Egiptiese piramide

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
’n Uitsig op die piramides by Giza. Van links is die drie grootstes: die Piramide van Menkaoere, van Chafra en van Choefoe. Die drie kleiner piramides op die voorgrond behoort tot die Menkaoere-kompleks.
Die Piramide van Chafra vanaf die Groot Sfinks.

Die Egiptiese piramides is antieke piramidevormige boustrukture in Egipte. Tot in 2008 is 138 piramides in dié land ontdek.[1][2] Die meeste is gebou as grafkelders vir die land se farao's en hul vroue tydens die periodes van die Ou en die Middelryk van Egipte.[3][4]

Die vroegste bekende Egiptiese piramides word aangetref by Saqqara, noordwes van Memphis. Die oudste van hulle is die Piramide van Djoser (gebou van 2630-2611 v.C.), tydens die 3de Dinastie. Dit is deur die argitek Imhotep ontwerp en word algemeen beskou as die wêreld se oudste monumentstruktuur van vormklipwerk.[5] Die raming van hoeveel werkers nodig sou wees om die piramides te bou, wissel van ’n paar duisend tot 100 000.[6]

Die bekendste Egiptiese piramides is dié by Giza, aan die buitewyke van Kaïro. Verskeie van die Giza-piramides word beskou as van die grootste strukture wat nog gebou is.[7] Die grootste een is die Piramide van Cheops (of Choefoe). Dit is die enigste van die Sewe Wonders van die Antieke Wêreld wat nog bestaan.

Historiese ontwikkeling[wysig | wysig bron]

Die Mastaba van Faraoen by Saqqara.

Teen die tyd van die vroegdinastiese tydperk is belangrike mense begrawe in vierkantige bousels bekend as mastabas.[8][9]

Die tweede histories aangetekende piramide se ontwerp word toegeskryf aan Imhotep; daar word geglo dit is as die grafkelder van farao Djoser ontwerp. Imhotep was sover bekend die eerste mens wat voorgestel het dat mastabas bo-op mekaar gestapel word om so ’n bouwerk te skep wat uit ’n aantal "trappe" bestaan wat al hoe kleiner word na bo. Die gevolg was die Trappiramide van Djoser, wat ontwerp is as ’n reusagtige trap wat die siel van die ontslape farao kon bestyg na die hemele. Imhotep se prestasie was so groot dat hy deur latere Egiptenare vergoddelik is.[10]

Die tyd waarin die meeste piramides gebou is, val saam met die hoogtepunt van absolutistiese farao-heerskappy. In dié tyd is die beroemdste piramides, dié by Giza, gebou. Namate die sentrale heerskappy afgeneem het, het die begeerte en vermoë om op ’n massiewe skaal te bou afgeneem, en latere piramides was kleiner asook vinniger en minder goed gebou.

Die Egiptiese sultan Al-Aziz Oethman (1171–1198) het probeer om die Giza-piramides te verwoes. Hy het handdoek ingegooi nadat hy die Piramide van Menkaoere beskadig het, want dit het ’n te enorme taak blyk te wees.[11]

Simboliek[wysig | wysig bron]

’n Diagram van die binnekant van die Groot Piramide. Die binneste lyn wys die huidige buitelyn en die buitenste lyn die oorspronklike profiel.

Die vorm van die Egiptiese piramides verteenwoordig waarskynlik die oerheuwel waaruit die aarde volgens die Egiptiese mitologie geskep is. Dit verteenwoordig ook die neerskynende strale van die son, en die meeste piramides is afgewerk met gepoleerde, hoogs weerkaatsende wit kalksteen sodat dit geblink het as ’n mens dit van ver af gesien het. Die name het ook na die son se ligkrag verwys, soos die "Suidelike Skynende Piramide" (die amptelike naam van die Geboë Piramide by Dahsjoer) en "Senwosret Skyn" (die Senwosret-piramide by el-Lahoen).

Hoewel algemeen aanvaar word dat die piramides as grafkelders gebou is, is daar meningsverskille oor die spesifieke godsdienstige beginsels daarvan. Een teorie is dat hulle ontwerp is as ’n soort "opstandingsmasjien".[12] Die Egiptenare het geglo die donker deel van die naglug waarom die sterre volgens hulle gedraai het, was die fisieke poort tot die hemele. Een van die nou gange wat van die hoofkamer van die Groot Piramide regdeur die struktuur strek, wys reg na die middel van hierdie deel van die lug. Dit laat kenners glo die piramides is dalk ontwerp om te dien as ’n middel waarmee die farao se siel reguit na die gode gestuur is.

