Vulkaan

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Ojos del Salado (6 893 meter) in Argentinië, die hoogste vulkaan ter wêreld.
Rook uit die Bromo- en Semeru-vulkaan op Java in Indonesië.

’n Vulkaan is ’n geologiese landvorm (normaalweg ’n berg) wat ontstaan deurdat magma uit die binnekant van ’n planeet deur die kors uitbars. Daar is ook ander soorte vulkane: ysvulkane (veral op die mane van Jupiter, Saturnus en Neptunus); en moddervulkane. Op die aarde is vulkane geneig om voor te kom naby die rande van tektoniese plate, hoewel daar ’n paar uitsonderings is.

Die woord "vulkaan" is waarskynlik afgelei van die vulkaniese eiland Volcano in die Eoliese eilandgroep in Italië. Dié se naam is weer ontleen aan die Latynse vulcanus wat "vurig" beteken en ’n afleiding is van Vulcan, die god van vuur in die Romeinse mitologie.

Vulkaniese kraters[wysig]

Kraters op Kameroenberg.

’n Krater is waarskynlik die mees sigbare deel van ’n vulkaan. Dit bestaan uit ’n kom, gewoonlik rond, waaruit gas en lawa ontsnap. Sommige vulkane bestaan uit slegs ’n krater, sonder veel van ’n berg daarrondom; maar in die meeste gevalle is die krater bo-op ’n berg en toring dit uit tot hoë hoogtes. Vulkane met een hoofkrater is gewoonlik keëlvormig.

Vulkaankraters kom ook voor op die Maan, Mars, Venus, and Io.

Vorme[wysig]

Van die bekendste vulkaanvorms is:

Skildvulkaan[wysig]

’n Skild- of koepelvulkaan is ’n vulkaniese formasie met ’n breë basis en sagte hellings. Dit word deur opeenvolgende dun, wydverspreide lawavloeiings opgebou. Hulle lyk meer soos ’n omgekeerde bak as na ’n keël. Dié soort vulkane word in Ysland en Hawaii aangetref.

Keëlvulkaan[wysig]

’n Keëlvulkaan is die eenvoudigste vulkaanformasie, met steil hange en ’n afgeplatte kruin. Die vulkaan bestaan byna geheel en al uit gestolde lawa en as wat om ’n pyp opgebou het. Die keël is gewoonlik betreklik laag en word in die eerste paar maande of jare van die vulkaan se bestaan gevorm. Die Meksikaanse vulkaan Paricutin is ’n voorbeeld van ’n keëlvulkaan.

Stratovulkaan[wysig]

Stratovulkane of samegestelde vulkane is ’n groot vulkaniese formasie wat oor honderde jare opgebou is. Hulle bestaan uit afwisselende lae lawa en brokstukke. Die hange is minder steil as dié van ’n keël en die kruin loop gewoonlik meer spits. Foedjijama in Japan en Etna in Italië is voorbeelde hiervan.

Supervulkaan[wysig]

Supervulkane is massiewe vulkane wat nie ’n keël tydens uitbarstings vorm nie, maar reusagtige kalderas of kraters in die grond agterlaat. Hierdie kalderas word meestal as gevolg van ’n hewige uitbarsting gevorm, maar kan ook as gevolg van die instorting van die krater ontstaan.

Ondersese vulkaan[wysig]

Ondersese vulkane is vulkane op die bodem van die see. Soms word soveel materiaal uitgewerp dat die vulkaniese keël as ’n eiland bo die oppervlak van die see uitstyg. Anak Krakatau is ’n voorbeeld hiervan.

Eksterne skakels[wysig]