.
  5. Yoshii, Yuzuru; et al (11 Augustus 2009). “Die 1m teleskoop by die Atacamasterrewag is in wetenskaplike gebruik gestel, deur waarneming van die Waterstofemissielyn van die Melkweg se Kern in Infrarooilig”. Press Release. Wetenskapskool, die Universiteit van Tokio. URL besoek op 21 Desember 2009.

Verdere leesstof[wysig]

  • Aubin, David, Charlotte Bigg, en H. Otto Sibum, red. The Heavens on Earth: Observatories and Astronomy in Nineteenth-Century Science and Culture (Duke University Press; 2010) 384 bladsye; Onderwerpe sluit in sterrekunde as 'n militêre wetenskap in Swede, die Pulkovo-observatorium in die Rusland van Tsaar Nikolaas I, en fisika en die sterrekundige gemeenskap in die laat 19de-eeuse Amerika.
  • Brunier, Serge, et al. Great Observatories of the World (2005) uittreksel en teksnavraag
  • McCray, W. Patrick. Giant Telescopes: Astronomical Ambition and the Promise of Technology (2004), laat 20ste eeuse V.S.A.
  • Malphus, Benjamin K. The History of Radio Astronomy and the National Radio Astronomy Observatory: Evolution Toward Big Science (1996)
  • Sage, Leslie, en Gail Aschenbrenner. A Visitor's Guide to the Kitt Peak Observatories (2004)

Eksterne skakels[wysig]

Commons
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Observatoria (bladsy)