Al die Egiptiese piramides is op die wesoewer van die Nyl gebou. Omdat die son daar ondergegaan het, is dit in die Egiptiese mitologie verbind met die doderyk.[13]

Getal en ligging van die piramides[wysig | wysig bron]

Karl Lepsius het in 1842 die eerste moderne lys van piramides opgestel; hy het 67 getel. Baie meer is later ontdek. In November 2008 was daar 118 bekende Egiptiese piramides.[3] Die ligging van Piramide 29, wat Lepsius die "Koplose Piramide" genoem het (moontlik dié van Menkaoehor), het ná sy ontdekking weer verlore geraak nadat dit met woestynsand bedek is, en dit is eers in 2008 herontdek.[14]

Baie piramides is in ’n swak toestand of in sand begrawe. As hulle sigbaar is, lyk hulle dikwels soos rommelhope. Argeoloë identifiseer en ondersoek dus dikwels voorheen onbekende strukture. Die mees onlangse piramide wat ontdek is, is dié by Saqqara van koningin Sesjesjet, moeder van die 6de-dinastiese farao Teti. Die ontdekking is op 11 November 2008 bekend gemaak deur Zahi Hawass, sekretaris-generaal van die Egiptiese Opperraad van Oudhede.[15]

Al die piramides, behalwe dié van die 3de-dinastiese Zawjet el-Amwat (of Zawjet el-Majitin), is op die wesoewer van die Nyl geleë, en die meeste is op ’n paar terreine gegroepeer. Die belangrikstes hiervan, van noord na suid, is:

Aboe Rawasj[wysig | wysig bron]

Die grootliks verwoeste Piramide van Djedefre.

Aboe Rawasj is die plek waar die heel noordelikste piramide voorkom (behalwe die ruïnes van Lepsioes s’n, Piramide 1)[4] – die grootliks verwoeste Piramide van Djedefre, seun en opvolger van Choefoe. Aanvanklik is geglo die piramide is nooit voltooi nie. Nou glo argeoloë die piramide is nie net voltooi nie, dit was omtrent net so groot soos die Piramide van Menkaoere, en dus sou dit een van die sowat ses grootstes gewees het.

Sy ligging naby ’n groot kruispad maak dit ’n maklike bron van klippe. Weens buiting het min oorgebly benewens ’n hoop klippe op ’n natuurlike heuwel wat deel van die piramide se kern gevorm het. ’n Klein aangrensende satelliet-piramide het beter bewaar gebly.

Giza[wysig | wysig bron]

’n Lugfoto van die Giza-kompleks.

Die Piramide van Choefoe word by Giza aangetref, asook die ietwat kleiner Piramide van Chafra, die middelslag-Piramide van Menkaoere, ’n paar klein satelliet-piramides bekend as koninginpiramides, en die Groot Sfinks.

Van die drie grotes het net die een van Chafra nog ’n bietjie van die oorspronklike gepoleerde kalksteen oor. Die piramide lyk groter as die aangrensende Chafra-piramide vanweë sy hoër ligging en sy helling, maar dit is kleiner in volume en hoogte.

Die Dodeakker van Giza is sedert die antieke tyd ’n gewilde toeristebestemming en het in die Hellenistiese tyd nog gewilder geword nadat Antipater van Sidon dit as een van die sewe wonders van die wêreld gelys het. Dit is die enigste van dié wonders wat vandag nog bestaan.

Zawjet el-Arjan[wysig | wysig bron]

Twee onvoltooide piramides uit die Ou Ryk word hier aangetref. Daar word geglo die mees noordelike een is die graf van farao Nebka en die meer suidelike een dié van die 3de-dinastiese farao Chaba. As dit waar is, kan Chaba se kort bewind die rede wees dat sy trappiramide nie voltooi is nie. Dit is vandag sowat 17 m hoog; as dit voltooi was, sou dit waarskynlik hoër as 40 m gewees het.

Aboesir[wysig | wysig bron]

Die Piramide van Sahoere by Aboe Sir.

Altesaam 14 piramides word hier aangetref; dit was die hoof koninklike dodeakker van die 5de Dinastie. Die gehalte is swakker as dié van die 4de Dinastie – dit dui moontlik op ’n afname in koninklike mag of ’n swakker ekonomie. Hulle is kleiner as vorige piramides en is van ’n plaaslike swakgehalte-kalksteen gebou.

Die drie grootste piramides is dié van Nioeserre, wat ook die beste bewaar gebly het, dié van Neferirkare Kakai en dié van Sahoere. Ook die onvoltooide Piramide van Neferefre word hier aangetref. Die meeste van die groot piramides by Aboe Sir is op dieselfde manier gebou, met ’n rommelkern, omring deur moddersteentrappe en ’n kalksteenafwerking.

Saqqara[wysig | wysig bron]

Die Trappiramide van Djoser.

