Xhosa

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Xhosa
isiXhosa
Gepraat in: Vlag van Lesotho Lesotho
Vlag van Suid-Afrika Suid-Afrika 
Gebied: Oos-Kaap, Wes-Kaap
Totale sprekers: 8,2 miljoen (moedertaal, 2011)[1]
11 miljoen (tweede taal in Suid-Afrika, 2002)[2] 
Rang: 90
Taalfamilie: Niger-Kongo
 Atlanties-Kongo
  Volta-Kongo
   Benue-Kongo
    Bantoïed
     Suidelike Bantoïed
      Bantoetale
       Suidelike Bantoetale
        Nguni
         Xhosa 
Skrifstelsel: Latynse alfabet 
Amptelike status
Amptelike taal in: Vlag van Suid-Afrika Suid-Afrika
Vlag van Zimbabwe Zimbabwe
Gereguleer deur: Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad
Taalkodes
ISO 639-1: xh
ISO 639-2: xho
ISO 639-3: xho
Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van Xhosataliges in 2011:
██ 0–20% ██ 20–40% ██ 40–60%
██ 60–80% ██ 80–100%

Geografiese verspreiding van Xhosa in Suid-Afrika ná bevolkingsdigtheid per vierkante kilometer in 2011:
██ <1 /km² ██ 1–3 /km² ██ 3–10 /km² ██ 10–30 /km² ██ 30–100 /km²
██ 100–300 /km² ██ 300–1000 /km² ██ 1000–3000 /km² ██ >3000 /km²

Drietalige regeringsgebou-teken in Afrikaans, Engels en Xhosa in Stellenbosch
Henry Hare Dugmore, 'n Engelsman wat vlot in Xhosa geword het en die eerste vertaling van die Bybel in Xhosa in 1859 gepubliseer het

Xhosa (isiXhosa [isikǁʰɔ́ːsa] in Xhosa) is die taal van die Xhosas en is een van die elf amptelike landstale van Suid-Afrika. Dit word deur sowat 8,2 miljoen mense as moedertaal gepraat (2011-sensus). Dit maak dit die taal met die tweede meeste moerdertaalsprekers in Suid-Afrika ná Zoeloe. Omtrent 11 miljoen mense gebruik Xhosa as tweede taal, en dit is die tweede mees verspreide taal in Suid-Afrika. Die taal is ook nou verwant aan Zoeloe en is deel van die Nguni-taalfamilie: Xhosa en Zoeloe is onderling verstaanbaar en kan byna as dialekte van dieselfde taal gesien word. Xhosa is een van die amptelike tale van Zimbabwe.

Die taal was oorspronklik slegs 'n spreektaal gewees (soos baie ander inheemse tale van Afrika). Eers sedert persone van Europese afkoms, soos die Engelsman Henry Hare Dugmore, die taal bestudeer en 'n grammatika ontwikkel het vir 'n geskrewe taal, kon mense ook in Xhosa skryf. Alle oorvertellings was dus mondelings, of in 'n ander taal wat neergeskryf kon word. Daarom is dit ook moeilik om geskrewe geskiedenis te vind.

Woorde[wysig | wysig bron]

Algemene woorde en frases:

Afrikaans Xhosa
Welkom Ulwamkelo (naamwoord) / Amkela (werkwoord)
Dankie Enkosi
Baie dankie Enkosi kakuhle
Goeiedag / Hallo Molo (enkelvoud) / Molweni (meervoud)
Totsiens Sala kakuhle (bly wel) / Hamba kakuhle (gaan wel)
Rook verbode Akutshaywa
Geen ingang Akungenwa
Pasop vir die trap Lumkela isinyuko
Pasop! Lumka!
Skink; drink (vloeistof) Galela; sela
Veels geluk met jou verjaarsdag Min'emnandi yokuzalwa
Seisoengroete Imibuliso Yelixesha Lonyaka
Geseënde Kersfees Krisimesi emnandi
Geseënde Kersfees en voorspoedige Nuwejaar Krisimesi emnandi nonyaka omtsha onamathamsanqa
Hoe gaan dit? Unjani?

Grammatika[wysig | wysig bron]

Nes in ander Bantoetale speel in Xhosa se grammatika die voorvoegsels wat die selfstandige naamwoord se klasse aangee of daarna verwys 'n baie belangrike rol. In Xhosa is daar nog 13 klasse wat onderskei kan word. In proto-Bantoe was dit 25 gewees en in Xhosa grammatika word gewoonlik die nummering van proto-Bantoe aangehou. Xhosa het die klasses 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,14 en 15. Klasses 12, 13 en 16-25 kom nie meer voor nie.

Selfstandige naamwoorde[wysig | wysig bron]

Naamvalle[wysig | wysig bron]

Daar is drie naamvalle wat onderskei kan word, die nominatief, die vokatief en die lokatief. Daar bestaan 'n vierde vorm, die predikatiefvorm wat nie regtig 'n naamval genoem kan word nie.

