Achaemenidiese Ryk

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
𐎧𐏁𐏂
Xšassa

Achaemenidiese Ryk
Median Empire.jpg
Map Anatolia ancient regions-en.svg
Ancient Egypt map-en.svg
550–330 v.C. Vergina Sun - Golden Larnax.png
Ancient Egypt map-en.svg
Vlag Wapenskild
Vlag Wapen
Ligging of Persië
Die Achaemenidiese Ryk op sy grootste onder Dareios I van Persië (522–486 v.C.)
Hoofstad Babilon[1] (hoof-hoofstad), Pasargadae, Ecbatana, Soesa, Persepolis
32°32′N 44°25′O / 32.533°N 44.417°O / 32.533; 44.417Koördinate: 32°32′N 44°25′O / 32.533°N 44.417°O / 32.533; 44.417
Taal/Tale Oud-Persies (ampstaal),[2] Oud-Aramees, Akkadies,[3] Medies, Antieke Grieks,[4] Elamities,[5] Sumeries, Egipties, baie ander
Godsdiens Zoroastrisme, Babiloniese godsdiens[6]
Regering Monargie
Koning (xšāyaϑiya) of Koning van konings (xšāyaϑiya xšāyaϑiyānām)
 - 559–529 v.C. Kores die Grote (eerste)
 - 336–330 v.C. Darius III (laaste)
Historiese tydperk Klassieke oudheid
 - Persiese rewolusie 550 v.C.
 - Verowering van Lidië 550 v.C.
 - Verowering van Babilon 539 v.C.
 - Verowering van Egipte 525 v.C.
 - Grieks-Persiese oorloë 499–449 v.C.
 - Korinthiese oorlog 395–387 v.C.
 - Verowering deur Alexander die Grote 330 v.C.
Oppervlakte
 - 500 v.C.[7][8][9][10] 5 500 000 km2
2 123 562 sq mi
 - 480 v.C.[11][9][10] 8 000 000 km2
3 088 817 sq mi
Bevolking
 - 500 v.C.[7][8][9][10] skatting 17 000 000 
     Digtheid 3,1 /km² 
8 /sq mi
 - 480 v.C.[11][9][10] skatting 35 000 000 
     Digtheid 4,4 /km² 
11,3 /sq mi
Geldeenheid Daric, siglos

Die Achaemenidiese Ryk (Oud-Persies: 𐎧𐏁𐏂, Xšassa, letterlik: "Die Ryk"[12]), ook bekend as die Eerste Persiese Ryk[13] of die Ou-Persiese Ryk, was 'n ryk in Wes-Asië wat deur Kores die Grote gestig is. Op sy grootste uitbreiding het dit van die Balkanskiereiland en Oos-Europa in die weste tot die Indusvallei in die ooste gestrek; met 'n oppervlakte van 5,5[7][8] (of 8[11]) miljoen vierkante kilometers was dit groter as enige vorige ryk in die geskiedenis. Dit het mense van verskeie afkomste en godsdienste gehuisves en is bekend vir sy suksesvolle model van 'n gesentraliseerde, burokratiese bestuur (deur satrape onder die koning van konings), vir die oprigting van infrastruktuur soos die pad- en posstelsel, die gebruik van 'n amptelike taal in al sy gebiede, en die ontwikkeling van siviele dienste en 'n groot professionele weermag. Die Achaemenidiese ryk se sukses het die ontwikkeling van soortgelyke stelsels in latere ryke aangemoedig.[14]

Geanimeerde kaart van die Achaemenidiese Ryk se uitbreiding
Uitbreiding van die Achaemenidiese Ryk

In die sewende eeu v.C. het die Perse hulle in die suidwestelike gedeelte van die Irannese hoogland in die streek Persis gevestig,[15] wat vervolgens hul hartland sou word.[16] Vanaf hierdie streek het Kores die Grote Mede, Lidië en die Nieu-Babiloniese Ryk verslaan en die Achaemenidiese Ryk opgerig. Alexander die Grote, 'n ywerige bewonderaar van Kores die Grote,[17] het die meeste van die ryk teen 330 v.C. verower.[18] Na Alexander se dood het die meeste van die ryk se vroeëre gebied onder die gesag van die Ptolemeïese Ryk en Seleukidiese Ryk geval, benewens kleiner gebiede wat teen dié tyd hul onafhanklikheid verkry het. Die Irannese elite van die sentrale hoogland het in die 2de eeu v.C. die mag herwin en die Partiese Ryk gestig.[16]