Groot piramides hier sluit in die Piramide van Djoser, wat beskou word as die oudste monumentstruktuur van vormklipwerk, en dié van Oeserkaf, Teti en Merikare. Die Piramide van Oeserkaf en van Oenas, wat ook hier is, was die onderwerp van een van die vroegste bekende restourasiepogings, deur Chaemweset, ’n seun van Ramses II.[16] By Saqqara is ook die onvoltooide Trappiramide van Djoser se opvolger, Sechemchet. Argeoloë glo as dié piramide voltooi was, sou dit groter as Djoser s’n gewees het.

Suid van die hoofpiramides is die kleiner piramides van onder andere Pepi I, Isesi, Merenre, Pepi II en Ibi. Die meeste is in ’n swak toestand.

Die 4de-dinastiese farao Sjepseskaf het óf nie belanggestel óf nie die geld gehad om ’n piramide soos dié van sy voorgangers te laat bou nie; sy graf by Suid-Saqqara was ’n ongewoon groot mastaba en tempelkompleks. Dit is bekend as die Mastaba van Faraoen.[17]

’n Voorheen onbekende piramide is in 2008 in Noord-Saqqara ontdek. Daar word geglo dit is die graf van Teti se ma, koningin Sesjesjet. Dit is tans sowat 5 m hoog, hoewel dit aanvanklik nader aan 14 m was.

Dahsjoer[wysig | wysig bron]

Hierdie gebied is waarskynlik die belangrikste piramideterrein benewens Giza en Saqqara. Dit was egter tot in 1996 ontoeganklik weens sy ligging in ’n militêre basis en redelik onbekend buite argeologiese kringe.

Die suidelike piramide van Snofroe was waarskynlik die eerste Egiptiese piramide wat van die begin af bedoel was as ’n ware gladde piramide; die vroeëre Meidoem-piramide het gladde kante gehad, maar dit is ontwerp en gebou as ’n trappiramide en die trappe is later opgevul en agter ’n gladde afwerking versteek.

As ’n ware struktuur met gladde kante was die piramide net gedeeltelik ’n sukses; dit is ook die enigste groot Egiptiese piramide waarvan ’n groot deel van sy kalksteenafwerking behoue gebly het. As sulks is dit die beste moderne voorbeeld van hoe die Egiptenare wou hê hul piramides moes lyk.

’n Paar kilometer noord is die laaste – en suksesvolste – van die drie piramides wat tydens Snofroe se bewind gebou is. Die Rooi Piramide is die eerste geslaagde, voltooide piramide met gladde kante. Dit is ook die derde grootste piramide in Egipte, naas dié van Choefoe en Chafra by Giza.

Ook by Dahsjoer is die Swart Piramide van Amenemhet III, sowel as ’n paar kleiner, meestal geruïneerde satelliet-piramides.

Mazghoena[wysig | wysig bron]

Dit lê suid van Dahsjoer en bevat verskeie moddersteen-piramides wat in die laat Middelryk gebou is, moontlik vir Amenemhat IV en Sobekneferoe.

Lisjt[wysig | wysig bron]

Die Piramide van Amenemhet I by Lisjt.

Twee groot bekende piramides is by Lisjt gebou – dié van Amenemhat I en sy seun, Senoesret I. Laasgenoemde is omring deur die ruïnes van tien kleiner satelliet-piramides. Een van hulle is vir Amenemhat se neef Chaba II.[18] Die terrein, sowat halfpad tussen Dahsjoer en Meidoem, en sowat 100 km suid van Kaïro, is dalk in die omgewing van die antieke stad Itjtawy (waarvan die presiese ligging nie bekend is nie), wat die hoofstad van Egipte was tydens die 12de Dinastie.

Meidoem[wysig | wysig bron]

Die Meidoem-piramide is een van drie wat tydens die bewind van farao Snofroe gebou is, en daar word geglo die bouwerk is deur sy pa en voorganger, Hoeni, begin. Dit is egter nie vir seker nie, en geen melding van Hoeni se naam is op die terrein gevind nie.

Dit is ontwerp as ’n trappiramide, en later verander in die eerste "ware" piramide met gladde kante toe die trappe opgevul is en dit glad afgewerk is.

Verskeie rampspoedige ineenstorting het die piramides in antieke en Middeleeuse tye getref. Middeleeuse skrywers het dit beskryf met sewe trappe, maar net die drie boonstes het behoue gebly – vandaar die struktuur se vreemde, toringagtige voorkoms. Die heuwel waarop dit staan, is nie natuurlik nie; dit is ’n klein berg rommel wat geskep is toe die laer dele van die piramide verweer het.

Hawara[wysig | wysig bron]

Die Piramide van Amenemhet III by Hawarra.