Nominatief[wysig | wysig bron]

Alle selfstandige naamwoorde het in die nominatief 'n voorvoegsel wat gewoonlik uit twee dele opgebou is, hoewel soms die tweede deel weggelaat word. Byvoorbeeld:

Klasse 1
umntu - (die) mens; die stam is -ntu en die voorvoegsel um- bestaan uit die voorklinker u- en die element -m-.
uJoni - John; die stam is Joni en in hierdie geval word net die voorklinker u- gebruik
Klasse 5
iliso - (die) oog; die stam is -so; die voorklinker is i- en die tweede element -li-
ihashe - (die) perd; die stam is -hashe; daar is net 'n voorklinker i-. Die tweede element (-li-) word weggelaat.
Vokatief[wysig | wysig bron]

Die voorklinker word weggelaat, indien die woord as a vokatief gebruik word of indien die sin 'n negatiewe betekenis het. Dit kan beteken dat die tweede deel weer terugkeer:

Andiboni mntu -- ek sien geen mens (Die voorklinker u- word weggelaat)
Andiboni lihashe -- ek sien geen perd (Die voorklinker i- word weggelaat, maar die weggelate element -li- keer terug).
Oomama - die moeders (Die voorvoegsel 'abo' het 'oo' geword)
Bomama! - Moeders (Die tweede deel bo- keer terug in die vokatief)
Lokatief[wysig | wysig bron]

In die lokatiefnaamval verander die voorklinker

iRhawutini -- die stad Johannesburg
eRhawutini -- in Johannesburg

Sommige lokatiewe kry ook 'n agtervoegsel -ini wat palatalisasie kan veroorsaak

umzi - emzini --(in die) nedersetting
umlambo - emlanjeni -- (in die) rivier

Die lokatief dui meestal 'n plek aan, maar daar is ander betekenisse:

inkosi -- hoof, baas
Nkosi! -- Here!
enkosi! -- dankie!
Predikatief[wysig | wysig bron]

Die predikatiefvorm kry nóg 'n voorvoegsel. Dit is ng- vir klasse 1 en l- vir klasse 5. Dit word gebruik waar Afrikaans die koppelwerkwoord "wees" gebruik:

uJoni ungumntu -- John is 'n mens

Dit word egter ook in passiewe sinne gebruik, waar Afrikaans die agens met "deur" aangee:

uJoni uyabonwa lihashe -- John word deur die perd gesien.

Ooreenkomende voorvoegsels[wysig | wysig bron]

Die voorvoegsel gee aan tot watter klasse die selfstandige naamwoord behoort. Vir umntu is dit klasse 1, vir ihashe klasse 5. Ander woorde in die sin wat na dié woord verwys kry 'n ooreenkomende voorvoegsel om na hierdie klasse aan te dui. Byvoorbeeld vir 'n werkwoord soos -hamba wat loop beteken:

umntu uyahamba
ihashe liyahamba.
Klasse 1 en 2[wysig | wysig bron]

Hierdie twee klasses bevat veral mense, persone of organisasie. Klasse 2 is gewoonlik die meervoud van klasse 1

Daar is twee subklasses. Die een het 'n volledige voorvoegsel, die ander 'n gereduseerde.

Die volledige voorvoegsels is um- (klasse 1) en aba- (klasse 2)

umfundi -- abafundi (student -studente)

Vir persoonsname word die gereduseerde voorvoegsels u- en oo- gebruik

uThemba -- ooThemba (Themba -- Themba hulle)

Die voorvoegsel vir die werkwoord is u- en aba-

umfundi uyahleka -- abafundi bayahleka (die student(e) lag)
Klasse 3 en 4[wysig | wysig bron]

Dit is veral bome, riviere en ander goeters wat in die natuur gevind word. Klasse 4 is gewoonlik die meervoud van klasse 3

Die voorvoegsels is um- (3) en imi- (4)

Klasse 5[wysig | wysig bron]

Die voorvoegsel is i(li)- Die volledige voorvoegsel word net vir stamme met een lettergreep gebruik. Langer woord kry i-, maar die -li- element keer terug in die vokatief en die negatief.

Sommige woorde in hierdie klasse gee goeters weer dat in pare voorkom soos 'n oog.

Die meervoude is gewoonlik in klasse 6

Die werkwoord kry li-

Klasse 6[wysig | wysig bron]

Hierdie klasse kan meervoude van klasse 5 wees, maar dit kan ook woorde met 'n kollektiewe betekenis wees, soos volke of stowwe.

amanzi - water
amandla - mag
amaBhulu - Afrikaners, Boere

Die voorvoegsel is ama-

Die werkwoord kry a-

Klasse 7 en 8[wysig | wysig bron]

Die voorvoegsel is isi- en izi-. Die werkwoord kry si- en zi-. Hierdie klasse bevat alle tale of ook gewoontes, kulturele gebruike.

umXhosa -- 'n Xhosa (persoon)
isiXhosa -- die Xhosataal

Ook leenwoorde wat met s- begin kan in hierdie klasse kom:

isikolo -- izikolo (skool - skole)
Klasse 9 en 10[wysig | wysig bron]

Dit is 'n groot klasse wat die meeste leenwoorde bevat. Xhosa kan maklik 'n vreemde woord in die hele voorvoegselstelsel inlyf. Sit 'n i- daarvoor en dit is 'n nuwe Xhosawoord!