Die Achaemenidiese Ryk is in die Westelike geskiedenis bekend as mededinger van die Griekse stadstate tydens die Grieks-Persiese oorloë en vir die bevryding van die Joodse gevangenes in Babilon. Die historiese ruim van die ryk het ver buite sy territoriale en militêre invloede gestrek en ook kulturele, sosiale, tegnologiese en godsdienstige invloede ingesluit. Benewens die voortdurende konflik tussen die twee state het baie Atheners Achaemenidiese gebruike in 'n wedersydse kulturele uitruiling in hul daaglikse lewe oorgeneem,[19] sommige was in diens van of verbonde aan die Persiese konings. Die invloed van Kyros se edik word in Joods-Christelike tekste genoem en die ryk was deel van die Zoroastrisme se verspreidingsgebied tot in China. Die ryk het ook die toon aangegee vir die politiek, erfenis en geskiedenis van Iran (ook bekend as Persië).[20]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (en) Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. 
  2. (en) Josef Wiesehöfer, Ancient Persia, (I.B. Tauris Ltd, 2007), 119.
  3. (fr) Harald Kittel; Armin Paul Frank; Juliane House; Norbert Greiner; Brigitte Schultze; Werner Koller (2007). Traduction: encyclopédie internationale de la recherche sur la traduction. Walter de Gruyter. pp. 1194–95. ISBN 978-3-11-017145-7. 
  4. (en) Greek and Iranian, E. Tucker, A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity, ed. Anastasios-Phoivos Christidēs, Maria Arapopoulou, Maria Chritē, (Cambridge University Press, 2001), 780.
  5. (en) Iran vii. Non-Iranian Languages (1) Overview – Encyclopaedia Iranica”. Encyclopedia Iranica. URL besoek op 8 Februarie 2017.
  6. (en) Boiy, T. (2004). Late Achaemenid and Hellenistic Babylon. Peeters Publishers. p. 101. ISBN 978-90-429-1449-0. 
  7. 7,0 7,1 (en) (December 2006) “East-West Orientation of Historical Empires”. Journal of World-systems Research 12 (2). Besoek op 12 September 2016.
  8. 8,0 8,1 (en) (1979) “Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D”. Social Science History 3 (3/4). doi:10.2307/1170959.
  9. 9,0 9,1 (en) Morris, Ian; Scheidel, Walter (2009). The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium. Oxford University Press. p. 77. ISBN 978-0-19-975834-0. 
  10. 10,0 10,1 (en) Morris, Ian, 1960-, Scheidel, Walter, 1966- (2009). The dynamics of ancient empires : state power from Assyria to Byzantium. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-970761-4. 
  11. 11,0 11,1 (en) Brzezinski, Zbigniew (2012). Strategic vision : America and the crisis of globalpower (PDF). New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-02955-6. OCLC 787847809. 
  12. (en) A. Shapour Shahbazi (2012). Daryaee, Touraj, red. The Oxford handbook of Iranian history. Oxford: Oxford University Press. p. 131. ISBN 978-0-19-973215-9. doi:10.1093/oxfordhb/9780199732159.001.0001. 
  13. (en) Sampson, Gareth C. (2008). The Defeat of Rome: Crassus, Carrhae and the Invasion of the East. Pen & Sword Books Limited. p. 33. ISBN 978-1-84415-676-4. 
  14. (en) Schmitt Achaemenid dynasty (i. The clan and dynasty)
  15. (en) http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/opeol-MG-X.html Macdonell and Keith, Vedic Index. Radhakumud Mookerji (1988). Chandragupta Maurya and His Times (bl. 23). Motilal Banarsidass Publ. ISBN 81-208-0405-8.
  16. 16,0 16,1 (en) David Sacks; Oswyn Murray; Lisa R. Brody; Oswyn Murray; Lisa R. Brody (2005). Encyclopedia of the ancient Greek world. Infobase Publishing. p. 256. ISBN 978-0-8160-5722-1. 
  17. (en) Ulrich Wilcken (1967). Alexander the Great. W.W. Norton & Company. p. 146. ISBN 978-0-393-00381-9. 
  18. (en) Taagepera, Rein (1979). “Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D”. Social Science History 3 (3/4). doi:10.2307/1170959.
  19. (en) Margaret Christina Miller (2004). Athens and Persia in the Fifth Century BC: A Study in Cultural Receptivity. Cambridge University Press. p. 243. ISBN 978-0-521-60758-2. 
  20. (en) Vesta Sarkhosh Curtis; Sarah Stewart (2005). Birth of the Persian Empire. I.B.Tauris. p. 7. ISBN 978-1-84511-062-8. 

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]