Amenemhet III was die laaste magtige heerser van die 12de Dinastie, en daar word geglo die piramide by Hawarra, naby Faijoem, is ouer as die sogenaamde "Swart Piramide" wat deur dieselfde farao by Dahsjoer laat bou is. Daar word geglo die Hawarra-piramide is sy laaste rusplek.

el-Lahoen[wysig | wysig bron]

Die Piramide van Senoesret II. Die natuurlike kalksteenkern en -basis kan duidelik gesien word.

Die Piramide van Senoesret II by el-Lahoen is die mees suidelike koninklike grafpiramide in Egipte. Die bouers het die hoeveelheid werk wat nodig was om dit te bou op ’n slim manier verminder deur ’n natuurlike kalksteenheuwel van 12 m hoog as sy basis en kern te gebruik.

El-Koerroe[wysig | wysig bron]

Pije, die eerste heerser van die 25ste Dinastie, het ’n piramide by El-Koerroe laat bou. Hy was die eerste farao in eeue wat in ’n piramide begrawe is.

Boudatums[wysig | wysig bron]

Die tabel hier onder dui die volgorde aan waarin die belangrikste piramides gebou is. Die farao wat opdrag vir die bouwerk gegee het, hul benaderde bewind en die ligging word aangedui.

Piramide / farao Bewind Plek
Djoser c. 2670 v.C. Saqqara
Snofroe c. 2612–2589 v.C. Dasjoer
Snofroe c. 2612–2589 v.C. Meidoem
Choefoe c. 2589–2566 v.C. Giza
Djedefre c. 2566–2558 v.C. Aboe Rawasj
Chafra c. 2558–2532 v.C. Giza
Menkaoere c. 2532–2504 v.C. Giza
Oeserkaf c. 2494–2487 v.C. Saqqara
Sahoere c. 2487–2477 v.C. Aboe Sir
Neferirkare c. 2477–2467 v.C. Aboe Sir
Nioeserre c. 2416–2392 v.C. Aboe Sir
Amenemhat I c. 1991–1962 v.C. Lisjt
Senoesret I c. 1971–1926 v.C. Lisjt
Senoesret II c. 1897–1878 v.C. el-Lahoen
Amenemhat III c. 1860–1814 v.C. Hawara
Chendjer c. 1764–1759 v.C. Saqqara
Pije c. 721 v.C. El-Koerroe
Taharqa c. 664 v.C. Noeri

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. Slackman, Michael (17 November 2008). "In the Shadow of a Long Past, Patiently Awaiting the Future". The New York Times. Verkry op 1 Mei 2010. 
  2. (2008-03-25) Mark Lehner (2008). The Complete Pyramids: Solving the Ancient Mysteries. p. 34.. Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-28547-3. 
  3. 3,0 3,1 Slackman, Michael (16 November 2007). "In the Shadow of a Long Past, Patiently Awaiting the Future". New York Times. Verkry op 17 November 2008. 
  4. 4,0 4,1 Michael Ritter (2003) [1] Dating the Pyramids. URL besoek op 13 April 2005
  5. (1997) The Complete Pyramids. New York: Thames and Hudson. p. 84. ISBN 978-0-500-05084-2. 
  6. "Who Built the Pyramids?". National Geographic Society. 1996. Verkry op 25 Julie 2012. 
  7. Watkin, David (2005). A History of Western Architecture, 4th, Laurence King Publishing. p. 14. ISBN 978-1-85669-459-9. 
  8. [2] Burial customs: mastabas. University College London (2001) URL besoek op 14 April 2005
  9. "Early Dynastic burial customs". Digitalegypt.ucl.ac.uk. Verkry op 2012-11-16. 
  10. Quirke, Stephen (2001). The Cult of Ra: Sun Worship in Ancient Egypt. Thames & Hudson. pp. 118–120
  11. Lehner, Mark The Complete Pyramids, London: Thames and Hudson (1997)p.41 ISBN 0-500-05084-8.
  12. http://college.hmco.com/history/west/mosaic/chapter1/module17.html
  13. "Discovery Channel Nederland". Discoverychannel.co.uk. Verkry op 2012-11-16. 
  14. [3][dooie skakel]
  15. "New Pyramid Found in Egypt: 4,300-Year-Old Queen's Tomb". News.nationalgeographic.com. 2010-10-28. Verkry op 2012-11-16. 
  16. Kenneth Kitchen: Rammeside Inscriptions, Translated & Annotated, Translations, Volume II, Blackwell Publishers, ISBN 0-631-18435-X, 1996
  17. [4] The Mastaba of Shepseskaf
  18. Allen, James (2005). The Ancient Egyptian Pyramid Texts (Writings from the Ancient World, No. 23). Brill Academic. ISBN 978-90-04-13777-6. 

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]