Die voorvoegsel kan i- of in- wees (9). Voor die meervoude is dit voluit izin- of izi-, maar dit word dikwels gereduseer tot iin- of ii-

Die werkwoord ky i- en zi-

Klasse 11[wysig | wysig bron]

Die voorvoegsel is u(lu)- en die werkwoord kry lu-

Indien daar 'n meervoud is, is dit in klasse 10

Klasse 14[wysig | wysig bron]

Die voorvoegsel is ubu- en die werkwoord kry bu-

Daar is gewoonlik geen meervoud en die vertaling in Afrikaans is dikwels 'n woord met 'n agtervoegsel soos -heid of -skap.

Klasse 15[wysig | wysig bron]

Die voorvoegsel is uku- en die werkwoord kry ku-

Hierdie klasse bevat die infinitiewe van die werkwoord wat ook as selfstandige naamwoord gebruik kan word

ukutya -- om te eet (ww); kos (s.nw).

Meerklassige woorde[wysig | wysig bron]

Eintlik is die idee dat 'n selfstandige naamwoord in 'n enkel- en 'n meervoud (dat wil sê net in twee klasses) sal/kan/moet voorkom 'n vooroordeel vanuit die Indo-Europese tale. In der waarheid kan 'n Xhosa woord in verskeie klasse voorkom. Byvoorbeeld die woorde umntu, abantu, isintu, uluntu, ubuntu is eintlik vyf vorme van dieselfde woord -ntu, wat in klasse 1, 2, 7, 11 en 13 kan voorkom. Dit geld ook vir umXhosa (1), amaXhosa (6), isiXhosa(7) en ubuXhosa(14).

Werkwoorde[wysig | wysig bron]

Imperatief[wysig | wysig bron]

Die gebiedende wys is eenvoudig die stam van die werkwoord. In die meervoud word -ni tegevoeg.

Jonga! -- Kyk!
Jongani! -- Kyk (julle)!

Infinitief[wysig | wysig bron]

Die infinitief van die werkwoord is 'n selfstandige naamwoord van klasse 15 en begin met die voorvoegsel uku- of indien die stam met 'n klinker begin: ukw- of uk-.

Daar is party agtervoegsels wat die betekenis van die werkwoord subtiel kan verander. Byvoorbeeld, werkwoorde het eie vorme vir die passief op -wa

ukubona - sien
ukubonwa - gesien word.

Die agtervoegsel -la betrek die werkwoord op 'n voorwerp, soos "be-" of "na" in Afrikaans

ukubonela - bekyk

Daar is dikwels ook 'n kausatiefvorm op -isa:

ukubonisa - toon

Soms is daar 'n resiproke vorm op -na

ukubonana - mekaar sien

Die negatief kry gewoonlik 'n dubbel ontkenning:

ukungaboni - nie sien nie

Indikatief[wysig | wysig bron]

Persoon /klasse Enkelvoud Meervoud
Onderwerp Voorwerp Onderwerp Voorwerp
1ste persoon ndi- -ndi- si- -si
2de persoon u- -ku- ni- -ni-
3e p./klasse 1+2 u- -m- ba- -ba-
3e p./klasse 3+4 u- -wu- yi- -yi-
3e p./klasse 5+6 li- -li- a- -wa-
3e p./klasse 7+8 si- -si- zi- -zi-
3e p./klasse 9+10 i- -yi- zi- -zi-
3e p./klasse 11 lu- -lu- - -
3e p./klasse 14 bu- -bu- - -
3e p./klasse 15 ku- -ku- - -

Die onderwerpe en voorwerpe het hulle eie voorvoegsels wat afhang van persoon en klasse, sien tabel. Die teenwoordige tyd (continuous tense) het -ya- tussen die onderwerp se voorvoegsel en die stam:

ndiyabona -- ek sien

Met 'n lydende voorwerp word dit:

ndiyakubona -- ek sien kou
ndiyalubona -- ek sien dit; waarby die "dit" verwys na 'n naamwoord uit klasse 11.

Die negatief het 'n dubbele ontkenning:

andiboni - ek sien nie
andikuboni - ek sien jou nie
andiluboni - ek sien dit(11) nie

Sien ook[wysig | wysig bron]

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (en) Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Xhosa”. Ethnologue. URL besoek op 21 Januarie 2016.
  2. (en) Webb, Vic. 2002. "Language in South Africa: the role of language in national transformation, reconstruction and development." Impact: Studies in language and society, 14:78

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]

Wikipedia
Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Xhosa
Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:

Taalhulpmiddels[wysig | wysig bron]

Sagteware in Xhosa[wysig | wysig bron]